Skip to main content

Full text of "Collectio Salernitana"

See other formats 


Google 



This is a digita] copy ofa hook inai was preserved l'or general ions ori library sIil'Ivl-s before il was carelli! ly scanncd by Google as pari ol'a project 

to make the world's books discovcrable online. 

Il has survived long enough l'or the copyright lo expire and the hook to enter the public domain. A public domain hook is one thai was never subjecl 

lo copy righi or whose legai copyright lenii has expired. Whether a book is in the public domain may vary country lo country. Public domain books 

are our gateways to the past. representing a wealth ol'history. culture and knowledge that's ol'ten dilììcult to discover. 

Marks. notaiions and other marginalia present in the originai volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher lo a library and linally lo you. 

Usage guidelines 

Google is proud lo partner wilh libraries lo digiti/e public domain malerials and make ihem widely accessible. Public domain books belong lo ihc 
public and wc are merely their cuslodians. Neverlheless. this work is expensive. so in order lo keep providing ibis resource. we bave taken steps to 
prevenl abuse by commercial parlics. mcliidiiig placmg Icclmical reslriclions on aulomaled uuerying. 
We alsoask that you: 

+ Make non -commercial use of the fi Ics Wc designed Google Book Search for use by individuai, and we recjuesl that you use these filcs for 
personal, non-commerci al purposes. 

+ Refrain from mttoinatcd querying Dono! send aulomaled uueries ol'any sorl to Google's system: II' you are conducting research on machine 
translation. optical characler recognilion or olher areas where access to a large amounl of lext is helpl'ul. please contaci us. We cncourage the 
use of public domain malerials l'or illese purposes and may bc able to help. 

+ Maintain attribution The Google "walermark" you see on each lìle is essenlial l'or informing people aboul ibis project and hclping them linci 
additional malerials ihrough Google Book Search. Please do noi remove it. 

+ Keep it legai Whatever your use, remember that you are responsive for ensuring ihat whal you are doing is legai. Do noi assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the Uniied Staics. thai the work is also in ihc public domain for users in other 

counlries. Whelhcr a book is siili in copyright varics from country lo country, and we can'l ol'l'cr guidancc on whelher any spccilìc use of 
any spccilic book is allowed. Please do noi assume thai a book's appearance in Google Book Search means il can bc used in any manner 
anywhere in the world. Copyright iiifriiigcmcnl liabilily can bc quite severe. 

AIhuiì Google Book Search 

Google 's mission is lo organize the world's information and to make it uni versai ly accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discovcr ihc world's books while liclpmg aulliors ami publishcrs rcach new audicnecs. You cari scardi ihrough the full lexl ol'lhis book un the web 
at |http : //books . qooqle . com/| 



Google 



Informazioni sii questo libro 



Si tratta della copia digitale di lui li Ito clic per gcncraz ioni e sialo conservala negli scalTali di Lina bibliolcca prima di essere digilalizzalo da Google 

nell'ambito del progetto volto a rendere disponibili online i libri di tutto il mondo. 

Ila sopravvissuto abbastanza per non essere più protetto dai diritti di copyright e diventare di pubblico dominio. Un libro di pubblico dominio ò 

un libro che non è mai stato proietto dal copyright o i cui lemiini legali di copyright sono scaduti. La classilica/ione di un libro come di pubblico 

dominio può variare da paese a paese. I libri di pubblico dominio sono l'anello di congiuri/ione con il passalo, rappre sentano un patrimonio storico. 

culturale e di conoscenza spesso diflìcile da scoprire. 

Commenti, note e altre annotazioni a margine presenti nel volume originale compariranno in questo lìle. come testimonianza del lungo viaggio 

percorso dal libro, dall'editore originale alla biblioteca, per giungere lino a te. 

Linee guide per l'utilizzo 

Google è orgoglioso di essere il parlner delle biblioteche per digilalizzare i materiali di pubblico dominio e renderli universalmente disponibili. 
I libri di pubblico dominio appartengono al pubblico e noi ne siamo solamente i custodi. Tuttavia questo lavoro è oneroso, pertanto, per poter 
continuare ad offrire questo servizio abbiamo preso alcune iniziative per impedire l'utilizzo illecito da parte di soggetti commerciali, compresa 
l'imposizione di restrizioni sull'invio di query automatizzate. 
Inoltre ti chiediamo di: 

+ Non fare un uso commerciale di questi pie Abbiamo concepito Google Ricerca Libri per l'uso da parte dei singoli utenti privati e li chiediamo 
di utilizzare questi lìle per uso personale e non a lini commerciali. 

+ Non inviare query automatizzate Non inviare a Google query automatizzate di alcun tipo. Se stai effettuando delle ricerche nel campo della 
traduzione automatica, del riconoscimento ottico dei caratteri (OCR) o in altri campi dove necessiti di utilizzare grandi quantità di testo, ti 

invitiamo a contattarci. Incoraggiamo l'uso dei materiali di pubblico dominio per questi scopi e potremmo esserti di aiuto. 

+ Conserva la fili gran a Li\."iì\\gn\.nn" (watermark) di Google che compare in ciascun lìle è essenziale per informare gli utenti su questo progetto 
e aiutarli a trovare materiali aggiuntivi trainile Google Ricerca Libri. Non rimuoverla. 

+ Fanne un u.so legale Indipendentemente dall'ulilizzo che ne farai, ricordati che ò tua responsabilità accertali di farne un uso legale. Non 
dare per scontalo che. poiché un libro è di pubblico dominio per gli ulenli degli Siali Uniti, sia di pubblico dominio anche per gli ulenli di 
altri paesi. I criteri che stabiliscono se un libro è prolello da copyright variano da Paese a Paese e non possiamo offrire indicazioni se un 
determinato uso del libro ò consentito. Non dare per scontato che poiché un libro compare in Google Ricerca Libri ciò significhi che può 
essere utilizzato in qualsiasi modo e in qualsiasi Paese del mondo. Le sanzioni per le violazioni del copyright possono essere mollo severe. 

Informazioni su Google Ricerca Libri 

La missione di Google è organizzare le informazioni a livello mondiale e renderle universalmente accessibili e fruibili. Google Ricerca Libri aiuta 
i lettori a scoprirci libri di tulio il mondo e conseiil c ad aulun ed edili in di ragg i ungere un pubblico più ampio, l'imi cffclluarc una ricerca sul Web 
nell'intero testo di questo libro da |.-. ■..■...-: / .■.:;-:.-:.::;/ . .-;-;. -;..-[! e. comi 



E d^ue- G 3^*9. H 



HARVARD COLLEGE 
LIBRARY 




FROM THE FUND OF 

CHARLES MINOT 

CLASS OF 1828 



COIXECTIO 

SALERNITANA 

OSSIA 

DOCUMENTI INEDITI, E TRATTATI DI MEDICINA APPARTENENTI ALLA SCUOLA 

MEDICA SALERNITANA , RACCOLTI ED ILLUSTRATI DA C. DARKMBERG, 

E S. DB RENZI ; PREMESSA LA STORIA DELLA SCUOLA, B 

PUBBLICATI A CURA 

DI 

SALVATORE DE 9ENZI 

MEDICO NAPOLITANO 



TOMO QUINTO 



t^C s Qrips 



NAPLES 

TYPOGRAPHIB DU riUATRE«SEBBZK> 

35 Strada Anticaglia 
1859 



PREFAZIONE 



Intraprendendo nel 1858 la stampa di (mi docutatt 
scientifici della Scuola di Salerno, ch'erano fifto a titi*Q&-* 
pò nelle mie mani , io non previdi che mi sarei effidal^^y^ 
un oceano senza confine. Una letteratura ricca curiosa sco- ; ' : 
nosoiuta, ed ancora calunniata, venne a rivelarsi intera , ed 
a sollecitare le mia curiosità, e ad impormi il dovere di éon- 
Mnuarne la pubblicazione. Il mio dotto Amico G. Daremberg, 
con un zelo che non ha esempio , onde proccurarmi quanto 
esiste d' importante e d' inesplorato nel medio evo , metteva 
io opera la sua estesa erudizione, il tatto finissimo acquista* 
io nel cercare e giudicare i codici antichi, la felice sua posi- 
zione di uno de' Bibliotecarii della più ricca fra te Bibliote- 
che di Europa, ed i frequenti viaggi scientifici intrapresi ne- 
gli ultimi anni per l'Inghilterra per la Germania per la Sviz- 
zera e per l'Italia. In siffatta maniera e con tali sossidii io 
ho avuto fra le mani documenti molto istruttivi , i quali 
collegati agli altri precedentemente raccolti ed a quelli pub- 
blicati , riescono opportuni a chiarire la storia scientifica 
del medio evo ed a svelare i primordi! della civiltà moderna. 

A così bella raccolta io ho avuto l'opportunità di aggiu- 
gnere tuttociò che si trovava ancora di nuovo nelle carte 
lasciate inedite dal sig. Baudry de Balzac , che la Famiglia 
ba posto nelle mie mani dietro la cooperazione del sig. Da- 
remberg. A tutti è noto che questo medico erudito aveva 
pubblicato io uno scarso numero di esemplari, fin dai 1843, 
una Schola Salernitana che conteneva 4323 versi. Dopo quel 
tempo egli aveva continuato le sue ricerche, ed atea studia- 
to diligeotemeote i Manoscritti antichi delle Biblioteche di 
Parigi ; in seguito di che era arrivato a raccogliere 8700 
versi ; e come suole avvenire io siffatti studi! , in cui uno ne 
< hiaraa un altro, aveva aggiunto a questi versi un gran nu- 
mero di annotazioni critiche, alcune ricerche storiche sulla 
Scuola, importanti notizie degli auticbi Godici, ed una esat- 
ta bibliografia delle edizioni della Schola \ e continuando i 
suoi studi! aveva trascritto da* Codici Parigini le Tabulae ed 
il CoviiKndium del Maestro Salerno, e li aveva forniti di no- 



tizie storiche e di dotte annotazioni. Questi importanti stu- 
dii del sig. De Balzac rimasero sventuratamente interrotti 
dalla morte avvenuta nel 1846 , ed il frutto di tante in* 
telligenti cure e di tanti sudori sarebbesi perduto , ove 
]' amore della sua famiglia non li avesse fatti passare dieci 
anni dopo nelle mie mani. 

Ecco per quali vie ho potuto venire in possesso di una 
ecelta collezione di documenti. Io non poteva pubblicare 
i lavori del sig. De Balzac nella loro integrità , perchè 
in quanto al Regimen Salerni già mi trovava averne pub** 
Micato (T. I. p. 417) 2130 versi, altri 53 versi aveva 
aggiunti nelle Appendici della Collectio; e 103 ne aveva 
pronti da me raccolti jn diverse opere. Io aveva inoltre 
nelle mani i MSS. che il sig. Daremberg aveva fatti ese- 
guire in Inghilterra nella Svizzera e nella Germania , dai 
quali aveva potuto estrarre 519 versi interamente nuovi. 
Questi 2805 versi erano stali già da me disposti secon- 
do l'ordine delia prima edizione, ed una ristampa ne era 
già preparata. Laonde ho profittato delle Carte del sig. 
de Balzac rilevandone 7*5 versi interamente nuovi , e por- 
tando così la mia Collezione a 3526 versi ('). 

Ma vi erapo molti altri lavori del sig. de Balzac che 
4 riuscivano tuttavia utili ed importanti , ed io ne ho trat- 
to profitto. Tali sono : 

1.° Un Proloquivm con alcune Note, sul Poema di Gio. 
dell'Aquila de Phkbotomia, che io aveva già anteceden- 
temente pubblicato (1854) in questa Collectio (III. 256) 

2.° Le Notizie bibliografiche di 81 manoscritti e di 246 
edizióni della Schola Salernitana , che ho pubblicate ori* 
ginariamente f aggiugnendovi la notizia di 17 MSS. ignoti 
al sig. De Balzac , e d) cinque edizioni. 

3.° li Compendtum Salerni ricopiato e confrontato dal 
sig, de Balzac sopra due MSS. della Bibl. Imp. di Parigi. 

4.° Le Tabulae Salerni egualmente copiate e confron- 
tate da due altri MSS. e fornite di alcune note. 

6.° Una scelta delle note più importanti che il sig. de 
Balzac aveva aggiunto a' 2700 versi da lui raccolti. 

9.° Un ristretto delle Notizie storiche del Maestro Sa- 
lerno e delle sue Opere; non avendo stimato opportuno 
di pubblicare l' intero lavoro , che era divenuto in gran 

(1) Il nomerò de* versi del Regimen è di 3520; ma dalle noie 
apposte a pie delle pag. 403-404, può rilevarsi che sei versi del* 
r aulica collezione sono alali oiucmì per cnuii tipografìa. 



parte inutile dopo i tanti documenti da me raccolti intor- 
no a questo Maestro , e che erano ignoti al culto medi* 
co francese di cui deploriamo Ja perdita. 

^l questi lavori ho avuto la fortuna di aggiungerne altri 
non meno utili ed importanti , che rendono questo volu- 
me della Collectio forse più interessante degli altri. 

I. Innanzi tutto ho pubblicato un Poema Anatomicum 
acoverto dal Daremberg in Basilea ; il quale se non ap- 
partiene alla Scuola Salernitana, contiene le dottrine pro- 
fessate in quel tempo , ed è stato sicuramente scritto in 
Italia. 

II. Una Summula Mtisandini più estesa e più ordinata 
di quella pubblicata nella Collectio ( II. p. 467. ) e del 
frammento che si legge nelle Opere di Arnaldo da Villanova. 

IH. Un Commentario del Maestro Bernardo Provenzale , 
egualmente scoverto dal Daremberg nella Biblioteca di Ba- 
silea , e che riesce per noi di grandissima importanza , per- 
chè rivela la terapeutica Salernitana , ed i metodi tanto ra- 
zionali quanto empitici e volgari della clinica Salernitana. 

Vi. Un trattato De Instructione Medici, il quale contiene 
una lezione variante , e per alcuni argomenti più piena e 
più ordioata del libro de Adventu Medici ad aegrotum tro- 
vato da Henschel , e pubblicato nel 11. T, di questa Col- 
lectio p. 74. Il più importante in questo trattato è la co- 
gnizione del suo Autore, eh' è YArchimatteo Salernitano, 
personaggio quasi ignoto per lo passato , e che ora ci si 
svela come fondatore della Clinica Medica , e primo scrit- 
tore nel medio evo in questa materia. 

V. Da ultimo un'opera interamente nuova , e del più gran- 
de interesse storico e clinico , ed è il compimento del trat- 
tato precedente , cioè una Practica dello stesso Archimat- 
teo , che con è una esposizione di dottrine mediche, ma 
una raccolta di casi clinici , primo lavoro di simil geue- 
re , per quanto è a mia conoscenza , nel medio evo. 

A ciascuno di questi lavori io ho aggiunto alcune brevi 
osservazioni che li chiariscono e ne fan rilevare la impor- 
tanza. 

lo aveva fatto il propooimento di aggiugnere a questo 
volume alcune altre pubblicazioni che mi sembravano op~ 
portuoissime a chiarire la Medicina Salernitana , ed in ge- 
nerale la medicina del medio-evo. Ma la mole del volu- 
me avrebbe ecceduto i possibili confini; e d'altronde oc- 
correva ancor molto tempo per avere in pronto i Mano- 
berilli. Le opere che intendeva pubblicare erano le segueuti. 



«UJhcolapio da quelli propri i del Guarimpoto. Ed io ve- 
tta aprasi T opera De morboium causis accidentibus et cura* 
tfombus, e si troverà ao primo Capitolo De cephalaea nel 
<pklt P autore discorre della malattia e della sua cura, e 
patria db secondo capitolo De Cephaloponia , nel quale sotto 
questo Dome discorre io modo diverso della stessa malat- 
tia e della sua cura. Un quarto capitolo De scotomia dì- 
•coire egualmente della malattia e della sua cura , cui se- 
gni qd quinto capitolo De eodem , nel quale in modo di- 
verso tratta della stessa malattia e della cura di essa. E 
coté del pari il VI cap. De epilepsia è seguito dal set- 
timo De eodem , e nello stesso modo in quasi tutti i ca- 
pitoli dell'opera. Ora non è certamente a credersi che uuo 
sia l' Autore de' due capitoli intorno alla stessa malattia , 
sìa perchè non può neppure supporsi che sia venuto in 
mente ad alcuno , sia perchè nelle dottrine , nel dettato , 
ne' rimedii Puoo evidentemente è di stampo diverso dal- 
r altro, Né altro è possibile credere se non che un Medi- 
co per suo comodo abbia riunito insieme la doppia lezio- 
ne , e che la poca critica de' primi editori abbia ritenuto 
sotto lo stesso nome due cose diverse. Il che diviene sem- 
pre più evidente quando si conoscerà che i secondi capi- 
toli (De eodem) contengono il testo di Esculapio , il quale 
ai trova in Codici molto più antichi dell epoca in cui fiorì 
Guarimpoto. Laonde a me sembra che nel ripubblicare il 
Guarimpoto bisogni sceverarlo da* capitoli dell' Esculapio , 
ritenendo gli altri come appartenenti all'Autore Salernita- 
no. Ed allora meglio si potrebbe distinguere l'opera pro- 
pria del Guarimpoto , e giudicare delle sue imitazioni ; e 
de 9 suoi plagi , limitando al pseudonimo di Esculapio i bar- 
barismi che vi ha scoperto il Reinesio , e che apparten- 
gono all' epoca più ignorante della medica letteratura oc- 
cidentale , cioè al nono o al decimo secolo , nei quali ap- 
pena i Benedettini conservavano un debole lume dt sape- 
re , ed un avanzo delle tradizioni antiche. Ha Guarimpoto 
segna almeno le prime tracce del risorgimento ; ed il con- 
temporaneo ed il compatriota di Alfano e l'amico di Pier 
Damiano , dovea discostarsi alquanto dal nudo ed ignobile 
plagio , e dalle vanità di una sterile ed incomposta erudi- 
zione. 

In ogni modo tuttociò potrà essere meglio discusso quan- 
do verrà tempo di pubblicare le due opere . ed il lavoro 
critico promesso dal sig. Daremberg. Bastino per ora que- 
lle poche osservazioni per porre in chiaro le ragioni eh* 






•-A 



mi ban consigliato di rimettere ad altro tempo la conti-* 
nuaziooe della Collezione ; parche la Provvidenza mi con* 
servi mezzi per proseguire e sanità, la qaa le sento gran- 
demente scaduta , meno per l'età e per le durate fatiche , 
che pe' dolori che l'han logorata. L'ingente fatica e l'enor- 
me spesa a cui mi son sottoposto non avendo meritato fino- 
ra alcuna considerazione incoraggiamento e riguardo 9 io 
debbo lottare tuttavia con impedimenti di ogni maniera , 
con la scarsezza de' mezzi , con molestie svariate e con- 
tinue, per le quali veggo successivamente mancare Paia- 
mo e le forze per resistere a sacrifizi! senza speranza* 




FLOS MEDICINAE 

SCOOLAE SALERN1 

f 

^ Anglorum Regi scripsit tota Scbola Salerai 

Ad regimem vitae praesens hoc medicinale. 



ì Codd. Vratisl. 

• Hoc Opus optatur quod Ftos Medicinae vocatur. 

* Edit. pine. 

Hoc Opus et Practica medicinae ¥lo$ vocitatur. 
Ex Cod.900MM.lmp.Parii.(mmds S.Victor. J 



» 
i 



PROOEMIUM. 



5 <c Anglorum (1) Regi scribit Schola tota (2) Salcrni. 
* « Si vis incoltimeli), si vis te vivere (3) sanum : 

I « Curas linque graves (4), irasci crede profanimi, 

ce Farce mero, coenato parum: non sit tibi vannm 
« Sorgere (5) post epulas ; somnum fuge meridiannm, 
10 « Ne miclum retine, ne comprime fortiter annm (6): 
<c Haec bene si serves, tu longo tempore vives. 
<c Si tibi deficiant Medici, medici Udì fiant • 
<r Haec tria: mens laeta (7), requies, moderata diaeta* 

(i) Io Cod. 6041 Bibl. Imp. Paris. Roberto Regi serfoit: io aliis.* Francorum 
Megi — (2) Cud.Wolfenbuttel, 37-34 Aug. fot. 79-88 cura Ululo; Incipit Joatmes 
dt Novoforo (? i a Darembergio colla lus , loco Salenti habet *atut*m.—(3) Ar- 
naldi»; te rcddere.—{4) Vulgo: tolte gravei .— (5) Pergere in Donato Ant. Ferri 
he Podagra encktridàm. Neapol. 1584 p. 882.— (6) Balzac. Ne di/Ter vtictum, 
me ventrem coge, nec anum; et Ferri Op. cit. p. 282; Nec teneas mictum, 
net cogag fortiter anum.— (7) Alii: mene hilarit. 

T. V. 3 



PARS PRIMA 



IIYGIENE. 



Gap. I. Praecepta generalia. 

Triste cor, ira frequens, bene si non sit, labor ingens (1) 
lo Vitam consumunt haec tria flne brevi: 

Haec namque ad mortis cogunt te currere mclas. 

S[>irilus exultans facit ut tua floreat aetas, 

Vitam declinas tibi sint si prandia lauta. 

Qui fluxum pateris, haec ni caveas, morieris: 
20 f oncubilum, nimium potum, cum frigore molai. 

Esca, labor, polus, somnus, mediocria cuncta: 

Peccai si quis in bis, patitur natura moleslis. 

Surgere mane cito: spacialum (?) pereere scro, 

(2) Haec hominem faciunt sanum, hilaremque relinqunt. 

Cap. IL Exortatio sanitatis. 

25 (3) Testa tur sapiens quod Deus Omnipotens 

Fundavit physicam, prudens (4) hic non figurat illam, 
(5) Cum sit hic nalus, item accipe: praeparatus 

Ad lincm properat qui modo nalus erat; 
Nnnc oritur, moritur statim, sub humo (6) sepelitor, 
30 Sub pede calcatur, vermibus esca datur. 

(7) Huic succurratur, quod bene quis dietalur ; 
Vitam prolongat, sed non medicina perennai; 
Cuslodit vitam qui cuslodit sanitatem. 
Sed prior est sanitas quam sit curatio morbi. 
35 Ars primitus surgal in causam, qua magis vigealis. 
Qui vult longinquum vitam perducere in acvum, 
Aialure fiat (?) moribus ante senex; 
Senex mature, si velis esse dici. 

Gap. III. Phisici influxus. 

Art. 1. De aeris u$u et guai itale. 

« Aer sit pur us, sit lucidus, et bene clarus, (8) 
40 « Nec sii infectus, nec olens foetore cloacae, 
Altcriusque rei corpus nimis inUcientis (9). 

Art. 11. Venti. 

Sunt subsolanus, vulturnus, et eurus, eoi, 

(I) In fragni, v. Vraiislav. Triste cor, ira frequens, mens raro gaudia ro- 
ìcns.—(Z) Daremberg; Uaec animum rcddunt sanum , hilaremque , jocun- 
dtiro.— (5) Ex fragm. 1. Vralisl.— (4) Ex Cod. Wolfenbullel.— €fcd. Vratisl. ba- 
bel, hic non figurat— (5) In Cod. Wolfenb. Cum sit homo nalus, non at- 
cipito praeparatus.— {Ò) In Cod. Lips. Paul. 1175 humo, in aliis ima — 
il) Ex Balzac dno versus.— (8) Alii. Lucidus ac mundus sit rile habi (abiti* 
aer.- (9) In Cod. Vratislav. Tibi spirilus inflcientis. 



* 3 

Circinus occasum, zephirusquc, favonius afllant, 
Atque die medio nothus haeret, africus auster, 
45 Et veniunt a qui lo boreas, et eous ab arcto. 

Art. 111. De hebdomada. 

(1) Cintia, Mercurius, Venus et Sol, Mars, Jove, Salur. 

Art. 1 V. De quatuor anni tempeslatibus 

(2) Martius a medio ver ducit, junius aestum, 
Autumnum september, agit brumamcpie december. 

« Ver, aulumnus, hiems, aestas dominante in anno. 

50 « Tempore vernali calidus flt aer madi<Jusquc, 
<* Et nullum tempus melius Ut phlebolomiae: 
« Usus tunc homini veneris confert moderatus, 
« Corporis et niotus, ventrisque solutio, sudor, 
«e Balnea; pufgentur tunc corpora per medicinas. 

05 « Aestas more calet, siccat, noscatur in illa 

« Tunc epoque praecipue choleram rubeam dominar i. 
«e Humida, frigida fercula dente; sit venus extra; 
« Balnea non prosunt; sint rarae phlebolomiae; 
« Ulilis est requies; sit cum moderamine potus. 

OD «e Temporis aestivi jejunia corpora siccant; 

« Quohbet in mense confert vomitus: quia purgat 
« Humores nocuos, stomachi levat ambilus omnes (3). 

Alia lectio. 

f4) Tempore vernali calidus sit et lumidus aer , 

Tunc farinacea conferunt et phlebotomia, 
65 Nec non vi nereus semel in mense valet usus; 

Omne virens fere tibi sit in vere salubre. 

AeMalis calidum tempus sit et utique siccum, 

Quo choleram Medici rubeam dicunt dominari, 

Tunc tibi sii humida cum frigidis suscipienda, 
70 Balnea vilente, Venus et parce celebrete: 

Nec farinacea prosunt, nec phlebotomia. 

Frigidus aulumnus siccus prohibet libi fructus: 

Cum calidis humida prosunt, bona sunt capicnda, 

De farinacea caveas et phlebolomia; 
75 Proflcit ac usus veneris tibi tunc moderatus. 

Yjslhyems tempus frigidum, humidum, gelidumque; 

Valida cum siccis quantum poteris libi tollis; 

Phlebotomia modo dal) i tur, purgatio nulla. 

De rusticis simul assatis comedemus. 
80 Omnia carnosa bona sint mixta piperito , 

Et tunc venereus semel in mense valet usus: 

Venereum do consilium si lex natia tur, 

8uae si non patite, tunc distultum (?) videatur, 
aec diffinivit Medicorum concio tota, 
83 Nam qui sic vivit, saluti sit sibi vitam. 

(i) Ex Cod. Paulin. Lips. 1121.— (2) Duo versus ex Cod. Paulin. Lips. H?i.— 
(3) Alii; Sfomachus quos continet to/vf.— (4) Viginli ires vrrsr.s ex Co«l. Ba- 
rffcfos. D. 111. IO. ' 



i 

(I) Tempore messili socianlur frigida siccis, 
Et choleram nutrit nigram ; foveantur 
Corporei motus, Veneris sit major et asus 
Quam sit in aestate; medicamina, balnea prosunt. 
liO Hu mesci t, frigescit hyems: tendamus ad escas; 
Tempore nam tali sit victus deliciosus: 
Non ventris cursus in eo t nec phlebotomia 
Prosunt; ipsa Venus moderata thoro sit ausa. 
Reddit non paucos mulatio temporis aegros. 

Ari. V. De Mensibus (2). 

§. 1. Januarius. 
Do In Jano claris calidisque cibis potiaris, 

Cedit enim medo tunc potatus Dene; credo. 
Ne tibi languores sint, aptos sume liquores, 
Nec nimium cogita, communia fercula vita. 
Balnea sunt grata, sed potio sit moderata: 
100 Kscas per Janum calidas est sumere vanum. 
(3) IMensis amat tepido Jani decurrere victu» 

Et reliei grato saepe liquóre jubet. 
Vena tibi nullos exsudet secta cruores; 
Sed calida fas est mergere corpus a qua. 
§. 2. Februarius. 
W3 Nascitur occnlta febris Februo tibi multa, 
Potibus et escis, si caute vivere velis, 
Tunc cave frigora; de pollice sume cruorem. 
Si comedis betam (4). nec non anserem (5) vel anelum (ti 
Polio sumatur, in pollice tunc minuatur. 
110 (7) Februa olus, volucresque cibis odere palustres 
Esseque inertiiica febre timenda solent. 
Pharmaca tunc hauri, tunc scinde in pollice venam, 
Et calido multum flumine membra fove. 
§. 3. Martivs. 
Marlius humores pandit, generatque dolores. 
115 Venas non pandes, radices sedulo mandes , 
Sume cibum modice coctum; si placet, iure. 
Balnea sint assa, nec dulcia sint tibi cassa» 
Vena nec ab dena nec potio sit tribuenda. 
llic assaturi cibi sint et balnea cura. 
120 (8) Marlius humores et terrae et corporis auget, 
Tunc ratio est puri magna tenenda cibi. 
Dulcia tum prosunt acri condita sapore, 
Pharmaca non prosunt; venam aperire nocet. 
§. 4. Aprili*. 
Se probat in vere Aprilis vires inhabere ; 
125 Cuncta rcnascuntur, pori terrae aperiuntur. 
In quo caleflt sanguis recensque crescit (sic), 

(\) Novcm versus ex Codic. Cantabrigiens. D. A Coli. S. Joannis foì. 82. — 
(2). Ex variis fragm. Codic. ab Henschel. inveniis. exceptis disliehis. — (3) Ex 
Schola Salernitana Incerti J. C. dicium Sophislicum, eie. Neapoli. Ex Tynogra. 
loan. lacob. Carlini el Censi. Vftalis. MDCX , mendose edita Hi suni versus Ca- 
rnei arii. — (4) Beta vulgaris.—(%) Anser anas. — (6) Anethum gravcolens. — 
(7. 8.) Versus Camerari! uli su;»ra. 



5 

Ergo solvatur venler cruorque minuatur. 
Ve ii ter solvendus, cruor pedis est minuendus. 
(1) F rigore vim lentac revocat telluris Aprilis ; 
130 Tunc etiam est tenuis, perque forala cutis. 

Tunc intus sunt aucta magis, suntcpie omnia piena, 
Solvere se venter, vena aperire jubet. 
§. 5. Majus. 
Majo secare laxare sint tibi curae; 
Scindatur vena, sic balnea dantur amoena: 
135 Cum validis rebus sint balnea, vel cum speciebus. 
Absinthi (2) lolio edes coda lacte caprino. 
(3) Omnia jam florent; jam formosissimus annus, 

Iamque sibi cuncti moilius esse volunt; 
Balnea nunc cole, nunc sit pharmaca sumere cura, 
140 Et tibi nunc, misso sanguine, vena fluat. 

§. 6, Junius. 
In Junio gentes per turba t medo bibentes, 
Atque novellarum fuse potum cerevisiarum. 
Ne noceat cholera valet ila refectio vere: 
Lactucae (4) frondes ede, jejunus bibc fontes. 
143 (5) lunius, et gaudcl gelidis, et pascitur herbis, 
Vivilico humori tunc inimica fuge. 
Laelitia et recreet tunc mentem blanda voluplas; 
Affligat corpus nec medicina tuum. 
§. 7. Julius. 
Qui vult solamen Julio prebet hoc medicamen: 
150 venam non scindat nec venlrem potio laedat, 
Somnia compescat et balnea cuncta pavescat, 
Ac Veneris vota ; sit salvia (6) ; anethum nota. 
(7) Aeris ignifluos intendit Julius aeslus ; 
Hoc brevior somno tempore danda quies. 
155 Balnea vilenlur, nec venam tangere ferro, 
Nec dominae petulans accubuisse velis. 
§. 8. Angustus. 
Quisquissub Augusto vivat moderamine juslo, 
Raro dormitet, frigus, coilum quoque vitet, 
Balnea non curet, nec multa comestio ducete 
160 Nemo laxari debet, nec phlebotomari: 
Potio vitelur ac lotio nulla pare tur; 
Hic calidos vitare cibos hoc mense nocivos. 
(8)Ipse etiam Augustus somnum restringitet escas r 
Et Veneris cupidos gaudia ferre vetat. 
165 Pharmaca nemo bibat, laceret neque corpora ferrov 
Nec gelidas intra delicietur aquas. 
§. 9. September. 
Fructus maturi Scptembri sunt valituri, 
Et pyra (9) cum vino, poma (10) cum lacte caprino,. 
Atque diuretica Ubi potio ferlur amoena, 
170 Tunc venam pandes, species cum semine mandes. 

(I. 3. 5. 7. 8.) Versus Camorarii, ul supra. — (2) Artemisia Absintkmm.- 
(i) Lacttica satira. — (6) Satvia offkinalis. — (9) Fruclus Pyri communi*, 
(10) Fnictus Pyri mali. 



(1) Poma dat, et^gralos Septeinbcr ab arbore fructus, 

Tunc etiam presso pascere lacle caprae. 
Pharmaca nhil prohibet tunc sumere, scindere venam 
Nec tuus externum vitet aroma cibus. 
§. 10. October. 
175 October vina praestet cibus alque ferina, 
Nec non arietina caro valet et volucrina, 
Quamvis sint sana, non multa comeslio lìat, 
Quatenus vis comede sed non praecordia iaede, 
Lac ede caprinum, cariophyluin lacquc oyinum. 
180 (2) Octobri ofiFertur venatio, vina, volucrcs 
Utere, nec dubites te tenuisse modum; 
Sic tamen ut ne oneres mimo praecordia victu, 
Cumque modo studeas non tenuisse modum. 
§.11. November. 
Tunc datur scire libi sunt quae cernenda Novembri 
185 Quaeque nociva: vita tua sit preliosa diaeta, 
Ipsa Novembre dat regula; medoque bibatur, 
Spica recipiatur, me^ zinziber (3J comedatur. 
Balnea cum venere tunc nullum conslat taabere, 
His vir languescit, mulieris hydrops quoque crescit. 
190 Potio sit vana atque minucio sana; 

Hic utaris homo speciebus cum cynamomo (4). 
(5) Esse salutaris perhibetur mulsa Novembri, 

Gingiber, et dulci iissile melle natans. 
Tum neque saepe laves, Veneris neque bella frequentes, 
195 Ante senex tempus ne videtfre tuum. 

§. 12. December. 
Sanae sunt membris calidae res mense Decembris; 
Caulis ^6) viletur, capitalis vena secetur; 
Lotio sii rara, sed phas (7) et polio cara; 
Frigore saepe tegas caput ut sanus ibi degas; 
200 Ut minus aegrotes cinamoma reposita potes. 
(8) Iuxta mense fochm calidis utere Decembri 

Tunc jaceant mensis gramina nulla tuis. 
Incidas capitis defensi a frigore venam, 
Cinnameoque tuus fragret odore calix. 

Gap. IV. Confortatio membeordm. 

§. 1. Confortano ccrebri. 
205 « Lumina mane manus surgens frigida lavet unda, 
« Hac, illac modicum pergat, modicum sua membra 
« Extendat, crines pectat, deutes fricel; ista 
« Coniortant cerebrum, conforlant cactera membra. 
« Loie, cale, sia, pra»se, vel i, frigesce minute. 
§. 2. liecrealio visus. 
ALO Fons, speculimi, grameu, haec dant oculis releyamcn, 

(I. 2. li. 8.) Versus Camorarii, ut supra. — (3) Amomum zinziber. — (i Lati- 
ni* cinnamomum*— (0) Drastica oleracca.— (7) Phas apocopa \ìce phustutus, 
aut phasianus. 



Mane netas montcs; medio nemus; vespere lontes (1). 

(2) bcro frequentemus lillora, mane nemus. 
Ili praesertim oculos recrcant, visumque coloranl: 
Coeruleus, viridisque et janthinus (3), addilo fusco. 
€. 3. Lotto manuum. 
215 « Si Tore vis sanus ablue saepe manus, 

a Lotio post mensam tibi confort munera bina: 
« Mundilìcat palmas et lumina reddit acuta. 
Est oculis sanum saepe lavare manum. 
§. 4. Regulae calori*. 
(i) Naturae propri um confort servare calorem; 
220 Gibus humanis: non humida laedere possunl 
bum natura suo polerit gaudere calore. 
§. 5. Laetificanlia animum. 

(5) Carmina laetilicant animum, persaepe jocosa 
Jroemina; iucunda cole, desere litigiosa : 
Saepe tibi veslis novitas sit speciosa, 

223 lulerdunicpic thoro sit amica tibi generosa; 
FiTCuia sic sapianl, et pocula suine morosi; 
Indulgere gulae caveas, con tonine gulosa; 
Vivere morose studcas, fugias villosa. 

Gap. V. Som n us. 

Art. L Tetnpus el modus dormiendi. 

Sex horis dormire sat est juvenique, scnique, 
230 Senlem vix pigro, nulli concedi nuis odo. 

Au minus horarum seplem fac sit tibi somnus 

Si licet ad nonam, numquam ad deci ma in licei liorarn. 

Si polcs, ad noctis normam rògo tempora, somni; 

Si natura dolet, lucis primum adde trientem: 
235 Praestat enim dormire die, quam membra quiete 

Frustare; et lucifc pars prima altissima sonino est; 

titilis est somnus modera tus cuique animali, 

At nimium diuturna quies mala plurima proferì. 

Pessima forma recumbendi est dormire supinus, 
2R) Ulilis est tussi prona, sed lumina laedit; 

In latus alterutrum praestat se praebere sonino 

Intentimi, et, si nihil prohibet, latus elige dcxlrum. 

(6) In de x Irò latere somnus tuus incipiatur 
Ad latus opposi tum finis tibi periicialur, 

215 Alque super, nunquam supra dorsum celebrelur. 

Art. IL Somnus mcridianus. 

« Sii brevis, aut nullus somnus tibi meridhnus: 
« Febris, pigrities, capitis dolor alque catbarrus, 
« Quatuor baec sonino vehiuut mala meridiano (7) 

(i Aliti Mane iQitur monies: sub scrum inquirito /bn/«.~ Atti, De man* 
mmtes, de vespere respice fonte*.— {2) Ex Cod. Paul. Lips. 1131.— (3) Colei* 
vtobecus.— (4) Trcs «versus ex Codic. Canlabrigiens. D. 4. Coli. S. Juan. ibi. 
M — (5) SepU'm versus ex Cod. Caulabrig. D. i Coli. S. Joannis. Ibi. 82. — 
(6) Trcs versus ex Cod. Basti. D. IH 16.— (7) Aliti Omnia proveniunt desomm* 
meridiano. * 



8 

Si quis forte cupit sonino indulgere diurno, 
250 Si consuevit ita, minus illi culpa nocebit; 

Dummodo non longus somnus* nec proximns escae, 

Sed brevis, capite recto sumetur, et ipsi 

Qui dormit, liceat sonito finire modesto. 

Mensibus in quibus R, post prandia spumo fls aeger, 
2x) In quibus R non est somnus post prandia prodest. 

(1) Mensibus in quibus uf, bonus est post prandia somnus: 

Mensibus in quibus et% post prandia ili sopor aeger. 

f2) Poscit dormitio sternere, stare satur. 

Sed mollique loco prò f rigore canniate Ulto. 
260 Post somnum porge, caput cum pectine terge. 

Impinguat immuni corpus post prandia somnus. 

(3) Post somnum cito fac vadas tu membra movendo, 

Pecte caput lavaque manus, donec ipsa tepescant; 

Vestibus indutus, bene dentea osque lavabis. 

Cap. IV. Db Tempore cobchdi. 

865 (4) Vere coire juvat; hyems quoque tempore confort \ 
Sanus in autumno, si tu vis iore; coito. 
Prima cibum, coitum necat altera, tertia lucem. 

(5) Prolongat vitam coitus moderamine faclus 
Quibus sit licitus; e contra valde nocivus. 

Gap. VII. Egestio ventosità* et juictura. 

270 In die mictura vicibus sex Ut naturalis, 

Tempore bis tali, vel ter, fit egestio pura. 

Non ecsses mingens, si Rex processerit iens. 

Antiquo more mingens pedis absque pudore; 

Mingere cum bombis res est saluberrima lombis; 
275 Non ventrem stringens v retine bombum veteratnm, 

Nam ventimi retinens, nutris morbum veteratum. 

Cap. Vili. De uso balneorum. 

Si vitare velis morbos et vivere sanus, 
Haec praecepta sequi debes, aliosque decere: 
Lotus, jejunus, post somnum non bibes statini, 
280 Detecto capite sub frigore non gradieris ; 
Ncc sub sole, libi sunt cpiia haec inimica. 

(6) Rheuma, dolor capitis, oculus flens, ulcera, plagac % 
Kepletus venter, densa aestas, balnea yetent, 

Nec principi! obsunt, prosunlque minuta. 
233 Cum male sentis confert si balnea vites. 

(7) Balnea post mcnsam crassant, sed ante ma crassa ut 
Humida pinguescunt, ast arida saepe calescunt, 

■ 

(1) Duo versiculi ex Balzac — (2) Ex Balzac. — (3) Tres vers. ex Balzac. — 
(4) fria versicula ex Balzac— (5) Duo vers. ex Coti. Brasjj. D. III. 16. — »(»# Kx 
Balzac. Alii: Jtjunia .... oculi, febru, vulnera . . .— (7) Duo versus ex Uni.' 
Basileens. 0. 111. 16. 



(1) Ventre repleto, balneum inlrare caveto, 
Sed cam decoctqs fuerit cibus ipsnm habeto; 
290 Si fornicasti, yel balnea si visitasti, 

Non debes scribere, si vis visoni retinere, 
Balneo peraclo non immediate cibato; 
Dimittas potum, nam expertis est bene notimi, 

gì) Equoreum lavacrnm desiccat corpora multum, 
nlcis aqua siringit, infrigdat membra lavacrnm. 
Balnea snnt calida; sit in ììlis sessio parva» 
Corporis bumiditas ne continaatur (sic) in iUis. 

Gap. IX. Gibatio. 

Art. 1. Di$po$itio ante cibi sumptionem. 

a Tn nomquam comedas, stomachum nisi noyeris esse 
• Purgatami, vacuumque cibo quem sompseris ante; 
300 « Ex desiderio poteris cognoscere certo, 
a Hoc libi sit signum: subtilis in ore saliva. 

(3) Inanis venter non audit verba libenter; • 
Tn ntaris medio veptre cibo vacuato 
Avicenna docet; cameni colet, cibnm anget. 

305 Cesses cibarii desiderio, aliquali (?) 

Stomachi» repletus ni nimium perstet et luctet. 

(4) Ante cibum perge, sit motio post moderata. 

Art. IL Generale* requlae cibationis. , 

Si non consuevisti coenam, coenare nocebit; 

Kes non consuetas, polus, cibos peregrinos, 
3)0 Pisces et fructus, fuge crebras ebrietates. 

Omnem post e$um bibere, ne te fore laesum, 

Qui possit vere debet baec jussa tenere. 

Non pibe ni sitias, et non comedas saluratns; 

Est sitis atque faaies moderata bonum medicameli, 
315 Si super excedant, important saepe gravameli. 

Cures quando bibes; sanus post làlia vives. 

Quandocumcpie potè*, parce post balnea potcs. 

« Quale, quid, et quando, quantum, quoties, ubi recta 

« pjbent naec medico in victus ratione notari, 
390 Ne male conveoiens ingredialur iter. 

Coena brevis, vcl coena levis lit raro molesta ; 

Magna nocet; medicina docet, res est manifesta* 

(5) Nunquam diversa libi fercula neque yina 
In eadem mensa, nisi compulsus, capienda; 

325 Si sis compulsus tolle quod est levuis, 
Si snmis vina simul et lac sii libi lepra. 
O puer ante dabis libi aquam post prandia dabis. 
« Omnibus assuetam jubeo servare aiaetam, 

(I) Sex versiculi ex Bateac— (2) Quatuor versus ex Codic. Cautabrig. D. (. 
CqH. S. Ioaou'ts fol. 82.— (3) Quioque versus ex Balzac— (4) E* Cou\ Etail, U. 
III. 16.- (5) Quatyor vep. e* Cod. Basiteci». D. |(L 16, 



10 

« Aprobo sic esse, ni sit mutare necesse, 

330 « Ippocrates teslis quoniam sequitur mala pestis; 
a Fortior est meta medicinae certa diaeta, 
« Quam si non cures, fatue regis et male cures. 
Pauperibus sanae sint escae quotidianae. 
Coena completa complelur tota diaeta; 

335 (1) Passio cum nimis edo me paralytica tangit; 
Et si forte bibo nimium me fortius angit. 
« Ex magna (2) coena slomacho fit maxima poena; 
« Ut sis nocte levis, sit tibi coena brevis; 
Si fore vis sanus sit tibi parca manus, 

3i0 Pone gulae melas ut sit tibilongior aetas; 
Ut medicus fatur parcus de morte levatur. 
Os extra madefac, dum pluribus associatus, 
Si solus fueris potes interiora lavare. 
Post mensam bis aquam sumas. si forte lavaris, 

345 Ben tibi ulceras si tibi fundum non patiaris. 
(3) Potibus et dapibus cum venler erit satiatus, 
Esto pedes modi cum pergens; dextra requiescat: 
Dormilus brevi tas rencit post prandia catus: 
Non honerare sua velit escis viscera vescens. 

350 Aegrotos reddit homines cibus immoderatus; 

Esca nimis (?) ingens ventrem pectusque coarctat, 
Confundit stomachum, confundit caetera membra; 
Non cibos capias donec stomachus vacuetur 
A primis dapibus; dum dulces appetii escas 

355 Esuriens stomachus» detur cibus esurienti; 
Si mora tollit eum, nocuis humoribus ille 
Circumplexus erit, quos mox a corpore toto 
Accipit et nimium turbatur huic cerebellum. 

Art. 111. rictus ratio quae quolibet anni tempore sit util 

« Temporibus veris modice prandere juberis, 
360 « Sed calor aestatis dapibus nocet immoderatis; 
« Autumni fructus caveas ne sint tibi luctus; 
« De mensa sume quantum vis tempore brumae. 

Art. IV. Orio Coenae. 

Pracludant oflae (4), praecludat omnia Coffe: 
Du lei ter invadet sed duriter ilia radet 
365 Spiritus ex vino queni fundit dextra popino; 
Sit tibi postremus panis in ore cibus; 
Non juvat a pastu sumpto flagrantior ignis; 
Post coenam stabis aut passus mille meabis. 

Art. V. De potu. 

§. 1. Polus ad tuendam valitudinemconferens. 
Ut digeslio lit tibi pocula sint bona vina; 
370 « Inter prandendum sit saepe parumque bibendum ; 
« Ut minus aegroles non inler fercula potes (5). 

(1) Duo versiculiex Balzac— (2) Alii; noctmrna —(3) Tredccim versus ex Co- 
llie. Cantabrigiens. D. 4. Coli. S. Ioanois. fol. 82.— (4) Placenta farinae.— (5) In 
fragm. I. Vratisi. intcr dm fercula potes. 



11 

« Ut vite* poenam de potibus incipe coenam ; 
« Singola post ova, pocula stime nova. 

(1) Vinum corde vetus corpus desiccat et urit, 
375 Et coleram nutrit, ventrem constringere fertur; 

Si jongas aquam moderanter corpora nutrit. 

Saepe bibendo parum pondos laxas epularum, 
Et liquor ipse tibi proderit, atque cibus, 

Yina bibant nomines, animantia caetera fontes; 
380 Absit ab humano pectore potus aquae. 

Omnis homo primum perposcit nobile vinum, 
Inde quod aeterius pagina sacra docet. 

« Sunt nutritiva plus candida dulcia vina. 

« Si vinum rubeum nimium quandoque bibatur, 
385 « Yenler (2) stipatur, vox limpida turbiiicatur (3). 

Vinum lymphalum generat lepram cito potum, 

Convenit ergo illud non sumere, ni bene mixtum. 

Si vis perfecle, si vis te vivere recte 
Disco parum. bibere, sis procui a venere. 
390 e Si tibi serotina noceat pota ti o vini , 

a Hora matutina rebibas et erit medicina. 

(4) Vinum limphatum dulcescit, laedere ncscit; 

Post vinum yerba, post hymbrem nascitur herba; 

Post studium scire, post olia multa perire; 
395 Post florem fructus sequi tur, post gaudia luctus ; 

Si vox est rauca bibe vinum quod bibit aucha. 

(o) Gures quando bibes, hausto nunquam saticris ; 

Saepe, parum bibes, sanus post talia vives; 

Quandocumque poles, par ce post prandia poles. 
400 Non facies quantum poles, nimium cave potum; 

Mollia praemittas, hinc fercula dura sequanlur. 
§. 2. Mtiius vinum. 

a Gignit et humores melìus vinum meliores; 

« Si f uerit nigrum corpus reddel libi pigrum. 

ce Vinum sii clarum, vetus, sublile, ma tur uni, 
405 « At bene lymphatnm, saliens, moderamine sumptum. 

Dum saltant athomi patet excellentia vini. 

« Vina probantur odore, sapore, nitore, colore 

« Si bona vina cupis (6) quinque F plaudentur in illis: 

« Fortia, formosa, fragrantia, frigida, fusca. 
410 Vinum spumosum nisi deflual est vitiosum. 

Spuma boni vini in medio esl in margine pravi. 
J§. 3. Vinum sublile. 

(7) Vinum subtile facit in sene cor juvenile, 

Sed vinum vile reddit juveuile senile, 

Dal purum vinum tibi plurima commoda, primum 
415 Cou tortai cerebrum, slomachum reddit tibi laetum, 

Hi fumos evacuat, et viscera piena relaxat, 



(1) Ex Ccdic. Canlabrigiens. D.4. Coli. S. toannis fol.82.— (2) Alii; ventrem 
pmtlipat.—fi) Alii; liquida. — (4) Quinque vers. Daremb. ex Coti. Parisiens.— 
<:>; Qtiioque versus ex Balzac— (C) Alii; hoc quinque probantur.— (7) Sopieui 
yers. Daiemb. ex Cud. Parisiens. 



12 

Acuii internimi, visnm nutrii, levai aures, 
Corpus pinguificat, vitamque facit robustam. 
" (1) Corda juvant vini calices, subitamque reporlat 
420 Laetitiam vinum, si moderate bibas. 
Si libi selectum vinum praescribere tentas 

Subrabeos primos crede tenere cados, 
Hinc albo palmam tribuunt, sed maxime claro 
Aetatis mediae, nam nova musta nocent. 
§. 4. Vinum suòtilissimum. 
425 Numqua'm cardiaco cy album missurus amico (2) 

§. 5. Bona potio. 
« Salvia cum ruta (3) faciunt tibi pocula tuta: 
Adde rosae (4) fiorem, minuit potenler amorem. 

j§. 6. Potus aquae. 
« Potus aquae sumptus fit edenti valde nocivus, 
Hinc fnget slomachus, crudus et inde cibus. 
430 Si silis est bibe quod salis est, ne te sitis urat, 

Quod satis est, non quod nimis est, sapientia curat. 
(è) Sic aqua clara fluat oualis nitidissimus aer, 

Dulcis, et exigui ponaeris, et gelida; 
Et teuuis currat, nullo purissima limo, 
435 Sitque sapor nullus, sit procul omnis odor; 
Frigescat breviter, modico simul igne calescat, 

Utilis et duris apta legnminibus. 
Hanc mihi si quis aquam dederit, vinosa valete 
Pocula: nam vincit optima lympa merum. 
410 (fi) Potus aquae nimiunrstomachum confundit et esc 
Si sitiant homines calidi potare fluentem 
Temporis ardore, modice tunc frigida detur. 
Est pluvialis aqua super omnes sana, letosque 
Reddit potantes, bene dividi t et bene solvit. 
415 Est bona fontis aqua quae tendit solis ad ortum, 
Ac ad meridiem tendens aqua nocet omnis. 

§.7. Polio $edan$ vomitum. 
Nausea non polest quemquam vexare marinam 
Undam cum vino mixtara qui sumpserit ante. 
§. 8. Aliae vini prohrietates. 

fi) Vini petra lavat vestes farragine tinctas; 
n casto vino lexiva dilue vinum 
Stillas ymbrae lavas oleumque liquore fabarum (??). 
§. 9. Vini tffectus. 

Ì8) Dant nova peci ori majorem et vina calorem, 
Jrinam procurant, capiti nocumenta ministrant; 
Sunt calefacliva generaliter omnia vina, 
455 Ebrius efficitur cilius potans vina nigra, 

Yentres conslringunt, urunt et viscera laedunt. 



(1) Sex versus ex Anno medico Pascalis Ferrara. Neapoli 1801.— (2) In M. 
Baribol. Practica, eap. De morbo cardiaco.— {$) Rutagraveolens.—(4)Ro$a 
centifoUa. — (5) Octo versus ex Donato Autonio Ferri. Op. cit. pag. 350. — 
(6) Sepiem versus ex Codio. Canlabrig. D. 4. Gol!. S.Joannis fol. 82.— (7)Tres 
versus ex Cod. 1213 Lips. — (8) Quinque versus ex Codice Camahrigicas D. 
4. Coli. S. loauois fol. 82. 



13 

§. 10. Muslutn. 
« Provoca t ur inani niustum,. cito solvit et inflat; 
Hepatis enfraxin splenis generat, lapidemque. 

§.11. Cerevisia. 
« Non sit acetosa cerevisia, sed bene clara, 
460 ce De validis cocta granis satis ac veterata (1), 
«e De qua pò te tur, stomachus non inde gravatur. 
« Grossos numores nutrit cerevisia, vires 
« Praestat, et augmentat camera, genera tque cruorem; 
« Provoca t ur inani, ventrali quoque mollit et inflat. 

§. 12. Coffaeum. 
465 Impedii alane facit somnos, capitisque dolores 
Tollere Coffaeum novit, stomachique vapores; 
Urinare facit: crebro muliebria movit; 
Hoc cape selectum, validum» mediocrìter ustum. 

§. 13. Acetum. 
«t Infrigidat modicum, sed plus desiccat acetum ; 
470 « Emaciatque, melancboliam dat, sperma minorat, 
Siccos infestat nèrvos et pinguia siccat. 

§. 14. Liquorcs e pomo et e piro 
Iam sua neuslriaci jactent pira, pomaque campi; 
De auibus elicies niustum, calidosque liquores, 
Quod si sorbebis pinguesces atque valebis. 

§. lo. Medo. 
475 O dulcis Medo, Uhi prò dulcedine me do! 
Pectus mundilicas, ventrem tu medo relaxas* 
(2) Hoc dicil medo: qui me bibit hunc ego laedo; 
Hoc sic vult medo: cum confestim sibi me do. 
Stringit medo venam et vocem reddit amoenam. 

Ari. VI. Ciborum natura ac vires. 

§. 1. Cibi multum nutritivi. 
480 « Ova recentia (3), vina rubentia, piguia jura, 

« Cum simila pura, naturae sunt valitura. 

« Nutrit ac impinguat triticum, lac, caseus infans, 

« Testiculi, porcina caro, cerebella, medullae, 

« Dulcia vina, cibus ffustu jucundior, ova 
485 « Sor bilia, malurae ficus, uvaeque recenles. 

Pane novo, veteri vino, si possi t haberi, 
Carne fruì juvene, constilo, pisce sene. 

Caseus orbatus, panisque recens oculatus, (4) 

Et pulii stulti, piscesque senes et adulti, 
490 Et vinum saliens, hoc mihi conveniens (5) 

(6) Talis pastura non est sanis nocitura. 
§. 2. Cibi nocivi. 

« Persica, poma, pira, lac, caseus et caro salsa, 

« Et caro cervina, leporina, bovina, caprina, 

Haec melancholica sunl infirmis inimica. 

(i) Alti humulala.—($) Tres versus ex God. Basileens. D. IH. 16— (3) Alti: 
trtmentia.—(4) Punii Kabens oculos, non movstrans casevs ulto*. Edii. Neapol. 
1010.— (5) Et salitns vinum lenlumpiper atque cuminum Edii. ISeapol. 1610.— 
(6; Edil Neap. 1616. 



14 

495 Anscrina caro salsa siculjest anaiina. 

Frixa nocent, elixa fovent (l] f assata coerconl; 
Acria purgant, cruda serì inilant, salsaque siccant. 
c( Non comedas crustam, cboleram quia gignil adusta ni. 
« Urunt res salsae visura, spennamene minorant, 
500 « Et gencraut scabiem, pruritum sive rigorcm. 

§. 3. Condimenta. 
« Vas condimenti praeponi debet edenli, 

« Nam sapit esca male, quac datar absque sale. 
Sai primo poni debet, primoque reponi, 
Non bene mensa tibi ponitur absque sale. 
505 Sai virus refugat, et non sapidumque sa poro l. 

§. 4. Bona salsa. 
Salvia, serpi 11 uni, piper (2), allia (3), sai, pclrosilhim (4). 

^5) Ista simul redolent suntque terenda simul. 
Hiis adde recens cardamomum piretrumquc, 
Cinnama , muscàtas singula trita diu, 
510 Sic cum miscueris berbis speciebus aceto, 
Coniiciendus erit nobilis iste sapor. 
Sic sapor ex multis concordi lite iit unus 

Provocet utstomachum, solliciletqucgulani. 
Si bene condantur et aceto conliteantur 
515 « Ex his lìl salsa, si non sit regala falsa. 

Ari. VII. Sapores. 

§. 1. Distinctio sapor um. 
(6] Auctores decem vel ternos esse sapores: 
Bis duo frigdori testantur quinque calori. 

(7) Unctus, acelosus, subtilior est et aciilus: 
Stipticus, insipidus; salsus sapor est mcdioci-is; 

520 Ponticus et dulcis gravis esl, sic est et animus. 

(8) Pon. dui. ama. gravis est lcvis acris, acu, mediocris; 
Salsa, slip, insipida dupla lit cuncta triplex, 

Ponlica res laedit buie acris sliptica cedil, 

Fine sub extremo non sapitnra premo. 

525 Res dulces cunctas primus amat salsa serundus. 

Ter ti us horrenda, quartus acuta capii. 

§. 2. De qualltatibus saporum. 

(9) Dulce calet salsus sapor, unclus, aculus, amai us; 
Alget acetosus, ponticus, insipidus. 

1. Calidi. 

530 « Hi fervore vigent tres; salsus, amarus, aculus. 

2. Frigidi. 

« Alget acelosus, sic stipans ponticus atque. 

3. Temperati. 

« Unctus, insipidus, dulcis dant temperamcnlum. . 



(1) Aìii: favent.—($) Piper nigrum.— (3; Allium salivum.—(4) Apium pc- 
trogelinum. — (5) Oclo versus ex Cod.Lips. 1213. — (6) Duo versus ex Boi zac. — 
(7) Tres versus eliam ex Codice Lau reoliano Florentiae in calce Compendii Ma- 
gtstri Solermi. — (B) Sex versus ex Cod. Lips. Paulin. 1213. io vers: Ponti- 
cus, dulcis, amarus... acuiti* % — in secando... $tiptica.—(9) Duo vers. ex Balzar.' 



lo 

4. Dulcig. 

Hnmectat, lenit, nntrit bene, mundiflcatque. 

5. Acetosus. 

Dicont: infesiat nervos, subtilia siccat. 

6. Ponticus. 

535 Comprimit, ingrossai corugat, pectus cito laxat. 

7. Salsus. 

Incidit grossa, penetrat, sed proximus exit. 

8. Unctuoms. 

Lubricat, evellit, repletque, sapernatat ore. 

9. Amarti*. 

Valde disopilat, confortat pectora, stringit. 

10. Acutus. 

Snbtiliat, mordet, calet, urit, grossa resolvit. 

§. 3. Aliae qualUates saporum. 

1. Dulcia. 

S40 (1) Dulcia mundificant gustus instrumentum; 

Largiuntnr aliis magnum nutrimcntum; 

In grossum de facili resol vantar ventum, 

Nani habent grossitiem et calorem lentum. 

Attrahuntur avide prae saporitale, 
515 Oppiiant simililer prae terrestritdte; 

Haec dare, si vcnae sint splenis oppila la e, 

Inhibetur, Ysaac ab auctoritate. 

2. Uncluosa. > 
Saporosiora sunt post hac uncluosa, 
Saepe cito saturant quia sunt frumentosa; 

550 bigeslivani opprimunl quia sunt viscosa; 

Fugiat haec febriens ut inccndiosa; 

Dieta sunt subtilia ab hoc auctore. 

Nam corruptilia levium sunt more, 

Vel quia nalanlia suut ventris in ore, 
555 Sicut jiatat oleum in omni liquore. 

3. Salsa. 

Salsa sunt subtilia quod in actione 
Slomachum coadjuvant in expulsione, 
Quod ex sua faciunt mordi catione; 
Sitim fortem faciunt ex siccatione. 

4. Amara. 

560 Amarorum actio mullum violenta, 
Dissolvi t et religat linguaeliga menta; 
Dant mixta cum aliis prava nulrimenta; 
Lumbricosis opti ma sunt medica menta. 

5. Acuta. 

Acuta prae caeteris sunt aperiti va, 
665 Non human! corporis per se nutritiva, 
Caloris et sanguinis fiunt incensiva, 
Sicut mire calelit aquam calx viva. 
Acuta spleneticos reddunt sa ni tati, 

(1) Totani hoc arliculum ccniioens qualUates saporum col U cium fuit a Bai- 
Ut. Sed dare palei, §i ad melrura spectes, minime posse ad Salci niuinos iwlinere. 



16 

Juvantur per eadem mire infrigidati; 
570 Calidi praecipue si sint dessiccalt. 

Sine damno nequeunl horum usum pati. 

6. Frigidi. 

Ad sapores frigidos stylus divertatur: 
Praecedil insipidus qui sic nominatur, 
Quod lingua per eum paruni immutatur: 
575 Nec tamen insipidus sapore privatur: 
Per hunc alteratio non IH repentina, 
Unde nec utilia sunt prò medicina, 
Ncque cibo compelunt; de carne porcina 
Non vai et objectio, sapori vicina. 

7. Acetosi. 

580 Acetosa penetrant quia qualitalum 

Ex virtute liberant splenem oppilatum, 
Et splenem ad pristinum haec reducunt statum; 
Grossis dant cibariis per venas meatum 
Acetosis omnibus plus valet acetum; 

583 Appetitum provocat cum febre delelum, 

Stomachum mundificat phlegmate repletum, 
Solvens cachochymiam mortis solvit me tara. 
Cibos et a slomacbo comprìmens excludit, 
Sic credentes plurimos constringi deludit. 

8. Stiptici. 

590 Vicinalur politico stiplicus qui quidem. 

Ut quidam mentili sunt, illud non est idem; 

lilorum opimo valuit sane pridem, 

Cui non debet aliquis adhiuere iidem. 

Per gradum remissior est in qualitate 
595 Et cum substantia in mediocntate. 

Hic mihi sistendum est jam defessa rate: 

Sed quid minus dictum est, mihi condonate. 

Ari. XI1L Cibi varii. 

§. 1. Pani*. 
« Panis salsatus, fermentati^, bene coctus, 
« Purus sit sanus, qui non ita sit Ubi vanus. 

600 « Panis nec calidus, nec sit nimis inveteratus, 
Non bis decoctus, non in sartagine tostus, 
« Sed fermentatus, oculatus ac bene coctus» 
« Et salsus modice, et frugibus validis electus. 
Est omnis vitiosa repletio, pessima panis. 

603 Plus panis comedas cum pisce, fructibus, herbis, 
At cum pane minus, duris sed adhunc minus ovis. 

§. 2. Vippa et Offa. 
Bis duo vippa (1) facitr dentea mundat, dat acutnm 
Visum, quod minus est implet, minuit quod abundat; 
Vippa fo meni fremi, or-ulos dentesqtie serenat, 

CIO Hi stomachum imiiidut, sic aiihelilum quoque fugat. 
lngeniumque acuii: replet, minuit siinul offa. 

(1) Eral veteribas JeMacutum, bocce* ex tino, quoti genus barbari a vino e 
pane vippam vocaut. Ermrt. Barbar, in emment Diotcor. Ub, fi: e. 9t 



H 

§. 3. Furfur et Simtia. 
Est cortei per se ricut forfora, mixta farinae* 
Groseior est simila, subtilior ipsa farina. 

$. 4. Siligo. 

(1) Gntlam minuit et corda siligo perurit , 

615 Ventrem provocai, praestans temperate calorem. 

£• 5. Pulmentum. 

(2) Pulmentum molle mollit, ventralia solvit. 

§. 6. Carnes variae* 
« Est caro porcina sino vino peior ovina ; 
« Si tritate vina, lune est cibus et medicina, 
Carnes pordnae cum cepis (3) sunt. medicinae. 
630 Sunt gallinaceae, perdicinae et phasianae, 
Àst hedulinae carnes libi sunt medicinae. 

(4) Perdix per di tur si frigida non comedetur. 
« Smt nntritivae mnltnm carnes vitulinae. 
In medio aestatis caprae caro suavior extat ; 

625 Antumno vulpes, passer, ficedula, turdus. 

A estate anguilla et cervus ranaeqne cavendae ; 
Pingues sunt bruma gallina, aper, anser, alauda* 

(5) Nutrii porcina caro, constnngit leporina; 
Agninae vel verrinae carnes vel ovinae 

630 Ventrem purgant, inflat caroque bovina. 

Est nimium nocivos lactans porcellus et agnus : 

Est iuvenis salsus laudabili» et veteratus. 

Corpora desiccat, sed plus caro nutrit aprina. 

Cum pedibus fissis, est sanior omnibus omnis 
635 Silvestri*; plus desiccat magis valet aegris. 

C. 7. Animalium viscera. 

«t Egeritur tarde cor, digeritur quoque dure, 

« Similiter stomachus, melior sit in extremitates ; 

« Reddit lingua bonum nutrimentum medicinae ; 

« Digeritur facile pulmo, cito labitur ipse; 
640 « Est melius cerebrum gallinarum ac r eliquor um, 

Sed bene turturis, aliud ouocunque vitare. 

Cessat laus epatis nisi gallinae vel anatis ; 

Dissuadente edi renes nisi solius haedi ; 

Splen melancholiam gignit, digestivam tibi tollit ; 
615 Splen caprae spleneticis mansus saepe salubris ; 

Orda cervorum removebit sella dolorum ; 

Corda saiilarum sunt demptio tristitiarum ; 

« Ilia porcorum bona sunt, mala sunt reliquorum, 

Nam nisi natorom desuta maire suorum. 
§. 8. Volalilia urna. 
660 (6) Omne genus volucris perbibetur mollius esse 

At laudabile caro cujus candida restat. 

« Sunt bona gallina, capo, turtur, sturna (7), columba, 

« Quiscula (8), vel menila (9),phasianus,ortygometra (10), 

(1. 2) Et Cod. Cantabrig. D. IVJCotl. S. Joannisfol. 82. Pulmentum ... cibus 
ad modam puttit IW*m.--(3)^Wrtim«p*.--(4) Ex Cod. Basileens. D. Ili 16.— 
(5) Odo versus ex Codio, fenubrigieos. D 4 Coli. S. Joaonis N. 8-2.— (ti) Duo 
yen ex Cod. Cantabrig. ul sopra.- {l)Sturnus vulffarU. — (H) Coturni*. — 
{9) Iknhu menda.-{i0) BaUut ere*. 

T. V. 4 



18 * 

« Etperdix, f rigellus ( 1 ) f orex (2), tremulas (3), amarellus (4). 
G55 Aucha petit bacchimi mortila, viva lacum. 

Aucha sitit conni mensis, campis acheloum. 

O fluvialis anas. quanta dulcedine manas! 

Si mihi cavissem, gulae si fraena dedissem, 

Febretf quartanas non rcvocasset anas. 
660 (5) Anser vult coctas herbas vino paludemquè. 

§. 9. Pisces. 

« Si pisces molles sunt, magno corpore lolles, 

« Si pisces duri, parvi sunt plus valiturì : 

In venerem impellimi pisces, atque omnia salsa, 
Hinc est quod pelago dicitur orla Venus. 
6C5 Lucius (6) et perca (7) saxaulis (8) et albica (9) tinca (10). 

«Gornus(ll)plagUia(12),cumcarpa(13],galbio(14)truta(ll>) 

Grata dabunt pisces ni prae reliquia alimenta. 

« Vocibus anguillae nimis obsunt si oomedantur, 

« Qui physicam non ignorant hoc testiflcaniur. 
670 « Caseus, anguilla mortis cibus ille vel Ula, 
Tel cui, vel quibus est ille, vel illa cibus; 

Percutitur lepra qui manducat insimul ista. 
Si tu saepe bibas et rebibendo libas, 

Non nocet anguilla vino si mergitur illa. 
675 Carnes propositae piscium tibi sunt evitandae; 

Si comedas pisces, cestosi (?) sint atque squamosi, 

Tracti super aquam mundam, claramque, petrosam. 

Et sint bulliti vino cum petroselino. 

(16) Cauda regit, medium nulrit, caput est soporosum. 
680 (17) Piscis habens rubeas carnes multum nocet aegris; 

Anguillae caro tale numquam competit illis. 

Per loca petrosa pisces nantes fluviales 

Extant aegrotos ad vescendum poliores. 

Equoreus piscis humores nutrit amaros, 
685 Et pinguis piscis febres alit et caro pinguis. 

§. 10. Halec. 
(18) Halec assatum convivis est bene grattini, 

De solo capite faciunt bene fercula quinque. 
§. 11. Ova. 

« Si sumas ovum, molle sit atque novum. 

Filia presbyteri jubet hoc prò lege teneri» 
690 Quod bona sunt ova candida, longa, nova, 

fìaec tria sunt norma, vernalia sunt meliora. 

Ì19) Et gallinarum tibi sint non aliar um. 
>ost ovum bibens medico clam surripo poenam, 
(20) Anseris ovum non bene nutrit nec bene solvit ; 
695 Gallinae coctum non ex toto bene nutrit, 



(\yrurdusiliacus.—(2) Tetrodo B<mesia.—{Z)Motacilla alba.— {4) Meraus.— 
<5) Ex Balzac.— (6) (Exox Lucius. ) Don. Ani. Ferri Op. cit. Lucius est piscis 
rea: et tyrannus aquarum.—(7) Perca fluviatili*— {HjCoòilis barbatula.— {d)Ga- 
dus morrhua.—{iO)Cyprinut tinca.— (ii)Parfus piscis albus. - (WPleuronecUs 
platessa.—(M)Cyprinus carpio.— (U)Bàja.-(l&) Salmo /cirfo.-(i6) Ex Balzac.— 
(17) Sex versus ex Codic. Gaolabrigieos, D.IV ColI.S. Joannis. fol. 82.— (18)Duo 
verste, ex Balzac.— (19) Ex Balzac— (20) Tre» versus ex Codio. Canlabrif . ut sopra. 



19 

Et lcvltcr solvit : non est sanabile frixnm. 

(1) Post ovum molle bonnm haustum tibi lolle, 
Post durum bibe bis ; sic sano corpore vivis, 

g. 12. Lac. 
Lac heticis sanum : caprinum post chamelinum; 
700 Postque jumentinum chamelinum ; et post asininum ; 
a Ac nutritivum plus omnibus est asininum. 
<c Plus nutritivum vaccinum sit et ovinum; 
« Si febriat, caput et doleat non est bene sanum. 

(2) Hnmectat stoniachum propri uni nulritque calorem 
706 Epatis, et stomachi conteraperat immoderatum : 

Provocat urinam, confert pinguedine dempta, 
Et mollit ventrem, humores solvere fcrtur. 
Lac vaccae multtim confortat membra, calorem 
Dissipat bumorum morsum nocivum calidorum, 
710 Carnes augmentat, matricis vulnera sanat, 

Hnmectat corpus hominis, lac atque refrigdans 
Queque cibaria dulcia turbida viscera reddunt. 

§. 13. Butyrum. 
« Lenit et humectat, solvit sine f ebre butyrum. 



§. 14. Serum. 
iefit at( 



a Incidit atque lavat, penetrat, mundat quoque serum (3). 
g. 15. Caseus. 
715 € Caseus est frigidus, stipans, crassus, quoque durus ; 
Caseus ille sanus quem dat avara manus. 
«e Caseus et paflis, bonus est cibus hic bene sahis (4) 
«e Si non su nt sani, non jungito casea pani. 
Caseus est nequam, quia concoquit omnia sequam. 
75© (5) Caseus ante cibum cibus est, post medicina. 
Caseus et cepae veniunt ad prandia saepe. 
« Ignari Medici me dicunt esse nocivum; 

« Sed tamen ignorant cut nocumenta fcram ; 
« Expertis rcor esse ratum, nam commodi tate 
725 « Languenti stomacho caseus addit opem. 
e Caseus ante cibum confert, si defluat alvus ; 

« Si post sumatur, terminet ille dapes : 
«t Qui physìcam non ienorant haec testificantur. 
Ad fundum stomachi dum sumpta cibaria condit 
730 Vim digestivam non minus ille juvat. 

Si stomachus languet, vel si minus appetii, iste 

Fit gratus stomacho, conciliansaue cibum. 
Si sit crustosus, per lucem non ocutatus, 
Ejusdem sic onus dicitur esse bonus 
735 Non Argus largus, non Matusplcm, Magdalcna 
Non Petrus, Lazarus ; caseus iste bonus. 
(6) Caseus incendit stomachum salsus veteratus, 
Si aero digeritur, ventrem constringere fertur, 

(1) Duo vers. ex Cod. Basii. D. Ili 16.— (2) Novem versus ex Codic. Canta- 
WgieM. D. 4 Coli. S. Joaonis. fot. 82.— (3) In Cod. 900 Bibl. Imp. Paris. ( fondi. 
5. fédat) incidi*, lavai, penetrati mundaique $erum.—(4) In Edii. Neapol. 
1610 ; mmt eptima ferculo, sanis. —(5) Duo versiculi ex Bahac.— (6) Qutnqu* 
vers. ex Codfc. Cantabrig. ut supra. 



2u 

Ac defrigdare, salsus plus nutrii ovinus 
740 Caseus el modicum perbibèlur striugcré ven treni ; 

Caseus insulsus bene digerii el bene sol vi t. 
j§. 16. De leguminibus. 

« Pisum (1) laudandum decrevimus ac reprobandum : 

« Est inflalivum cum pellibus atque nocivum, 
c< Pellibus ablatis sunt bona pisa satis. 
l'io (2) Corpus alit faba, constringit cum cortice ventrém, 

Desiccat flegma, slomachum lumenque relidit. 

Manducare fabam (3) caveas, parit ilia podagram (4) ; 

SS) Mundat, constipat, nec non caput aggravat, inflat. 
us olerum, cicerumque (6) bonum ; substantia prava ; 
7o() (7) Jus olerum solvit quantum substantia stringit, 
Ambo si de n tur ante laxare vi dentar. 
Pisorum cicerum brodium conferì rubeorum ; 
Caetera legumina diligenter sunt evitanda. 

Art. IX. De herbis edulibus. 

§. 1. Okra veris. 
Omne virens vere tibi dicitur esse salubre ; 
7oo Maxime betonica, lactuca, sp machia, radix (8), 
Lupulus et caules; petrosillo junge lapasses (9). 

§. 2. Olerà aestatis. 
Blitus cum bleta, violaria crysolacanna (10), 
Atriplices, malvae (11), lactucae, portuque laccae (12) 
Sunt apium (13) rapa (14), sic baucia, pastique naca (15, 

§. 3. Olerà hibernia. 
700 Nastur (16) sub bruma, cerefolia (17) petroselina ; 

Neptam (18), cretanos (19), cum caepis addito porros (20). 

§. 4. Olerà autumni. 
O borrago bona ! tam dulcia sunt tua dona ! 

Dicit borrago : gaudia semper ago. 
Gardiacos aufert borrago gaudia confert. 

§. 5. Rapa. 
765 <c Rapa jnvat stomachum, novit producere ventun / 
« Provocat urinam faciens in dente ruinam, 
<c Si male cocta datur hinc enfraxis generatur ; 
Si male piena datur tibi torsio sic generatur. 
Radix rapa bona est, comedenti dal tria dona : 
770 Visum clariiicat , ventrem mollit, bene bombit. 
Yentum saeperapis, si tu vis vivere rapis. 

§. 6. Caulis. 
« Ius caulis solvit, cujus substantia stringit, 

(1) Pisum «iftoiroi.— (2) Duo versus ex God. Cantabrig. D.4Coll. S. Ioannis. 
foi. 8i.— (3) Vida faba.— (4) In Cod. 900 (fondi 5. Victor) Bibl Paris. Impu 
a Daremb. detecto; Fabam. non comedo*, quia concipit ipsa podagram. — 
(5) Ex Cod. Basii. D. Ili 16— (6) Cicer arietinum.—(7) Qnaiuor versus ex Cod. 
Basii. D.IIl 46.— (8) Rapkanus safivus.—(9) Pro Lapatio (rumex).— (10) Forsan 
ChvysoJachana Plmii XXVII, 8.— (11 ) Malva silvestris..rotundifoUa.—(vì) Por- 
tulaca oleracèa.—(ì 3; Apium graveòUns. — ( Uj Brassica rapa.— (15) Pastinaca 
saliva t aul eliaui Daucus carola.— (iG) Sisumbrium nastumum.—\\7) Scandix 
c*refoUum. — (lS) Nepeta vulgaris* aul Cataria vulgaris.—(\d) Balitc. legit. 
crt(ojio#^crt'ieD8e8) porros.-(ìff) Allium porrum. 



21 



« Utraaue quando datur, venter laxare paratur. 

§. 7. Beta vel Cida. 
Cicli (1) parum nutrit. ventrem constipat, et ejus 
775 Coctio si de tur, ventrem laxare videtur. 



§. 8. Lactuca. 
etnea 



Lac lactuca facit, scotosim, spermamque minorat; 
Semine pollutos juvat; sacro convenit igni. 
Lactuca cihus frigidat hominum bene corpus 
Et ventrem laxat, ut sic sonino requiescat. 
780 (2) Lenis scariola, pungens endivia dorso. 

§. 9. Pastinaca. 
Pastinaca parum nutrit, qnoniam subacuta, 
Confortat coitum, nec est ad menstrua muta. 
Quod pastura tribuat est pastinaca vocata, 
Namque cibum nullae radices dant meliorem. 

§. 10. Spinachia. 
785 De cholera laeso spinachia convenit ori, 

Et stomachis calidis ; hujus valet esus amori. 

§. 11. Apium. 
Humores apium subito totius adjuvat 
Corporis et capitis, vulvae ; pueris epilem. dat. 

§. 12. Blitus. 

(3) At blitus generat humores convenientes, 
790 irrorat phthisicos et compescit silientes. 

§. 13. Cy corea* 

(4) Intuba, solsequium (5), cicorea, sponsaque solis. 

<S. 14. Fungus. 

(6) Usu fungorum fugias ne decipiaris, 
Nani sunt mortiferi viciorum generativi. 

§. 15. Mia. 
Allia qui mane jejuno sumpserit ore, 
795 Hunc ignotarum non laedet potus aquarum, 
Nec diversorum mutatio facta liquor uni. 
Allia foetorem pellunt, variantque colorem. 
Clarificant raucam cruda coclaque vocem. 

(7) Sinapis oculis, pectoribus allia prosunt. 

§. 16. Cepa. 

800 « De cepis Medici non consentire videntur : 
« Fellitis (8) non esse bonas, inquit Galienus, 
« Flegmaticis vero multum dicit esse salubres ; 
Na ti medicus sanas Asclepius asscrit illas, 
« Praesertim ^omacho, pulchrumque creare colorem. 

805 Apposi Las perhibent morsus curare caninos, 
Si tritae cum melle prius fuerint et aceto. 
« Conlritis cepis loca denudata capili is 
« Saepe fricans, capitis poteri* reparare decorem. 



(1) Bela cicla. — (2) Ex Cod. Paalin. Lips» l«l. — (3) Iu Cod. Vili 42 
Bbtietk. gorbon. Neap. Concipiet blitus.— (4) Hic versus invenilur ciiam iu Al- 
pMla, el in Cod. Vili D. 42. BiWiolb. Borbon. Neapol.^ (5) Cichorium infy- 
òim.-~<6) Doo ws. ex Cod Basii. D. Ul 10. — (?) Ex Batoc.— (8) Felltculas 
Cod. M. D. IH 16. A1U Ckokricit. 



22 



§. 17. Porrus. 

[cut foec 



« Reddit foecundas permansam saepe puellas ; 
810 « Ilio stillantem poteri» retinere cruorem, 
Ungte si nates intus medicamine tali. 
fi) Si faerint cocti porri sant plus valitari, 
Crudi detestabile» cnolerico ventove feraces. 

Art. X. De frwtibus. 

§. 1. Nux. 
« Post pisces mix (2) sit 9 post carnes caseus adsit, 
815 (3) Poma meri pieno, nux est medicina veneno. 

« Unica nux prodest, nocet altera, tertia mors est (4) ; 
Judico de nucibus plus valet una tribus. 
§. 2. Pyra et Poma. 
<c Adde pyro potum ; namque est medicina veneno. 
« Fert pyra nostra pyrus, sme vino sunt pyra virus; 
820 « Si coquis, antidotum pyra sunt, sed cruda venenum. 

« Cruda gr a vant stomachimi, relevant pyra cocta gravatum. 
« Post pyra da potum: post poma vade cacatum ; 

(5) Ante cibum stringunt et post pyra sumpta resolvunt. 

(6) Pyra sumantur sed post bona vina sequantur, 
825 Anus pedit dum coctana cruda comedit ; 

Si fuerit cocta, tunc est cibus et medicina. 
Omnia mala mala, praeter Appia Salernitana (Sic) (7). 
Quando capis poma de vertice due peryzoma, (8) 
Quando capis pyra , tunc primo de vertice gira ; 
830 Tolle peripsma (9), post eie pulpam, speme arullam. 
Persica, pyra, poma cum cortice sunt meliora. 

§. 3. Cerasum. 
Cerasa (10) si comedas libi confert haec tria dona : 
« Expurga t stomachum, nucleus lapidem libi tollet , 
« Et de carne sua generatur sanguis opimus. 

§. 4. Pruna. 
835 « Infrisidant, laxant, sedantque sitim tibi pruna. 

4§. 5. Mora* 
Mora (il) sitim tollunt, recreant cum faucibus uvam. 

§. 6. Persica, passala, uva. 
(12) Persica conflrmant corpus veteraque cohercent, 
Stringunt, infrigdant, et vires adeo praestant. 
<c Persica cum musto vobis da tur ordine justo 
840 « Sumere. Sic est mos nucibus socia ndo racemos. 
« Passa nocet spleni, tussi valet, est bona reni. 
Utilitas uvae sine granis et sino pelle: 

(1) Duo vers ex Cod. Basii. D. IH 16. — (2) Fructus Juglantis Rcgiae. — 
(3) Ex Balzac.— (4) Arnaldus Villanov. inlcrpetrat tres nuces non quoad numero, 
sed quoad specie ; prima nux muscata. secunda nux comuni* ( fructus jugl. 
reg. ) ; tenia nux veneficam , quam alii fructus arbaletis. alii nucem Methel, et 
Michel Lelong eiiam nucem voraicam esse putal. — (5) Ex Codic. Paulin. Lips. 
4213. — (6) Tres vers. ex God. Basii. D. Ili 16.— (7) Eliam Scipio MazzeUa in Sto- 
ria di Napoli p. 64. — (&) Pars externa.— (9) A nripi circum et tyua radendo 

detergere.— (i0) Fructusr pruni cerati.-- (U) fructus mori niQrae.— (12) Duo 
versus ex God. Camabrig. 4 Coli. S. joanois fol. 82. 



845 



«0 



855 



23 

Dat sedare sitim jecoris, choler aeque calar e m. 

«. 7. Ficus. 
Pectus lenitica nt ficus, ventremque relaxant, 
Seu dentur crudae, seu cum fuennt bene coctae. 
Irapinguant et alunt varios curantque tumores. 
« Scrofa, tumor, glandes, ficus cala plasma te cedunt; 
« Iunge papaver (1) ei, confracta fons trahit ossa. 
« Pedicuios veneremque facit, sed cuilibet obstat. 

$• 8. Mespila, Aesculcu 
ce Multiplicant mictum, ventremdant aescula strictum; 
«e Mespila dura bona sunt, sed mollia sunt meliora. 

§. 9. Granatum. 
Sudorera profert granatum (2), lenit et alget. 
Psidia granati cortex, balaustia flos est. 

§. 10. Glans cananea. 
Ante cibimi stringit, post glans castanea solvit. 

<S. 11. Amigdala. 
Laudabilis cibus adest amigdala dulcis. 



(0 Papaver somniferum.—(i) Frnctus Punici mali, cuias cortei vocabalur 
Psidnm, et florcs Balaurtia. 



s 



PARS SECUNDÀ 



MATERIA MEDICA. 



Cap. I. De effectibus medicamentorum. 

1) Purgo, diuretico, vomo, provoco, stiptico, 
udo, nutrio, foveo, frigeo, nuniido, sicco. 

Cap. II. De simplicium virlutibw. 



§. 1. Abrotanutn. 
Abrotano (2) crudo stomachi purgabitur humor , 
Confortat nervos et causas jpectoris omnes ; 
860 Serpentes nidore fugat, bibitumque venenum. 

§. 2. Absynthium (3). 
Aurium depellit sonilum cum felle bovino; 
Obstat pestiferae cum vino sumpta cicutae. 
<c (4) Nausea non poterit quemquam vexare marina 
« Antea commixtam vino qui sumperit istam. 

§. 3. Acidula. 
865 Omne genus fluxus Acidulam (5) stringere dicunt ; 
Qui portat secum non punge t scorpius ipsum. 

8. 4. Agaricus. 
Pectus flegmaticum solvit, pellitque venenum: 
Prodest pulmoni, splenis solvilque tumores, 
Febribus occurrit, sic prodest sumpta venenis. 

§. 5. Agrimonia. 
870 Sciaticis simul hac oculis sanantur humores. 

De collo scrophulas maculas haec unguine curat. 

§. 6. Aloes. 
Vulnera dessiccat aloe (6), carnem creat ; et aufert 
Praeputii cancrum, cilii cum niello nigrorem ; 
Auriculas, oculos, .caput et linguam bene purgat, 
875 Confortat slomachum, iuvat yeter hepar reparabit, 
Canitiem prohibet, sed solus viscera laedit. 

- §. 7. Altea. 
Alteam (7) malvae speciem nullus negat esse: 
Ipsa scropnas, lapidem, partum, mammasque minora 
luncta mero, dentes juvat acri condita vino. 

§. 8. Ambrosia. 
880 Ambrosia (8) fugiunt mala mortua, fistula, cancer. 

§. 9. Anelum. 
Anetum venlos prohibet. minuitquc tumores 
Ventres replelos parvis facit esse minores (9) 

(1) Ex Cod. Basileens. D. \. 8. in Commentar. M. Bernardi Provincialis saper 
Tabul. Salerei. — (2) Artemisia oàrotantim.— (3) Artemisia absyntktum.— 
(4) Lege vere. 448 449. — (5) Rumex acetosa s.Oxalis acetosella, Alii; semper- 
twaro.— (6) Extracluw guinmosum Aloes perfoliatae. — (7) AUhaea ofllcina- 
Ji#. — (8) AUqui pulani esse. Apium graveolms.—{9) In Cod.VUl D.42 Bibtiot. 
. Borfron. Keapoi Ventres repkios plani facit esse meiiorcs. 



25 

§. 10. Anisum. 
« Emendat visum stomachum confortat anisum (1), 
« Copia dulcorìs anisi sit melioris. 
§11. Anthos id est Ro$marinu$. 
885 Confortat stomachum, lollit nocumenta tenasmi ; 
Anthos exhilarat, membra sapore juvat (2). 
§. 12. Apiutn. 

(3) Humores apium subito totius ad jnvat. 
Gornoris, et capitis, vulvae; pueris epilem. dat. 

(4) Quid cadit ex apio nervis de melle proba tur. 



§. 13. Aristologia (5). 
linius nane f 



890 Plinius nane formare mares cum carne bovina ; 

8uidlibet infixum super addita trita repellit : 
emoni uni fumus depellere dicitur hujus ; 
Singultus sumpta sedare dicitur ili a. 

§. 14. Armoniacum. 
Splenis armoniacum (6) retinacula solvit et eius 
895 Duritiem; vermes, urinas, menstrua ducit; 

Adde nitrum cum melle, scrophas dispergit et aufert. 

§ 15. Arthetnisia (7). 
Urinas potata iuvat, lapidem tibi follila 
Pellit abortivum potu vel subdita tantum» 
Trita super stomachum viridis et ponitur herba. 

%. 16. Atriplex. 
900 Atriplex fertur modicum nutribilis esse, 
Dat vomitum sumpta» rénes curat ex se. 

§. 17. Betonica. 
Si de betonica viridi sit facta corona 
Circa serpenles, ut Plinius asserit auctor, 
Audebunt nunquam positam transire coronam, 
905 Sed morsu proprio pereunt et verbere caudae. 
Bestringit lacrimas oculorum mansa vel hausta. 

§. 18. Bolus. 
Est bolus ad pestes, remollit in inguine testes; 
Sed si sumis eum studeas sociare lyaeum (8). 

§. 19. Buglossa. 
Vim memorem cerebri dicunt servare periti 
910 Vinum potatum quo sH macerata buglossa (9) ; 
Laetòs convivos decoctio reddere fertur. 

§. 20. Calaminta*. 
(10) Frijeoris urgentis mala pellit vis calamenti. 

§.21. Camphora. 
Campbora per nares castrat odore mares (11) 



(1) Pimpinella Anisum aut Apium anisum- In Cod. Vili. D. 42 Bibliot. 
Boro. Neap. Anisus emendat stomachum confortai et visum— Ut) Rosmarinus 
oJIcAiaMf.— (3) Duo vers ex Cod. 9U0 (fona* S. Victor) Bibl. Imper. Paris.— 
ii) Codez Paulmion. Lifisiae N. 1213 XIV saec. — (5) AristolocMa larga etro- 
tunda.— (6) Succus concreios Heraclei gummiferi. — (7) Artemisia vulgaris.-^ 
($ Loeo: trfroim.— (9) Anehusa Italica. —(io) Ex Balzac— (11) Ciiatur a Pla- 
icario io sua Practica brevi, opus cooscriptum in fine XI. aut in principio XII. 
saeculL 



26 

§. 22. Cornila. 

(1) Vera caneila tibi plurima dona reportat, 

915 Mentem, hepar, pectus, vocem, praecordia flrraat, 
Innaturalem tollit de corde tremorem. 

§. 23. Capillus veneris. 
Esse capillalbs Veneris facit herba capillus 

(2) Veterique spleni, scrophulis, lapidique medetur 

<§. 24. Capparis. 
Capparis (3) emphraxes hepatis splenisque resolvit, 
920 Fortiter a stomacho, si sani superflua, tollit. 
Cyperus os sanat, hepar; cappari splenem 
Cogit, et astrictos urina e laxat amictus, 

$. 25. Carvi. 
Urinare facit carvi» ventosque repellit, 
Lumbricosque necat, digestivamque refortat. 
925 Dum carvi carui (4) non si ne febre fui. 

§. 26. Cassia. 
Ori foetenti, stomacho, cordique dolenti 
Cassia (5), cardiaci» commooa multa facit. 

§. 27. Centaurea» 
Centaurea (6) iuvat nervos, pectusque, secundas 
Educit, et vulnus solidat, visus meliorat ; 
930 Incisas carne» radix contrita resarcit. 

«.28. Cerefolium. 
(7) « Adpositum cancris tritum cum melle medetur ; 
« Cum vino potum (8) lateris sedare dolorem. 
<c Saepe solet, tritam si neclis desuper herbam. 
Saepe solet vomitum, ventrcmque tenere soiutum 

§. 29. Chelidonia (9). 
935 « Coecàlis pullis hac lumina (10) mater hirundo, 
« Plinius ut scribit, quamvis sint cruta, reddit. 

§. 30. Cicuta. 

(11) Frigida letiferae vis est natura cicutae, 
linde nocet gelidi potantes more veneni. 
Qui perit hac herba cutis eius flit maculosa ; 

910 Pubblica pena reis haec esse solebat Atheuis, 
Hac sumpta magnus Socrates fuit exanimatus ; 
Quali ter hoc fiat non extimo dicere, nostrum 
Cum nil quod noceat, sed auod iuvat est referendum ; 
Hac si quis sumpta morti ut proximus herba, 

945 Forte bibat vimini tepidum, evadet quia periclum. 

§.31. Cinnamomum. 

(12) Cinnama quatuor species dicuntur habere , 
Sed speciosa magis quae plus subtilte habetur, 



(1) Trcs versus legunlur in Paraphrasi Scholae Salenritanae conscripta pretabi- 
liler a Matlhaeo Mogavero Salernitano.— {2) De Balzac. Ictericis.—('\) Capparis 
rupestris, aul Capparis Storta. — (4) Species aeaigmae. Cum U et V pari modo 
scribebaniur, tuoc legebatur Dum carui carui. — (5) Laurus Cassia, aut Cassia 
lignea.— (6) Erythraea Centaurium, aut Genliana Ccntaurium.—(7) Scandix 
cerefolium.— ($) Àlii: poteris. —(9) Chelidonium majus. —(i0) Alii: iure miran- 
do.— (ii) Novera vers. ex God. Paulin Lipstcns u. 1213.— (12) Sex ver$. ex Cod. 
Paulin Lips. 1213. 



27 

Et quae plus m or de t mixta dulcedine linguaio, 

Vim digestivam mire iuvat, abstinet alvum , 
960 Accendit Venerem cnm vacca e lacte recenti, 

Vim memorem cerebri conforlat saepius hausta. 

(1) Cinnamoinum mane comaestum repellit odoreni; 

Foetorem mitigat si quemque laeserit ipse. 

Alleviat mentem, tribuit semper bene sensom 9 
£55 Dat bene calorem et auget semper amorem, 

Alleviat mentem sic et praecordia purgat. 
§ 32. Coriandrum 

Si tria grana voret coriandri seminis aeger 

Evadet lebrem cni dat lux tertia nomen. 

Xenocrates ait totidem cessare diebus 
960 Menstrua, quod mulier coriandri grana vorabit. 

Confortat slomachum, ventum rempvet coriandrum (2), 

Et quod restr ingit humorum fluxus amandum. 
§. 33. Crocus. 

« Confortare crocus (3) dicitur laelificando, 

« Membraque defecta confortat hepar reparando. 
965 Crocus comaestus pulchrum dat semper odorem, 

Umnem foetorem tollit, et pellit amorem. 
§. 34. Cubebe. 

J4) Cubebe plus quinque nunquam sumantur in usu 9 
Hus de cubebe si dare vis, bibe bis* 

§. 35. Cuminum 
Confortant stomachum, (5) coitum, et mingere cogit; 
970 Enfraxes hepatis reserat et menslrua stringit , 

Ventosum stomachum tibi tranquilla tque cuminum (6), 
Et dat pailentem permansimi saepe colorem. 
(7) Palior cumino praegnanti nulla feratur. 

§. 36. Enula. 
« Enula (8) campana reddit praecordia sana, 
9Z5 « Cum succo rutae succus si sumitur huius, 
« Affirmant ruptis nihil esse salubrius islis. 

(9) Enula pulmonem curat, Spodium juvat hepar. 

§. 37. Faba. 
In mammis faba lac spargit, niollilque capillos; 
Sistit eum fluxum quem fecit hirudo cruoris. 
960 Mitigat arthritis cocta cum lympha dolorcm. 

§. 38. Foeniculus. 
Semen cum vino sumptum veneris movet actus, 
A tque senes eius guslu iuvenescere dicunt. 
Hic quoque pulmonis obslat iecorisque querelis. 

(10) Foeniculo foelor, niger humor lente terantur. 



(i)Artic. Cinnamomum, Gariophilus, duo vers in art. Crocus , ires ver*, uri. 
Ptper, et quinque vers. art. ZintiberU coliceli fueiunl ab Ilcnschcllio in Cod. IH. 
Bibl. Uni vers. Vralis o. 1440, nec alibi inveniunlur.— (2) Coriandrum salivum.— 
(3) Crocus salivus.—U) Ex Cod. Basii. D.i.8. in Comm. M. Bernardi provincialis 
super Total. Salenti.— (5) Ahi vomilum; el Balzac; coilum quoque fungere 
cogU.—(6) Cuminum Cyminum. — Cl) Et Cod. Paulinian. Lipsia* n. 1213.— 
(8) Muto Àrtmtam.— (9) Ex Balzac. Vid. §. 86. vere. 1130.— (10) Ex Cod. Lips. 
Fatai. «13. 



28 

985 « Semen foenkuli (1) fugat et spiracula cali, 

§. 39. Foenuqraecum. 
Ad grossum fiegma fenugraecum (2) est cara salubri». 

S- 40. Furfur . 
Ulcera cum scabie furfur bene mundat aceto» 
Cum vino, valet ulceribus cum lacte ooacto. 

§. 41. Galanga. 
Flegmonem stomachi sumptum galanga [3) resolvit ; 
990 (4) Et si phlegmaticus f uerit corroborat ìllum ; 
Inclusum ventum sumptus fugat interiorem. 
Vim digesttvam iuvat, colicisque medetur, 
Oris non modicum mansum confortat odorem. 
(5) Augmentat sputum, Venerò renumque calorem 

§. 42. Galla. 
995 Galla necat fluxum matricis sistit et ani 

Ulcera (6) tumque pedum, labiorum vulnera sanat. 

§. 43. Uariophilus. 
Gariopbilus (7) sumptus mane caput bene purgai, 
Fervorem capitis inflicli deprimit idem» 
Humores siccat et auget cordis amorem, 
1000 Alleviat caput cerebro praestatque levamen ; 
Addet et somnum, confortat utique caput. 

§. 44. Helleborus (8). 
Pultibus admixtus pulvis mures necat eìos, 
Et cum melle datus est muscis perniciosus ; 
Hydropisin, tetanum, lepram Tugat atque podagram. 

§. 45. Hyssopus. 
1005 « Hyssopus (9) est herba purgans a pectore flegma ; 
<c Ad pulmonis opus cum meQe coquatur hyssopus ; 
« Vultibus eximium fertur (10) praestarè color em. 

§. 46. Juniperum. 
Junipen grana pectus comaesta reformant, 
Et tussim nimiam sedant atque inveteratam; 
1010 Expellunt seduli semper de carne venenum, 
Et prosunt capiti carbonibus ista proiecta. 

§ 47. Éarabe vel Carabe. 
Quum sut eroticus Karabe (11), bene noscit amicus 

§. 48. Lapalhum acutwn (12). 
Pruritus mordax, scabies hypozimate cedunt, 
Eitis saepe tepens si coctio gargarizetur, 
1015 Uvas sedabit, dentis tumidatque dolor em. 

§. 49. Lev ittica. 
Hepar opilatum frigore levistica (13) quaerunt, 
Torsio ventosa, medicina, menstrua clausa. 

§. 50. LUium (14). 
Praecisis nervis cum melle, combuslaque membra... (15) 



(1) Anethum ftniculum.— (2), TrigmeUa fomugra*c%tm.--{$) Alpinnm Ga- 
Iflnga. —(4) Ex God. Lips. Paulin. 1213.— (5) Ex Cod. Lips. Pauljn. 1213. — 
(6) Alii: VUceris.—(l) Eugenia caryophyllcUa.—fi) EUeborus aibus aul m^er.— 
(9) Hyssopus o/ficinalis. —(10) Alii; reparare.— (il) Succinum aul Ambra. — 
(12) RnmeoLpatienlia eie -(13> Ligusiicum levuticum.-{ii) LUium canaV 
dum — dtf v> *•"••-» Supple: medetur. 



29 

Vultus dedacit nigas, maculas f ugat omnes. 

§. SI. lÀquiritia. . 
1020 SU libi contempia liquiritia (1) pulverulenta. 
Pectus, pulraonem, venas refovendo rigabit; 
Pellit namque sitim, stomachi nociva repellit, 
Spirituum conctis sic subvenit ipsa strumento. 

<§. 52. Lupinus. 
Lnmbncos vermes mundat cinis faexque lupini* 
1025 Lympha pilos vellit, atque redire negat. 

§. 53. Malangia. 
Semen naturae malangia fertur acutae , 
Et choleram nigram viri non reddere pigram. 

§. 54. Malva. 
ce Dixerunt malvam veteres qaod molliat alvum ; 
« Halvae radices rasae deducere faeces, 
1090 « Yulvae moverunt et fluxum saepe dederunt. 

§. 55. Maratkrum. 
Bis duo dat marathitun, febres fugat atque venenum ; 
Exporgat stomachum ; lumen quoque reddit aculum ; 
Urinare facit, ventris flatusque repellit. 

§. 56* Mentha» 
« Mentitur mentila (2), si sit depellere lenta 
1035 « Ventris lumbricos vermes stomachique nocivos. 
(3} Nunquam lenta fuit stomacho succurrere menlha 

§. 57. Muscolo. 
Galla muscata (4) confortat debilitata 
Corda, iuvat stomachum, scotomiam tollens oculorum. 

§ 58. Myrrha. 
Myrrha (5) iuvat pectus, matricis va sa, caputque ; 
1040 Ascaris et schotesis, fistula tecta perit. 

€ 59. MyrobaUmorum vire$. 
Myrobalanorum (6) species sunt quinque honorum : 
Citrinus, kebulus, belliricus, emfilicus, indus. 
Primo trahit choleram citrinus* flegma secundo, 
Kebulus con tra, belliricus, emblicus aeque. 
1015 Ulud et hanc nigrae color niger imperat indus. 

§. 60. Nasiurlium. 
« Nasturtii succus crines retinere fluentes 
« Ulius asseritur, dentis curare dolorem, 
« Et squammas succus curat cum melle perunctus. 

$. 61. Nenufar. 
Nenufar castos reddit, hepar bene reserat, alvum. 

$. 62. Nigella (7). 
1050 Cancros emundat, pascentia vulnera curat, 

Cum raphano modicoque salis superaddita trita ; 
Tineas (8) et lepras cura compescit eadem. 

(i) Gtyeyrrkiia glabra.— (t) Menlha crispa, viridi*, Motiva eie— (3) Doo. 
Ani Ferri Up. ciu p 423. Et propterea Schola Salimi eanebal: Nuoquam eie— 
(4) ABqui BoHa «Macola, qaara diami esse (kymum basiHeum.— (5) Gummi- 
resina àmyris Baiai.— (G>) Drupae siccae PhiUanli ambUcae.—{l) Alii: TrageUa 
aed male. — Nigella satwa, a veteribus focaia cliam Gi/A. — (8) Alii: Zetnas 
tdeat specie* impeiigiris cum utoeratfone. 



20 

§. 63. Papaver. 
Meustrua, morpnaeam, visum, papavere cura. 
Dente minata trahit radix, de nare cruorem. 

§. 64. Paeonia (1). 
1055 Si iungantur ei violenter amygdala trita, 

Splen, iecur et renes cum mulsa sumpta iuvabit; 
Ipse Dioscorides cuncti9 ail esse caducis 
Aptam, si bibitur vel si suspenditur ipsa. 

§. 65. Pinea. 
Tussim, ephimeras, ethicam tibi pinea (2) tollit : 
1060 Mascula plus tussi valet, et passiva (3) diarrhaeae. 

?. 66. Piper. 
) de mane comaestum purgat egrotum 
Humores tollit de corpore mane comaestum. 
Dat bene calorem, pravum depellit odórem, 
Est humidum, certuni sic sanum debet esse. 
1065 « Quod piper est nigrum non est dissolvere pigrum, 
« Flegmata purgabit, digestivamque iuvabit. 
« Leucopiper (5) nervis, stomacho, tussisque dolori 
« Utile, praeveniet scotosim febrisque rigorem. 

§. 67. Planiago. 
Hepar tum parit, plantago stiptica cum sit ; 
1070 Prodest emoptoycis, sacrumque coercet et ìgnem* 

§. 68. Portulaca. 
Portulaca (6) caput iuvat, dentisqne stuporem 
Curat, et ardorem matricis, vulnera renimi. 
(7) Portulaca solet dentes procurare stnpentes 

§. 69. Prassium (8). 
Pectoris haec varios compescit potio morbos; 
1075 Accelerat partus eadem, pellitque secundas; 
Dicitur haec eadem latens sedare dolorem. 

§ 70. Pulegium (9). 
« Cum vino choleram nigram potata repellit; 
« Adposilam viridem dicunt (10) curare podagram ; 
Et quosvis alios solet emendare tumores. 
§.71. Pyrethrum (11). 
1080 Masticet paticns vel gargarizetur aceto, 

Hoc modo tumidam reprimit de flegmatc linguam ; 
Suspensum collo poterit prodesse caducis 

§. 72. Rhamnw. 
Lepra, lapis, panni, lupus intereunt opo rhamni (12). 

§. 73. Rheubarbarus. 
Rheu partes laxas firniat hepar reparando (13). 
§.74. Rosa. 
1085 Curat haemorrhoidas rosa, semine, cortice demptis ; 



oleracca. — (7) Ex Balzac.— (8) rune murnwium uivum uni myricm. maunioius in 
Dioscor. ?u!t èsse speéiem origani aut tragorigani — (9) Mentita pulegium.— 
(lOìAlii: Sic dicunt veterem sumptum curare.— (ìì) Arthetnisiapyreikrum.— 
(12) Ramnus catharticus.-(iz) fe parafrasi inedita teQim. Sakr% probabiliter 
Mauhaei Mogaveri Salernitani. 



31 

Gengivas, colicam, capitis iavat ipsa dolentes. 

§. 75. Rubus. 
Styptica sunt folia rdbi, ventremque fluentem 
Continente et fluxum etiam stringunt muliebrem. 

§. 76. Ruta. 
« (1) Nobilis est ruta, quia lumina reddit acuta ; 
1090 « Auxilio rutae, vir lippe, videbis acute. 

« Ruta comaesta recens oculos caligine purgai; 
Ruta viris coitum minuit, mulieribus auget; 
« Ruta facit castum, dal lumen et ingerit astum (2) ; 
a Corta facit ruta de pulicibus loca tuta. 

§ 77. Salix (3). 
1096 <r Auribus infusus vermes succus necat eius; 
« Cortex verruca» in aceto corta resolvit; 
Huius flos sumptus in aqua frigescere cogit 
Ingtinctus veneris omnes, acres, stimulantes ; 
Et sic desiccat ut nulla creatio fiat; 
1100 « Pomorum succus (4) flos partus destruit eius, 
Vulnera frondes eius valent solidare cruenta. 

§ 78. Salvia. 
<r Cur moriatur homo cui sàlvia crescit in horto ? 
ce (lontra vim mortis non est medicamen in hortis. 
«e Salvia confortat nervos, manuumgue tremorem 
1106 <c Tollit, et eius ope febris acuta fugit. 
ce Salvia salvatrix, naturae consiliatrix (5) ; 
Salvia dat sanum caput et facit hoc Adrianum. 

§. 79. Sandali. 
(6) Fit tria sandalorum opere medicina calorum. 

§. 80. Sambucus. 
Lumbros (7) ascarides sambuci sunt perimentes; 
1110 Sambuci flores sambuco sunt meliores , 
Nam sambucus olet, flos redolere solet. 
Et stomachum mollem reddunt vomitum facientes. 
Frondes appositae possunt auferre tumorem. 



$. 81. Sarcocolla. 

Olle 



Sarcocolla tenet lacrymas fluxumque cruorig, 
liyj Vulnera carne replet, lacrymas depellit ocelli. 

§. 82. Scabiosa. 

Urbanus (8) per se nescit'pretium scabiosae : 

Confortat pectus, quod deprimit aegra senectus; 

Lenit pulmonem, tollit laterumque dolorem; 

Vino potatur, et sic virus evacuatur ; 
1120 Rumpit apostema leniter : ratione probatur ; 

Emplastrata foris necat anthracem tribus horis ; 

Languorem pecudum tollit, dirimitque venenum. 
£ 83. Siler. 

Siler montanum (9) non sit tibi sumere vanum : 

(i) InCod. Ptolin. Lipg. 1213. Utili* est roto.-C*) Mi\: ae*tum.—(Z) Salix 
otto.— (4) In Consumino: ramorum e l^rondt«m.— (5) ^gidios Carboiiens. De 
comp. mtd. Lib. F. A58 refert hunc versimi in antidoto Sottra, dicens: Sottra tal- 
Oflfrtx.— (6) Ex Balxac.— (7) West : lumbricos. — *8) Pro habilalore urbis. Aliqui 
puiaot hoc loco ettari Papam Urbanum qui sedebat ab anno 1088 ad an. 1099.— 
(9) LaserpUtwn montanum; L. ombeUifcrum. Moreau credit esse Liguslinm 



32 

Dat lumen claroni quamvis gusta sit amarum, 
1125 Lumbricosque necat, digestivamque refortat. 

§.84. Solatrum. 
Hepar amat solatrum (1), sed apostasis illud abhorret , 
Si careat, stringit ; menstrua clausa ciet. 

§. 85. Sparagus. 
Augmentat sperma sparagus, colicoque dolori 
Subvenit, in motoque denti convenit ori. 
§. 86. Spodium (2). 
1130 « Si amor emanai spodium sumptum cito sanat. 

§. 87. Squilla. 
In quibus est squilla loca devitat lupus iLla ; 
Squilla iuvat fluxuni, valet ictericis et hydropi. 
Fissurasque pedum sola reperta iuvat. 
§. 88. Sinapis. 
« Est modicum granum siccum calidumque sy napi ; 
1135 « Dat lacrymas, purgatque caput, tollitque venenum. 
Esca mihi napi sunt bona, suntque synapi (3). 
Synapis oculis, pectoribus allia prosunt. 



§. 89. Thus. 

(4)J 



Thus (4) videi et memorat ; flegma necat ; medicatnr 

Ulcera, flssnras, verrucas; falsataque linguae, 
1140 Atque pueilares fluxus mammasque coercet. 

§. 90. Unica. 

« Pacat et insomnes pacans urtica, (5) vomentes ; 

(6ì i£gris dat somnum, vomitum quoque tollit et esom 

lllius senien colicis cum melle medetur; 

« Compescit tussim veterem (7) si saepe bibatur, 
1145 « Pellit pulmonis frigus, ventrisque tumorem, 

« Omnibus et morbis ea subvenit articulorum (8). 



S. 91. Viola. 
ula 



<c Crapula discutitur, capitis dolor atque gravedo 
« Pnrpuream dicunt violam (9) curare caducos, 
Praecipue pueros si mixto sumitur amne. 

1150 iEgris dat somnum vomitum quoque tollit ad usura. 

§. 92. Virga pastori*. 
Virgula pastoris tenet omnia fraena cruoris, < 

Est medela foris ficus» capitisque doloris. 

§. 93. Zeduaria. 
Zeduar (10) ante datum morbum fugat inveteratane 
Et pectus pur gat ; stomachi fastidia tollit ; 

1155 Expellit flegma, constipata m digerii escam. 
Si post sumatur bene digerit et sanat aegrum: 
Postque datum mollit ventrem, fastidia tollit: 
Tn me semper ama, quum libi do Zeduara. 



(1) Solatrum prò Solanum, aui Morella, idest Sotanum hortense am Solanun 
nigrum^%SpodiusTheoQhnsti est prunos silvestre spìoosus.— (3) Daremo, legit 
Bsca mini napi sunt cum bove, sunt synapi, id quod continel verbi lusum Syo-Apt, 
idea cum bove Apis. — (4) Gumnii-resioa Juniptri Lyciae , aul BosvelUae 
tkuriftrae.—{b) Urttca dioica vel urens— (6) Edil. Pleap. 1610.— (7) A Hi: colicit- 
que medetur. -{$) Alii; Omnibus et morbi* subvenit arislotogia*-ify noia odo- 
ritta.— (10) Curcuma Zedoaria. 



33 

§. 94. Zinziber. 

Algores stomacho, thoraci, renibus aufert ; 
UGO Idem conditum solamen zinziber (1) affert. 

Zinziber mane comaestus pectus bene porga t , 

Molliflcat pectus, remim uegmaque repellit, 

Clariflcat visum zinziber saepe comaestum, 

Humores siccat cruorem de corde repellit, 
1165 Auget calorem stomacho sic digerit escam. 

Zingiber expurcat stomachimi, cerebramque refortal; 

Atque sitim pellit, iuvenes quoque cogit amare. 
§. 95. Aliquot distinetiones simplicium. 

(2) Rubet in origano stipes, virct in calamento 

Foetet amarisca; redolet similis camomilla. 
1170 Melissa redolet, camaleonte foetet. 

Cauda caret lacte, quae rostrum praestat humundae; 

Fert scabiosa pilos, verbena non tenet illos. 

Esula lactescit, linaria lac dare nescit, 

Esula radices praebet. cataputia semen, 
1175 Sed lac et fustes medicis anabula ministrai. 

Lac anabulla parit. chatapucia semine gaudet 
Esula radicis cortice praestat opem. 

(31 Yris purpureum florem gerit, yreos album» 

Gladioius croceum, sed spatula foctida nullum; 
1180 Psidia granati cortex, halaustia flos est. 

a) Glis animai» glis terra tenax, glis lapa vocatur; 
ypia gallinae morsus, minor hypia mors est. 

(5) Pimpinella pilos, saxifraga non babet illos. 

(6) Tapsia nos inflat, sed nos alcanna colorat. 
1185 Marrubii folia sunt prassia, prassaque porri. 

Semina laureolae coconidia diximus esse. 
.... similem .... portulaca ministrat. 
fMffert verbena cum frangi tur a scabiosa . 
Fungus et sparagus tuber boletus eamdem 
1190 Nomina quatuor hae retinent vim signilicandi. 

§. 96. Parte* simplicium, 
fi Frons, semen, rami, flos, virgaque fructus. 
jlo lignum, opos succus, carpoque fructus. 
Herbisdum florent sumantqui sumere debent; 
Si desunt flores radices sumere debes ; 
1195 Semen, fructus, olus, pecudes, lac, ales et ovum. 
Desinente autumno frilctus fnnera praestant. 
ۥ 97. De modo conficiendi et commendi. 

(8) Radi* cocta diu tibi sit cum floribus apta, 
Contrade cum seminibus foliis mediocriter ; 
Spteio subtiliat, acuit vel frangit acumen 

1900 Vel sit pena teri (?) vel malitias remover i. 

£. 98. De modo lavandi. 

(9) Lotio grossa movet, .... trahit atque minorat 

(1)B«diz Amoni Hmgibtri.—iì) la Cod. Basileens. D. i. 8. Stipes origano 
rvbet et non in colamenti.— (ty Duo vers ex Alphita.— fi) Duo vers. ex Balzac.— 
(5) Ex AtpMta.—{6) Seplem vers. ex Balzac.— ( 7 ) Ex Cod. Paulin. Lips 1213 et 
1121.— (8) Quatuor vers. ex Balzac.— (9) Duo vers. ex Balzac. 

T. V. 5 



2 



34 

Grossitiem pariis; malitiamque fugat 
§. 99. De mixtione. 

(1) Mixtio rectiiìcat, devastai fortiflcatque. 

§. 100. Seplem cara. 
Sentem sunt cara, quia bona vel quia rara : 
1205 Balsamus, ambra, thyrus,caro, lignum, camphora, moschus, 

§. 101. Proportiones aliguorum simplicium. 

(2) Ex aloe modicum sumas, de mastice duplum. 
Dactylorum minus octuplo quod scainonaea. 

Gap. II. Pharmacectices. 

Art. /. Nomina medicamentorum. 

Dicitur emplastrum quaevis confeclio dura ; 

lune embrocamus cum membra liquore roranius ; 
1210 De pannis madidis fit fomentatio sola ; 

Estque synapisma superunctio pulvere solo ; 

Quod fit apozima decoctio fertur acerba , 

Est cataplasma cum sessio fit super herbas ; 

Si fumum recipis sit fumigatio dieta ; 
1215 Sacellatio fit cum sacco iure repleto ; 

(3) Inferius si sit locus encantisma vocatur, 
Fertur epithema de succis unctio sola ; 

Sed cataplasma facis cum succum ponis et herbam ; 
Unguentimi faciunt oleum, cera, cum speciebus; 
1220 Potio syrupus, ut dicit arabs, vocitatur ; 

Nomen ex electis capit electuarium speciebus ; 
Confi tus pulvis ex siccis fit speciebus ; 
Antidotum plures species sed dicere debes ; 
Ex opio vel ope dici debent opiatae ; 

Art. 8. Compo&itio medicinae. 

1225 Ex simplis duplas vires tollunt medicinis 

Has componendo cur additur aut minus aut plus, 
Et quid sit in ea basis, vel quid reponendum, 
Et quod in basi basis, quid quaerit habere* 
Si contentus ea, si non ponas nocitiva ; 

1230 Ipsam conforta tollens, reprimere cocitura. 

Art. 5. Antidata, Electuaria et aliae Compositiones. 

§. 1. Acharistum. 

(4) Sanat acharistum tusses et asthma, catarrhum, 
Arthelicum fluxum ventris e f rigore natum, 
Fluxus emoptoyeus, artus dolor, et quod egrotum 
Frigore constnetum penitus fugavit aebristum. 

<l) Ex Balzac.— <2) Duo versus ex Balzac.— (3) Ex Cod. Paul. Lips. 4121. — 
(4) Omnes versus hujus arliculi , qui comincili verstonem melricam fere lo- 
ti ius Anlidolarii Nicolai Salernitani, coliteli luerunt ab Henscbelio in duobus 
Codicibus Bibl. Uraiislav. I. Antydolarius Nicoli Medica* IV. & #4 f. 378 
( saec. XV. );— Il Versiculi circa Antidata. Ili F. 13. fui. 233 ( 1457) Stani- 
stai medici Selegiaci saec. XV. manu versus videntur scripti. Pancis exceplis 
hi versus sub nomine Otbonis Cremonensis edili iueruni a ChouUhtio ( Maser. 
Fior, ed Lips. 1832 ) , qui minime animadverlil eos esse . diversissimos , sive 
species ad mctrum sive ad forma in, ab aliis versicuiis qui sub nomine Otboois 
vulgati sunt. 



35 

§j. 2. Adrianum. 
1235 In desperatis morbis gclidis quoque primis 9 

Omnibus et morbis quibus Aurea des Adrianum» 
Offensae lucis caligo , dolor capilalis , "'. 
Delirium , stomachique tumores, et yeronoxa (1) 
Causa melancolici, renum pressura, dolores . 
1210 Stranguriae, splenis tumor, algentis hepatisque, 
Si laedunt, sanum faciens fugat baec Adrianum. 
Curat quarlanam si sumpserit hoc Adrianum. 

§. 3. Alchaleolon. 
Ictericos procurat ; ejpar confortat ; acutam 
Mitigat et tussim, nunuit tenebras oculorum, 
12i5 Defectum coloris profert Alchaleolon haustus. 

<§. 4. Alipta. 
Extirpans astbma fragrans succurrit Alipta 
Bigidis asthmaticis, pueri lactemque vomenti 
Convenit; et strido thoraci fumus aliptae 
Ipsius antidota substantia cara subintrat. 

§. 5. Anlidolum. 
1250 Antidotum detur emagogon nicnslruis, atque 
Educilur sanguis; matrix purgatur ab ipso, 
Provocat urinam ; frangit lapidemque vesicae ; 
Stranguriam sanat; venlrem utrum trahit contra (?) ; 
Reliquias (2) purgat partus donando salutoni, 
1255 Hepalis enfraxin sanat; pellemqne remoli it, 
Sanat flemma ; stomachum confortat et illud 
Non medicamentum mulieribus aptius ilio. 

g. 6. Anlimoron. 
Antimoron delieta sciae, nephresin , cephalacam, 
Offensam stomachi, matricis damna, podagram 
I960 Stringit ; et extantes emundat in ore procellas. 

§. 7. Anlhera. 
Prodest anthera cerebro fortissima yera. 

§. 8. Apostolicon. 
Usus apostolicon ferrum trahit, et mala renum 
Mitigai; innatum fugat ex humor e dolorem, 
Vulneris et gracilis ex hoc fit grossa cicatrix. 

g. 9. Arrogon. 
1205 Tetraceum. tetanum, spasmum, artethicum, mala renum, 
Yliacam, tormenta sciae, capitisque dolorem 
Arrogon ista fugat , loca fervida si quis inuhgat. 

$. 10. Athanasia. 
Fluxum constringit ventris, muliebria sisti t , 
Sanguinei sputi causas abstergit et undas , 
1270 Fortiter exiccat athanasia sanguine nares , 

Sanguinem fluxum, guttam, capitisque dolorem , 
Athanasia (3) juvat diabethen vel gonorhaeam. 
Et cbssenteriae potus juvat athanasia. 

$. 11. Aurea Alexandrina. 
Aurea quae datar capitis dolor alleviatur , 

(1) Yeronoxa idesl epilepsia.—{Z) Secuntlioas.— (3) Athanasia crai Tanca?- 
hm offdnarum, sed hoc loco est remedium compostium. 



3li 

1275 Ac infesti vos morbos fugit et nocivos, 

Ergo secure sumatur condita pure, 

Ut cognoscatnr his subscriptis ree ita tur. 

Renes, reuma, lapis, latns, caput, algida matrix, 

Vis apoplexiae, disuria, tetbancusque, 
1280 Haec si quem laedunt tibi funditus, Aurea, cedunt. 

Aurea quando datur, caput a languore levatur. 
§. 12. Benedicta. 

(1) Renes, articulos purgat Benedicta profundos; 

Arlheticam guttam sanat fractamque podagra m, 

Et renes flores, et vesicam benedicta. 
1285 Ulcera pedum, vesica dolens, dolor articularis, 

Regnans in rene gravitas cedunt benedictae. 

Flegmam non liete pellit dosis Benedictae. 
§. 13. Bianca. 

Ancantum dicas quia albos purgat humores ; 

Antiquum capitis oculi sanatque dolorem ; 
1290 Lippam, paralìsim sanat, morbumque caducum, 

Ydropisin, tineam, phthisim, splenem, cephaleam, 

Nervi defectum, lippos oculos, yeranoxam, 

Haec sanat bianca justo moderamine sumpta. 
§. 14. Ceroneum. 

Invadens spathulas, pectns, dolor algidus atqae 
1295 Duritiae splenis minuit calore remiss© ; 

Algens ydropisis, torpescens frigore matrix 

Cedunt ceroneo, si membro ponitur aegro. 
§. 15. Confectio Covhonis. 

Lenimen triteo portat contectio, Cophon , 

Expellit choleram, constrictum solvere ventrem, 
1300 Dieta satis tute febri succurrit acutae. 

§. 16. Diacalamentum (2). 

Pectoris algori confort, tussique senili ; 

Sanat quartanam cai nomen aat calamentum. 

Astergi t vomitnm, digesti vam iuvat, aufert 

Rbeuma, phthisin, proprimn restaurai in ore colorem. 



§. 17. Diacatneron. 
luod 



1305 (3) Quòd cameron nomen denominat, asthma, dolorem 
Depellit renum, prosternit debilitatem 
Artbéticae ; phthisin, tussim, stomachumque relegai. 

§. 18. Diaca&toreum. 
Pillula castorei (4) laxato commoda denti; 
Lnxuriam , sitim extinguit, vomitnm fngat, aufert. 

1310 Nervi defectus, cephalea nocens, yeranoxa» 
Enfraxis splenis hepatisqae, repletio renum, 
Vertigo capitis, somnusque lethargicus, haec sunt 
Quae dyacastoreum depellens liberat aegrum, 



(1) Et Balzac.— (2) Haec ci aliae sequentes voce* composila sunt a dia toast 
ex ani cum , et a nomine simplicte ; quare ÌHacalamentum Meni est ac ite- 
medium compositum a aut cum colamento.— (3) Choulant (vers. 293-294-295) 

habei sic dotorem Arlethicae, phtisim, tussim, slomachique relegai Er- 

romn, renum proscribit debilitatem.— (4) Succus vesicarum seminaftum anim. 
amphib. cui oomen Costar Flber. 



37 

(I) Castorem cerebrum sanai, scolopendra splenem. 

<§. 19. Diavimimm. 
1315 Rheuma, phthisis, veteris cjuartanae frigora febris, 
Pectoris algorem, stomactu delieta relegat ; 
Cui nomen proprium confert ex parte ciminum. 

§. 20. Diacttoniton (2). 
Consti pat stomachimi, ventrem cui coctana nomen; 
Abstergit vomitum digestivum juvat, et aufert 
1320 H he urna, phthisim ; proprium reddit ori colorcm (3). 

§. 21. Diaeodion. 
Ad ven'tris fluxum confert diaeodion usum. 

§. 22. Diaeoslum. 
Algens liydropsis, inflati passio splenis, 
Si uoceant aegro cedunt pcnitus diacosto. 

J§. 23. Diadragagantum. 
Extirpàl phthisim, tussim, epatisque caiorcni, 
1325 Pulmonis vitium, cui nomen diadragagantum. 
Et tussi stricte phthisi diadragagantum; 
li) Cum claro canto, condi cum diadragaganlo. 

§. 24. Dialtea. 
Peclorfs et splenis morbos dialtea pellit, 
Durilies omnis membri solvitque repellit. 

§. 25. Diamar gar iton. 
1330 Laetiflcat cor, conforfat stomachum, juvat et occat (5) 
Cardiacam nomen cui margarita ministrat. 
Pellit cardiacam diamargariton in un etani. 

§. 26. Diamoron. 
Rhcumate labentes diamoron sublevat omnes : 
Exiccans humidum guttur juvat atque palatum. 

§. 27. Dianthos. 
1335 Tristes, cardiacos, macilentes, debilitatos 

Ex chronico morbo reparat, sanatque dianthos 

§. 28. Diaolibanum. 
Conslringil tluxum diaolibanum lacrymarum, 
Et capilis vitium depellitur ejus ad usimi, 
Atque diaolibanum cerebro dat regere sanum. 

§. 29. Diapemdùm. 
1340 Pulmonis vitium, raucedo sicca maligna 

Si libi phthisis adest, diapenidion Ubi prodest. 

§. 30. Diaprassium. 
Pectus mundatur diaprassium si ca pia tur. 
(6) Pectns collapsum bene servat diapra ss uni. 

§.31. Diarrhodon. 
Ictericis, ethicis, hepatis fervore pcrustis, 
1345 Cardiacis calidis confert diarrhodon istis ; 

Qnem phthisis consumi! diarrhodon ilio resumit. 

§. 32. Diaprunis. 
Causonicis, synochicis caumatibus peracutis ; 
Stranguriae vitium tollit, tibiaeque dolorem ; 



( 

\ers 
Biixac. 



!) Ei Bafcac. — (2) Malum punicum—Citonium loco Cydonium. —(3) Vii!, 
s. 1303. 130ifc — (i) CoU. Lips. Paul. 1213. — (o) Ulcsl: destruit. - (6) Ex 



38 

Frigida membra juvat ; paralitica lumina mundat , 
1350 Utilis est infirmitatibus bis diaprunis. 

Cauma (1) febris placat diaprunis ac bene sedat ; 
(2) Fitque diaprunis parientibus in peracutis. 

§. 33. Diasalyrion. 
Lascivos motus veneris perducit in usus ; 
Lumborum motus eligmatis adjuvat usus ; 
1355 Quod satyris aptum nomen redolet satyrorum. 

§. 34. Diasene. 
Tristem cardiacum, phantasma melancholieorum , 
Splenem , cardiaci vitiuni sanat diasene. 

§.35. Diatesseron. 
Algentem febrem, matricis frigiditatem , 
Lalrantis morsum canis, attractumque venenum 
13G0 Reptilium virus pellit diatessaròn usus. 

§. 36. Diayris. 
Effugiunt una diayris, tussis et asthma ; 
Et simul cédit si dysppia frigida laedit. 

§. 37. Elecluarium Ducis. 
Electum Ducis anlidotum si cedit ad usum ; 
Calculus exteritur, recedit violenlia fumi 
l;5(>5 Ventosi ; digestivae etiam prosternitur error 
Virlutis; gravis iliacae vis desinit esse. 

§. 38. Electuarium de meco rosarum. 
Antidoti! m succi symptomata noxia salsi 
Flegmatis expellit ferventis, tormina pellit 
Arlhetici ; truci placida est medicina rigoris. 
§. 39. Esdra. 
1370 Alleviai partimi frigidum > fugat Esdra timorem ; 
Gorrigit affeclus stomachi, laesam juvat aurcni , 
Diminuit virus et quovis vulnere morsus. 
Latrantis rabidi depellit jura nocendi. 

§. 40. Esula. 
Esuiae mixtura paralisis maxima cura. 
§. 41 . Euperislon theoderUon. 
1375 Menstrua, rheuma, calor nocuus, asthma q ne , podagra. 
Salsi poena, sciae, phthisis, lithargicus error , 
Artheticae torpor, oculi cerebri dolor, a Igor 
Splenis ; vertigo capitis, raucedo, nociva 
Frigiditas stomachi , peripleumonia, screatus 
1380 Sanguinis ut cesset euperiston libi praehel. 

Euperislon amat quae propter menstrua clamai. 

§. 42. Filonium. 
Pleuresis, iliaca, nephresis, colicus dolor, error 
Algentis stomachi , peripleumonia , tumores 
Splenis, vesicae vitium, vestigia spuli 
1385 Sanguinei, per lilonium sunt apta fugari. 

§. 43. Gallia muscata. 
Utilis antidotus cutis aurisque dolori , 
Algentique febri capiti gelido yeranoxae ; 
Vincit apostema compact um Gallia musta. 

(1) Fabris ardetis.— (2) Ex Balzac. 



09 

f. 41. Gariophilatum. 
il ructns acidos et poetai is arctus, 
1390 Pressuras aperit, digestivam reparando 

Vcnlris virtutem cai dal gariopnila nomen. 

§. 45. Haemagogum antidotum. 
lì) Destrnit aestantcs, emendat in ore procellas, 
ìlydropisim, primam phthisim, splenem, cephalaeam. 

{§. 46. Etera Galieni. 
Luminiims, capiti» matrici, renibus, auri, 
1XK> Vosicae, spleni hieraportat opem Galieni. 

§. 47. Hiera Huffini. 
Serpigo, scabies, a salso Degniate labes, 
Lepra quae proprium nomen capit ab clcphante, 
Morphaea, quae maculai facicm, quae corpora focdat, 
Hae snnt, Buffine, queis das juvamenta ruinae. 
1 iOO Raffini yera leprae mundatio vera. 

(2) Uieraque Ruffini scabiosis est medicina 

§. 48. Hiera Constantini. 
Quam tfonslantinus tribuil purgat hiera visus. 

§. 49. Hiera Abbalis, sive Piera. 
Nomine nolitiam libi dal hiera curia gultam 
Deslruit algentem nervorum debilitatem, 
1405 Diluit et choleram porgat, cum Degniate nigram. 
Hiera picra caput sanat et quem gutta laborat. 

§. 50. Ùyyia. 
Hygia gingivae depellit r he urna, dolores 
Ventris diminuit, oculorum nubila solvi t 
Ygia Ut denti medicina magna palienti. 
J§. 51. Compostiti) hydromellis. 
1410 Tertia pars mellis jungatur partibus octo 

Lymphae; conjunctis decoctum lit hydromellis. 

Aut. 

Ì3) Pars lymphae dupla societur tertia mellis 
r it de conjunctis confectio sic hydromellis. 

§. 52. Hidrocopùm. 
Oppresso triteo valet hidrocopion aegro ; 
1415 Frigora quartanae fugat et mala quotidianae. 

§. 53. Imperiale. 
Pesti verrucosae, stomacho valet imperiale; 
Yliacae vires enervat et absque dolore ; 
Consumi t pingues, fervorem sanguinis aufert , 
Et bene valet constrictos solvere ventres. 
§. 54. Justinum. 
1420 Si nimiiìm mingis, si corrumpat Ubi lumbos 
Calculus, yliacae si plectaris gravitate, 
Utero justino quod prodest strangurioso. 

«. 55. Lilhontripon. 
Pertundit lapidem lithontripon et fugat omuem 
lliacac causam, renum portans medica men. 
1425 Cui ren aegrotet lilhontripon hic bene potet. 

§. 56. De mede. 
Mei melius quod vernale lit, dulccque, spissum, 

(I) Duo ver», ex BaUac.— (2) Ex Baliac.— (3) Duo vers. ex Rjlzac 



40 

Quod rubet ut aurum, melius residcns propc fundum. 



§. 57. Mei rosatum. 
alida si 



Cum cali da stomachus medetur mette rosato. 
Frigida si fuerit aqua conferì debilitato, 
1430 Humidum siccat peclus raucedine strictum. 
Ampliat, et laterum castigai mei roseatum. 

§. 58. Memphitum Yerologodion. 
Memphito cedunt, quae linguam noxia laedunt, 
Phlegma, melancholicus humor, hieranoxa, dolores 
Algentis stomachi, vertigo, dolor capitalis. 
§. 59. Mirteto. 
1435 Sisti t haemorrhoidas, tormentum mitigat, omnem 
Compescit fluxum venlris micleta per usum. 

x §. 60. Mitridatum. 
Mitridatum vitium capitis quod provocat algor 
Extinguit, confert timidis et sata medetur, • 
Causa melancholicis, oculis lacrimantibus, auris 
1440 Succurrit vitio ; malae mala mitigat; aegrum, 
Evellit canis dentis mortale venenum, 
Dissolvit peslis quartanae frigora, laxum 
Constipa t ventre m quem cocta balaustia flrmat. 

§. 61. Musa aenea. 
Si tibi quartana nocet hanc fugat aenea Musa , 
1445 Cotidiana ruit, redit interrupta facultas 
Mingendi, sudor vitam pronunciai aegri. 
Musa facit piane data febri quotidianae. 

§. 62. Nephra potio. 
Fert sterili foetum nephra potio laetum ; 

§. 63. Oleum rosatum. 
Myrti, mandragorae, violarum, jusquiamique 
1430 Et flagrans oleum, quod fit de flore rosarum, 
Artheticis calidis hepatis confert et acutis 
Si sit inuncta manu pes nares timpora pulsus. 

§. 64. Opopira. 
Defectum motus, manuum, lingua e, pedis, artus 
Opopirae virlus fugat et confert tremulosis. 
1 455 Opopira si vis, cito pellit vilia paralisis ; 

§. 65. De Oxymelle. 
Oximel est trinum: simplex, squillae, diureticum; 
Oximel in raorbis confert ex frigore natis. 

§. 66. Oxytnel Squillinomi. 
Squillilicum choleram purgat, castigat acutas, 
Cocta satis tute febri succurit acutae, 
1460 Curat ycteritiam, fervorem sanguinis aufert. 

§. 67. Oxy simplex. 
Causonis et sinochi vim simplex mitigai Oxy. 
Cum calida calidis Oocy valet addita morbis. 

§. 68. Oocy laxativum. 
Quod ventrem laxat tritei discrimina cassat. 

J§. 69. Oxyròcroceum. 
Oxyrocrocei vis fracto convenit ossi ; 
1465 Mitigat ingentes humorc fluente dolores : 
Sol vi t apostascos ac indurala remollit. 



41 



§. 68. Panchriston. 
Panchriston capite gelidis reni bus tribuatur; 
Solvi t quartana!» ventre simul aniphimerinam. 



%. 69. Paulinum. 
dat 



Quam dat descensus huraorum dextruit osimi 
1470 Paulini lussi ni, thoracis frigora lollit ; 

Quod chimus offendit, oculo sua via rependit. 
Confert quartanae Paulini polio sane. 

§. 70. Philantropon. 
Strangiirìam, la pi de m, nephresim, laterisque dolorem 
Splenis duriciem philoantnropos sedat ad ungueni. 
§. 71. Philonium. 
1475 Pleuresis, iliaca, nephresis, colicus dolor, error 
Alsentis stomachi, peripleumonia, tumores 
Splenis, vesicae vitium, vestigia sputi 
Sanguinei, vi pbylonei sunt apta fugari. 

§. 72. Piera Galvni. 
Frigidiias capilis, matricis, nausea venlris ; 
1480 Krrores stomachi picra fugavi! Galieni. 

(1) Et caput et renes cum picra solvere debes. 
Piera caput purgat, vitiis slomachique repugnat. 

§. 73. Pillulae Diacastoreae. 
Stranguriae solvit vitium ciliique dolorem 
Arida membra juvat, paralytica lumina mundat. 
§. 74. Pillula aurea. 
1485 Lumina clarificat, caput aurea pillula purgat. 
Turbo ventosus stomachi ruit cyus ad usus, 
§. 70. Pillulae sine quibus esse nolo. 
Emundat visus quibus est nomen Sine outbus 
Auribus, yliacae, veteri prosunt cephaleae. 

§. 75. PxUxdae mastici*. 
Tres partes aloes, masticis quarta, teranlur 
1490 Cum succo solatìi, pillulae sic conficiantur ; 
Confectus pillul. sic masticis fore dicunt. 
Unam quaque die post coenam sumere possunt ; 
Non laedunt non corrumpont, solvunt nec acute; 
Kt nihil est oculis, mi crede, salubrius istis, 
1495 Nam mundilicant stomachum caput articulosquc, 
Humores nocivos et cum stercore purgant. 

§. 76. Pliris. 
.Exacuil pliris sensus ; oblivia tollit. 
Tristi liae curas adimit, cor debile firmat, 
ConforUt cerebrum, hieranoxa liberat aegrum» 
§. 77. Polio muscata. 
1500 Polio muscata confortat debilitata. 

Cordi juvat, stomacho; scotosim solvens oculorum. 
Cardiacisque solet polio muscata jUvare. 

S. 78. Potio Sancii Pernii. 
Febri quartanae confert tua potio, Panie ! 
Nervos confortat, enérvat vim hieranoxae. 
1503 Quas fauces vexat Paulini polio curat. 

(M Ei Balwc. 



42 

£. 79. Rosala novella. 
(1) Conferì sadori stomachi Rosata calori, 
Pulmoni tale flt functio grata rosatae 
Luxuriam silis exlinguit, vomitam fugati aafert 
Sadores grata mala post diuturna rosata . 

§. 80. Requies magna. 
1510 In synocha causon in acutis et peracutis 

Ut sompnum facias exhibcasque reauiem ; 
Dal requies requiem quartanis, quotidianis, 
Terlia quam revocai lux febris noxia cessai. 



V 81. Rubea trociscata. 
titfa 



Eximit falsam rubeae vis quolidianam ; 
1515 In iriteò conferì; descensum rheumatis aafert. - 
Et rubeae guslus colerae fogit humor adustus. 

§. 82. Sol Sacerdotale. 
Sale Sa'cerdotis capilis dolor et malus oris 
Cedit odor, caligo cadit tenebras oculorum 
Inducens, tusses fugiunt et anhelilus altus. 

§. 83. Sottra magna. 
1520 Turbo melancholicus, oculi, dentis, dolor auri6 f 
Passio, longeva tussis, violenta podagra, 
Impetus arlbeticae, peripleumonia, frenesia, 
Poena sciae, stomacai vomilus, vitium hieranoxae, 
Sputum sanguineum, virus lethalc, solutos 
1525 Venter, quartana, dolor a si lima ti cus, violenta 
Dispnia, conturbans capilis dolor, ictericorum 
Munda culis, Sotirae valescunt munere magnae. 

§. 84. Slomaticum frigidum, et caliaum. 
Quod capit a slomacho nomen succurrit acutis, 
Fervorem reprimit, silis nulrimenta repellit. 
1530 Si vis confectis dominator frigiditatis ; 

Si calidum fuerit ventrem juvat, ylia solvit ; 
Si medicina movet modicum fluxam magis auget, 

§. 85. Succus rosarum. 
Antidolum succi symptomata noxia salsi 
Flegmatis extinguit, terventb canmata pelli!, 
1535 Arteticae truci placida est medicina vigori. 

$. 86. Syrupus rosarum. 
Ventrem constipat, castigat caumata febris, 
Confortai, pellitque si lini, fugat ariditatem 
Syrupi virtus quem rosa produci! ad usus. 

§. 87. Syrupus violarum. 
Hamectat febres siccas, ventrisque redacit 
1510 Uffensam, affeclus silis extinguit violatus. 

$. 88. Theodericon anacardinum. 
Letbargia stupens, vertigo, frigida matrix, 
Nervi dcbililas, haec si sani noxia cuivis 
Ex anacardino procedi? causa salutis. 
Theodoron gliscit, quem febris atra tumescil. 

$. 89. Triasandali. 
1515 Icterum, pkthisim, stomachi, capilis(|iie dolorem 

(1) Duo ver» ex Bakac. 



43 

Ex cholcr a pelli t , cui nomen sandalus addii. 

§. 90. Triphera Saracenica. L 

Iclericac labcs, hepatis calor et ccphalaea 
Ex cholera, irifera duplex quem sepelit ardor, 
Luminis offensara cholerae guem pungit acumen 
1550 Si quemquam laeduni tibi, ìsarracenica, cedunt f 
Potus iripherae membri est meustrua vere. 

§. 91. Tryphera magna. 
Trypbera magna juvat conceptum, menstrua promit 9 
Matricem mundat, sompnum surgentibus affert, 
Corrigit errores stomachi, confert muli eri. 
1555 (1) Tryphera servat foetum, mulieri congrua multum, 
Trypbera magna datur si quae matrice laedatur. 

§. 92. Tyriaca. 
Vis apoplexiae, scotosis, cephalaea, venenum , 
Humida raucedo, pressuraque pectoris a reti, 
Asthmatis insultus, peripleumonia, labores 
1560 lliacae. dolor arlheticus, nepbresis, lapis, algens 
Idropisia, colicae violentia, menstrua, foetus 
Mortuus, ictericae labes, contagia leprae, 
Fumosilas stomachi, bieranoxae passio cordis, 
Defectus cerebri vitium, compressio splenis 
1565 Poena febris typicae magna cedunt tyriaca. 
Solus in anteriore confert potus tyriacae. 

§. 93. Unguentimi aureum. 
Gutla pedum, vis stranguriae, defectio nervi» 
Calculus, hydropisis, et frigida passio quaevis 
Cedunt unguento, quod nomen sumit ab auro. 
§. 94. Unguentum marciatori (2). 
1570 Thoracis, capitis, stomachi dolor, a Igor 9 acumen 
Yliacae, dolor artheticus, scia, lepra, podagra, 
- Splen durum, sclirosis, renum mala, urina 
Deliciens, haec sunt quae marciaton juvat usus. 

§. 95. Unauenlum citrinum. 
Lentigo, leprae, labes, ine ulta cicatrix, 
1573 Postula, quam salsi producit flegmatis ardor, 
Yi cadit unguenti dicti de nomine ci tri. 

g. 96. Unguentum Agrippa. 
Indignans nervus, quivis tumor et dolor omnis 
Corporis, absque mora tibi fervens cedit Agrippa. 

§. 97. Unguentum populeon. 
Populeon fugat ardores et lenit acutas ; 
1580 lnducit sompnum, manibus, pede, tempore tactis. 

J§. 98. Unguentum fuseum. 
Foscum dum mundat siccando vulnera sanat . 

§. 99. Zmziber conditum. 
Plurima conditum solatia zinziber affert, 
Algorem stomacho, thoraci, renibus aufert. 



(I) Duo vers. rx Balzac. -(2) Rogoritis In Practiea Medicinac hancibt ai:- 
ihtmok»pani : Marciaton dicitur a Marte deo MUcoso ; quia id amtidotum 
bcUtcotum ut conUra frigidaì* causam. 



44 

§. 100. Zuccnram rotatola. 
Artheticam, fluxum ventris, stomachique dolorem 
Vis pellit zuccar. confortativa rosali. 

§. 10 1. Zuccarum violarum. 
Pectoris ariditas, ethicae consumptio, tussis 
Pleuretici, per ipleuma liei pressura, negatum 
1583 Ventris opus, zuccar. violali cedit ad usus. 

Cap. 111. Db pondebibcs ag mensuris. 

(1) Audi laetando quid dicam versificando: 

Collige triticeis medicina pondera granis, 

Grana quater quinque scrupuli prò pondero sume 9 

In dracnmam scrupulus ter surgit multiplicatus ; 
1390 Si solidum quaeris, tres drachinas dimidiabis ; 

Hexagium solido differt in nomine solo ; 

Aureus hexagio, solido quoque parificatur ; 

Constat sex solidis, vel ter tribus uncia drachmis : 

Uncia par librae duodenae quis ambigit inde ? 
1595 Si quaeris pondus, quot habet sextarius, unus , 

Libra rum quinque pondus debes dimidiare ; 

Cotyla sextario differt in nomine solo ; 

Continet heminas sextarius, ut puto, binas ; 

Ut fertur obolus semiscrupulus esse probatur ; 
1600 ' Caeterae mensurae non sint nomina curae , 

Nam quia sunt lieta surdescunt sunt derelieta , 

Non eris illusus si tenes cjuod tenet usus. 

Si) Dimidia quinque libris sextarius extat, 
at scrupulus nummum; scrupulos tres drachma f sed octo 
1605 Uncia dat drachmas ; dnodena dat ancia libram. 

Gap. IV. Graduum mbdicinarum gompotatio. 

SQuartus adaequatur cura primus quindecupletur ; 
ter ut aequetur cum quarto quincuplicetur : 
Septima donetur duplo sic ternus habetur ; 
Tertius aequatur cum primus septiplicatur ; 
1610 Alter ut aequetur sibi duplo tertia detur ; 
Altera adaequatur cum primus subtiplicatur. 



(1) Hi versus legantur in Oper. Compendium Àromalariarum Salatini Asco- 
lani Scholae Saleruilaoae Alumui.— (2) Tres versus ex Balxac— (3) Sex versus 
ex Balzac. 



PARS TER TI A 



ANATOMICA. 



CAP I. HUMANI COBPOttlS PARTES. 

(1) Cervix, vis nervi, visus, aures, et via nasi, 
Os, dentes, gena, guttur» pleumonica poena, 

Cor, mammae, stomachus, epar, splen, venler, et anca, 
15 fien, com vescica genitalia intus et extra. 

Art. I. Pariti timilares. 

(2) Nervus et arteria, catis, os, caro, gianduia, vena, 
Pinguedo, cartillago, et membrana, tenantòs: 
Haee sunt consimiles in nostro corpore partes. 

Art. IL Membra offlcialia. 

Hepar, fel, stomachus, caput, splen, pes, manus et cor, 
00 Matrix et vesica sunt offlcialia membra. 

Alia lecito. 

(3) Officiis animae sunt septem, membra decemque : 
Cor, hepar, et cerebrum, testes, splen, pulmo, retics, pes, 
Dorsum, vesica sunt offlcialia membra. 

Gap. II. Numerus ossium et venardm. 

• 

« Ossibus ex denis bis centenisque novenis 
625 « Constat homo: denis bis denlimis et duodenis ' 
e Ex tricentenis decies sex quinque venis. 

(4) Adde qua ter denis, bis cenlum, senaque habebis 
Quam sis multiplici conditus osse semel. 

(5) Ossa ducentena atque qua ter sunt et duodena. 
1630 aont hominis dentes triginta duo comedentes. 

Cap. III. De regionibus humani corpobis. 

(6) Quattuor in nobis regiones sunt : Animalis 
Somma, tenet cerebrunj, cui terminus est epigloltis. 
Spirituali* ab hanc protenditur ad diaphragma, 

Huic quoque pulmo, suae cannae, trachaea, cor, insunt. 

(1) Qnatnor Tersi» ex Cod. Vili. D. 42. Btbliothec. Borbon. Neap.— (2) Trcs 
ieri, ei Cod. Lips. 1213. Alti sequenli modo : 

Os, nervus, vena, caro, carlilagoque, corda, 
Pellis el axungia libi snnt simplicia membra 
In Cod. Lips. Pani. 1121 vero in seqyiiur: 

Oclo consimiles suut partes : nervus adeps, os, 
Arteria, venae, caro, cartilago, culisque. 

P) Ex Cod. Paulin. Lips. 1121.— (4) Duo versic. ex Balzac.— (;>) Duo ?crs. ex 
Cod. Lips. 1213.— (6) Oclo versus ei Balzac. 



46 

1610 Tenditur ad lumbos hinc Nutritiva, lenetqne 

Viscera, fel et hepar, splencm, stomachimi, diaphragma ; 
Quartaque vesicam, renes, testes, didymosque, 
Virgam, matricem cum testiculis muiieris. 

Gap. IV. Db tunicis huhorum et occlorum. 

(1) Cristallaio tela, cristallum vitreus humor 
1645 Continet, albomen continet, ava teres. 
Como darà panini avara pia tertia telam y 

Sed conianctivam craae tegit ossa creat. 
Septem sunt si pars aiiud diversa creabit, 

Quaiuor efflciunt partibus aucta suis. 



(t) Sex ve», ex Cod. Paulìn. Lfps. 1213. 



PARS QUARTA 



PHYSIOLOGICA. 



• Gap. I. Rbs naturales. 

Res naturales septem sunt : scilicet aer, 
Corpus, humor, opus, membram, complexio, virlus 
1650 Istis annexa dicuntur quatoor ista 

Esse, figura, color, aetas, distanlia, sexus. 

Gap. II. Vibtutes naturales. 

(1) Prima trahit sompnum illic ubi corporis hujus 

Forma sigillatur ; attracta secunda retcntat ; 

Tercia sperma coquit, sed quarta superflua tollit ; 
1655 Quae sequitur pasius ad facta tragula (sic) ponit, 
tios illis unit occurrens proxima virtus, 

__ ;ptima transmutat partes modo colligi t istas, 

Ut fiat simplum partes modo congregat istas ; 

Ut composilum proprias octava figuras 
1660 Imprimit, at facto nnem dans nona beatum, 

Haec discreta facit, haec continuata relinquit. 

Primus dicatur in quo sensus dominatur 

Sensibus; aequalo gaudet natura secundo ; 

Tercius excedit cuius tollerantia laedit ; 
1665 Uiscretus sensus nescit procedere quartus. 

Cap. III. Pebfectionbs sensuum. 

[2} Voi tur odoratu, linx visu, simia gustu, 
Nos lupus auditu praecellit, aranea tactu. 

Gap. IV. Db opbbationidus qualitativi. 

Art. 4. Calidi. 

(3) Fervcns subtiliat, abstcrgit, deinde resolvit 
Asperat ac aperit, maturat, dura rcmollit, 

1670 Digerii, ac ventrem fugiens incisio post hoc, 
A tir ahi t, incendit, mordet, rnbificat, albct, 
Prurìlum faciens corrodit et ulcera t, urit, 
Alterat, exeoriat, rumpit, postremo putrescit, 

Art. 2. Frigidi. 

(4) Frigdat, constipat, repcrculit, et stupefacit, 
1G75 CindlGcat, grossat, sunt actus infrigidarun. 

(5) Sopit et inspissat, stringil, immobilitatquc 

(1) Quaiuordecim versus et Cod. Bibliot. Paulinianac Lipsiae; primi duodeeim 
ei n. 1213 et qualuor ultimi ex Cod. n. 11 21. —(2) Duo ver*. <>x Cod. Patititi 
Lifx. 1121.— (3) Sex vers. ex Cod. Lips. Patiliu. 1121.— (4) Duo vers. ex Cod. 
Lips. Pauliu. 1121.— (5) Duo vers. ex Batzac. 



48 

Indurat, ultimo sopit et mortilicat. 

Art. 3. Il amidi. 

(1) Post humidum facicns lavat, inflat, lubricatqne 
Sordidat, appeiit, attribuas humido. 

Art. 4. Sicci. 

1680 (2) Siccum consolidata generat, postremo sigillat, 
Contrahit ac siccat, premit, oppilat, glutinatque 

Gap. V* Db quatcor gomplexionibus humoritm. 

ce Quatuor humores humano corpore Constant : 
« Sanguis cnm cholcra, melancnolia quoque, flcgma 
« Terra melancholicis, aqua conferì pituitac, 
1685 Aer sanguineis, ignea vis cholerae. 

Humidus est sanguis, calet vis aeris illi ; 
Alget, humet flegma, ac illi vis fit aquosa ; 
Si ce a, calet cholera, sic est igni simnata ; 
Melan. vero friget, et dessiccat quasi terra. 

Art. 4. Sanguinei. 

1690 « Natura pingues isti sunt atque jocantes, 

« Rumoresque novos (3) cupiunt audire frequenter ; 
« Hos Venus et Bacchus delectant, fercula, risus ; 
« Et facit hos hylares et dulcia verba loquentes. 
« Omnibus hi studiis habiles sunt et magis apti, 

1695 « Qualibet ex causa non hos leviter roovet ira, 

« Largus, amans, hilaris, ridens, rubeique cotoris, 
«t Cantans, carnosus, satis audax, atque oenignus. 

Art. 2. Cholerici. 

« Est et humor cholerae qui convenit impetuosis, 
« Hoc genus est hominum cupiens praecellere ctanctos : - 
1700 « Hi leviter discunt, multum comeaunt, cilo crescunt ; 
« lidem magnanimes sunt, largì, summa pelentes. 
« (4) Hirsutus, fallax, irasccns, prodigus, audax, 
« Astutus, (5) gracilis, siccus, croceique coloris. 

Art. 3. Flegmatici. 

«e Flegma viros modicos tribuit, latosguc, brevesque ; 
1705 c< Flegma facit pingues, sanguis rcddit mediocrcs ; 
« Otio non studio tribuunt, sed corpora somno, 
« Sensus hebes, tardus motus, pigritia, softinus ; 
« Hic somnolentus, piger, in sputamine multus ; 
« Hebes ei (6) sensus, pinguis facies, color albus. 

Art. 4. Melanchoìiri. 

1710 « Restat adhuc cholerae virlutes dicere nigrae, 

(1) Duo vere, ex Cod. Lips. Panlin. 1121. — (2) Duo vera, ex Coti. Lips. 
Paulin. 1121 — (3) Ahi : Semper rumore*. —(4) Versulus in Cod. LSfw. 1213, 
et edam in M. Salerno. — (5) Garrutut in M. Salerno.— (6 1 Huic Cod. Paul. 
Llp. 1213. 



49 

« Quae reddit Iristes, parvos, perpauca loquentes ; 
« Hi vigilant studio, nec mens est dedita sonino : 
« Servant propjositum, sibi nil reputant fora tetani. 
« lnvidus et tristis, cupidus, destraeque tenacis, 
1715 « Non expers fraudis, timidus, lutcique cdloris. 

Art. 5. Epilogus. 

«r Hisunt humores, quipraestant cuique colores : 
a Omnibus in rebus ex flegmate flt color al bus ; 
« Sanguine flt glaucus, cholera rnbea quoque rufus ; 
Cor pori bus fuscum bilis dat nigra colorem ; 
1720 Esse solent fusci quos bilis possidel atra. 

(1) Islorum duo sunt tenue», alii duo pingues. 
Hi raorbos caveant, consnmptos hique repletos. 

Art. 6. Horae humorum. 

(2) A nona noctis donec sit tertta lncis 

Est donrinans sanguis ; sexque incurrentibus horis 
1725 Est dominans cholera, dum lucis nona sit bora ; 
Post niger humor adest, donec sit tertia noctis ; 
Post hoc phlegma, donec sit nona quietis ; 
Sic iter humoris cirjuslibet ut via amia. 

(3) Tres lncis primas noctis et sangainis imas, 
1730 Vis eholerae medias, sex lucis vindicat horas ; 

Detque melancholiam noctis tres lucis et imas ; 
Centrales ponas noctis sex'phlegmati* horas. 

Alia lecito. 

(4) Humores extra tres implent, qnatuor intra, 
Solis equi lncis dncuntnr qualuor horae : 

1735 Haec rubet, haec splendet, haec calet, illa tepet. 
Sex lucis eholerae, sex noctis phlegmatis horis : 
Luce tribus primis sanguis, noeta tribus in tra t, 
Phthisis hydxos dolor artheticus, cachexia sequuntur. 

Art. 7. Loci humorum. . 

(5) Phlegma per os, oculos respicit cholera nigra, 
1740 Sanguis per narcs, sed cholera rubra per aurea. 

Art. 8. De tribus humiditatibus. 

Est prior humiditas irrorans membra, secunda 
Perdita restaurat, tertia membra ligat. 

Art. 9. DigeUio in hepate. 

Excoauit humores hepar, istos meliores 
Tollere membra facit, caetera membra jacct. 

Art. 40. Receptacula humorum. 

1715 Dat cerebrum spirilus, vitam cor , hepar humores. 
Nigra spleni cholera; dicatur sanguine vena . 
Pulmo flegma capii , fel choleramque rapit. 

(t) Duo versus ex Cod. Lips. 1213. — (2) Sex versus ex Balzac. — (3) Ex 
limo. In Coli. Salem. 111. 18.— (4) Sex versus ex Cod- Pauliu. Lips. 1121.—. 
15) Duo versus ex Balzac. 

T. Y. 



SO 

Art. 44. Generaiio humorum et expulsio. 

Fit stomacho chylus, generatur in hepate chimus , 
Sangui» per venas purgatur, flegma veretro , 
1750 Fel per sudores, sed melancholia retro. 

Art. 42. Purgatio humorum. 

Vis digestiva se purgat prima recando , 
Altera mingendo, Irina sedimen tribuendo. 

Gap. IH. Conshwcs rerum. 

g) Consona snnt aer, sangnis, pneritia, verqne ; 
onveninnt ignis, aestas, choleraqne, Juventus ; 
175o Autumnus, terra, melancholia 9 senectus ; 

Decrepita» vel hyems, aqua, flegmaque sociantur. 

Art. 4. Elementorum natura. 

(1) Quattuor ex puris vitam dueunt elementis: 

Camaleon, talpa» maris alee, et salamandra. 

Aeris, ignis, aquae , terrae gravitas levitasque 
1700 Dum convenire microcosmum constituere ; 

Ignis fervorem, visum dat, mobilitatene 

Kxterna carnem trahit et gravitptem. 

Aer buie donat quod fiat , sonat , audit , odorat , 

Guslum et olfactum, humor est et sanguinis usus. 
1765 Aestas sicca calens, autumnus siccusque friget , 

Friget et humet hyems , calidum ver extat et buroet. 

Art. 2. Parallelismus gignorum coeleuium cutn partibut* 

Ut coelum signis praefulgens est dnodenis 

Sic bominis corpus assimilatur eis. 
Nani caput et f aciem Aries sibi gaudet habere , 
1770 Gutturis et colli vis tibi, Taure , datar. 

Brachia cum manibus Gemimi sunt apta decenter ; 

Intima Caneer pectoris antra regit ; 
Ast Leo volt stomachimi , renes sibi vindicat ambos : 

Atque intestinis Virgo praeesse cupit. 
1775 Ambas Libra nates, ambas sibi vindicat anchas , 

Scorpio vult anum , vultque pudenda sibi. 
Inde Sagittartus in coxis vult dominari , 

Amborum genubus vim Capricornut habet ; 
Regnat Aquario crurum vi apta decenter ; 
1780 Piscibu» est demum congrua pianta pedum. 

Haec media lege bona thau. leo. scor. mala valde , 
Snnt minus ista mala caneer, piscesque, chyrona. 

Art. 3. Organorum vie psychica. 

Cor sapit, pulmo loquitur, fel commovet iram , 
Splen ridere facit, cogit amare jecor. 

(i) Duo vers. a Cod. PauMu. Lips. 1121. 



51 

Cap. IV. Vocis instbuiiexta. 

1785 (1) Instru menta novem sunt : guttur. lingua» palalum, 
Quattuor et dentes, el duo labra simul. 

Cap. V. Db testiculis. 

(8) Testiculi nudi feriunt ad labia culi ; 

Kec tantum feriunt. possunt saturare foramen ; 

Semen conservane ipsum quoque spandere curant. 

Gap. VI. De membms sexus. 

1790 (3) Ad formam nasi dignosciiur basta priapi ; 
Ad formam pedis cognosces vas mulieris. 
Noscitur ex pede quantum sit virginis antrum , 
Noscitur ex naso quanta sit hasta viri. 

Gap. VII. Generatio homiacm. 

Massa rodis primo, post embrio, postea foetus. 
1796 Cooceptum semen sex primis crede diebus. 

Est quasi lac, reliquisque novem flt sanguis, et inde 

Consolidat duodena dies, bis nona deinceps 

Kffigiat, tempusque sequens augmentat in ortum. 

(4) Trinlex causa .... genera t, custodit et auget. 
1800 (5) Couatos (?) natura facit, violenta spadones 

Efficit improbità*, eunuchos sola volunlas. 

(6) In mare terdena flt luce quaterque decena, 

Tel quadragena, quinta formatio piena : 

Et quaterdene da quinque quaterne decene 
1805 Nil quadragene formatur f emina piene: 

Effigiem motus duplat, partum tripla t illum. 
') Sex in lacte dies» ter sunt in sanguine trini, 
lis seni cameni, ter seni membra iigurant. 

(8) Post quadraginta dies vitam capit hic animamque. 

Art. /. De genitura hominis. 

1810 Forma, genus, medium , complexio , spiri tus , ardor , 
Vis, consuetudo , Deus et collectio rerum ; 
Proprietas, compositio, natura * potestas , 
Ignea vis, vlrtus generans hominis genituram. 

Art. 2. Praedominium hominis. 
Linx bene nota videt , lupus audit , vultur odorat ; 

(1) Duo vers. ex Balzac. — (2) Trcs vers. ex Balzac.— (3) Duo vers. ex Bal- 
sac.— (4) Ex Cod. Paul. Lips. 1121.— (3) Duo vers. ex Cod. Paul. Lips. 1121.— 
(6) Ex Codic. Paulin. Lips. 1213 vers. quinque. — (7) Ex S. Torniti. d'Aquino 
uno versus dicens ; Concepito ?iri completur secundum Aristotilcm in 40 die- 
bus unde versus : Sex in lacte, etc. la HI. Din. 3. q. b. a 2. ti.— 

(H) Ex Baine. 



g. 



1815 In gustu et taciti praedominatur homo. 

Art. 3. De similitudine nalorum cum pareniibus. ) 

(1) Fructibns iosa suis cjnae sii dignoscilar arbor 
Sacpc solct lilius similis esse patri. 

Art. 4. De appettiti venereo. 

(2) Marte marcs', Februoque canes, Majo muliercs. 

Art. 5. Menstratio. 
Luna vetus vetulas , juvenes nova luna reporgat 

Gap. Vili. Aetates hominis. 

1820 (3) Infans, inde puer, adolescens, javenis , vir , 
Dicitur inde senex , postea decrepitus. 
Infans absque dolo matris $ub ubere solo 
Est insons munda naturae purior onda : 
1 riforma ns mores juvenis nos promit odores. 
1823 Naturae decoro juvenili gaudeo flore ; 
Viribus ornatus in mundo regno beatus; 
Hoc esse senium sensum discere plenum ; 
In dubio posttus, est homo decrepitus. 

• 

Cap. IX. De senio. 

(4) Vis senis est fragilis, que debilis est calor ejus , 
1830 Humorcs dat hepar gelidos, tardos et aquosos. 



(lì Duo vere, ex Baine. — (2 Ex Baine. — (3) Noto» rat. ex Ebbac 
(4; Duo vere, ex Bakac. 



PARS QUINTA 



ETIOLOGICA. 



Gap. 1. Signa Astrologica. 

Nil capiti facies, Àries cum luna refulgct ; 

In manu minuas et balnea tulius inlres ; 

Non tangas nares, nec barbam radere debes» 

Arbor plantetnr cum luna Tauru$ habetur ; 
1835 Aedilicari potes, et spergas semina terrae ; 

Et medicus timeat cum ferro tangere collum. 

lirachia non minuas cum lustrat luna Gemello* ; 

Unguibus et manibos cum ferro curam neges r 

Numquam praestabis a promissione petitum. 
1840 Pcclus, pulmo t jecur in Cancro non minuatur ; 

Somnia falsa vides ; est utilis emptio rerum ; 

Potio sumatur ; securus perge vialor. 

Cor gravat stomacbum cum cernit luna Leoncm ; 

Non sarcies vestes, nec ad convivia vadas , 
1845 Et nil ore vomas , nec sumes tunc medicinas. 

Lunam Virgo tenet , ujtorem ducere noli ; 

Detur agro semen , dnbitat intrare cubilem ; 

Costas unguentis tentes curare cyrurgicis. 

IJbra tenet lunam r nemo tatogat genitalia , 
1850 Et renes, nates ; nec iter capere tentes; 

Extremam partem Librae cum luna tencbit. 

Srorfim augmentat morbos in parte pudenda ; 

Vulnera ne cures ; timeas ascendere naves ; 

Ne capias iter ; caveas de morte ruinam. 
1855 Lun* nocet femori perpetes mota Sagiua ; 

Flebothomia prodest, sed debita quaerere noli ; 

Rade caput ; minuantur bracbia , balnea quaere ; 

Ungues et crinem poteris abscindere tute. 

Caper nocet geni bus , ipsa cum luna tenebit ; 
1860 lntrat anguis novis cito curabitur aeger ; 

Indugia' timuit , nihilque durabit in ipso ; 

Capere viam tutius est , potio sumpta salutis ; 

Plantas ne medices, legato* mhtere noli. 

Aquarius lunam tenet , tunc crura tangere cave ; 
1865 Insere tunc plantas ; excelsas erige turres ; 

Et si capis iter, ad locum tardius ibis. 

Pisci$ babet lunam noli curare podagram ; 

Carpe viam tutus ; fuit potio sumpta salubris ; 

Embrio conceptus epilepticus exit ab alvo. 

CAP. II. DB MENS1BUS PLUS LAEDENT1BUS IMPREGNATAS. 

1870 Primus, post quartus, post septimus, inde novenus 
Quatuor nii menses plus vexant parturientes. 
Primo vexantur cum menstrua detineantur , 



51 

Quac quia stringtinlur a fcbribus accipiuntur. 
Ouarto vexari debent, quia vivificali 
1875 Foetum testa tur, ita reperis unde grava tur. 

Seplimus his mensis gravis est quia jam velut enti* 
lllas ine idi t gravi ter ; trepida nsque recidit (?) ; 
Laedit eas nonus, quo debent ponere onua. 

Gap. III. Causae variae. 

Art. 4. Debilitantia et desiccantia. 

11) Debilitat et desiccat potus minus haustus , 
'ermodicusque, et salsa cibaria, frixa, 
Ante cibum sompnus, studium, vinum veteralum , 
Et labor assiduus , et solis fervidus aestus, 
Phlehotomia fraequens, motus , immoderata libido % 
Et cura gravis .... studium» jejunia longa. 

Art. 2. Effectw frigoris et caloris. 

1885 (2) Longum frigus hydrops, et his quartanaque tali*; 
Frigiditas longa postquam fuerit diuturna 9 
Nascitur in fine feucophlegmaticus inde , 
Vel parit artheticam, vel phthisim 9 vel cachexlaau 
Si fuerit calida morbi discrasia longa , 

1890 Tunc sub tetraceo tìgit vestigia morbo 9 

Sive sub hy dropico , ubi nata sit ethica primo. 

Art. 5, Nocfva aegrolantibus* 

(3) Sanis utilia vina , lcgumina, cena, venusque % 
Sunt aegrotanti cerebro mala luminibnsque. 

(4) Nervorum phisim cerebri sub vertice raaum 
1895 Quaerunt vigiliae nimiae ; caveat sibi quisque. 

Art. 4. Camae maceratimi* corporis. 

(5) Haec macerant corpus , cibos et potus immoderattu 
Continuusque labor 9 solis sufferre laborem* 

Art. 5. Causae deriwtionis* 

Debile snscipiens, impelleus forte, cadeus via 
Retentiva simul fragili*, via larga pororum, 
1900 Sunt causae cur ab noe membro fluii humor in libri,; 

Art. 6. Causae cotutipationis. 

Deficiente automno fhictns fonerà praestaut (61* 
lmpediunt ventrem, vina stricta, vìrentia membra» 
Ariditas, virtus vieta, fumique graves* 

Art. 7. Causae (tfuAatòmts* 

lmpediunt linguam fructus, brevis humor, ineptus 
1905 Victus, mens praeceps, mcns peregrina, timor. 



(t) Sex vers. ex Cod. Cantóbrig. D. 4. Coli. S. Ioannis fol. 82.-^(2) Sepie» 
vers. ex Cod. Paulio. Ltps. 4121.— (3) Duo vers. ex Balxac.— {*) Duo vers. ex 
Cod. Basii. D. 111. 16.— (5) Duo ve», ex Cod, Lips, 1175— (6) Cf. vers. 1186. 






Art. 8. diurne longitudinis aegritudinis. 

( I ) Prolongat frigus . compaclio materici . 
Maieries multa v inefs virtus , debilitasqoe f 
Teniporis aspectus , conslriclio multa pororum. 

Art. 9. Causae rheumatit. 

(2) Haec faciunt rheuma : coitus, repletio summa , 
1910 Caena nimis tarda, ventus, fumus, piper, assa. 

Art. 40. Causai colie ac. 

Sunt colicae, calor, ac cibus, cura fleumate ventris 
lìlcus, lumbricus, sensus defectio causae. 

Art. 44. Impedimenta auditus. 

Balnea, sai, vomitus, venus, repletio, clamor , 
« Et mox post escam dormire, nimisque moveri, 
1915 « Ista gravare solent auditum , ebrietasque. 

Art. 42. Causae tinnito*. 

(3) Virtus defecta, vapor ulcerans, sensus acutus, 
« Mot us 9 longa fames , capitis percussio , casus , 
« Ebrietas , frigus , tinnitimi causat in aure. 

Art. 43. Causae dotarti aurium. 

Ventus , apostema , dolor , fames , ictus et aestus , 
1990 Atque clamor causae suat quales quatuor istae. 

Art. 44. Nocentia octUorum. 

Ifta nocent oculis : nocturna refectio v potus , 
Pulvis , scrittura , fletus , vigilia , cura , 
« Balnea , vina , venus , ventus , piper , allia, fumus» 
« Porri cum caepis , lens , fletus , faba , synapis , 
1935 « Sol , coitus , ignis • labor 9 ictus > acumina , pulvis. 
« Ista nocent oculis: sed vigilare magis. 

(4) Balnea fervida, pocula grandi a, somnia pauca f 
Haec tibi lipposos perflcient oculos. 

Art. 45. Causae raueitatis. 

* Nux, oleum, frigus capitis , anguillaque , potus , 
1930 <* Atque crudum pomum, faciunt hominem esse raucum. 

Art. 46. Causae febris. 

Triplex causa febrem generat , custodi t et auget , 
Ut putredo, pori conslrictio» prava diaeta. 
Irae , tristiliae » calor , a Igor , balnea sicca , 
tfervor et esca , labor , vigilans , jejunia , bubo. 

Art. 47. Causaie febris putridae. 

19X> Humor naturarli spissus» liquidusque, cohacrens 
Egressus, pravique chimi, strictura pororum, 
Sunt causae quare nascatur putrida febris. 



* (I) Trcs vers. ex Balxac.— (2) Duo ucrs. ea Bakac.— (.1) Ye*s ex Ced. Paul. 
Lips. 1121. — (4) Duo vers. ex Balia*. 



6G 

Art. 48. Morbi ex tentositate. 

« Quatuor ex vento veniunt in ventre retento : 
« Spasmus, hydrops, colica, ver Ugo : quatuor feto. 

Art. 49. Quod fit ex ventositate. 

1940 (1) Infigit, pungit, descendit, et aggravat, errat. 

Art. 20. Causae diabete*. 

(2) Dant renes sicci, calidique nimis diabetem, 
Ex coitu, cursu, salto, nimioque labore. 

Art. 24. Causae lapida in tesica. 

§) Malta superlluitas, viscus, strictnra viarum, 
ebilis expellens virtus, lapidem facinnt haec. 

Art. 22. Causae haemarragiae. 

19io (4) Diabrosis venas corrodit, rixis easdem 
Rumpit, anastomosis has aperire facit. 

Art. 23. Abundantia sanguini*. 

« Si peccet sanguis, facies rubet, extat ocellus, 

« Inflantur venae, corpus niminmque gravatur : 

« Est pulsus frequens, plenus, mollis, dolor ingens 

1950 « Maxime IH frontis, et fit constipatio ventris, 

« Siccaque lingua, sitis et somnia piena rubore, ' 

« Dulcor adest spuli, sunt acria, dulcia quaeque. 

(5) Plectora vasa tenent, cacochima tenet extra. 

Alia expositio abundantiae sanguini*. 

(6) Si purus peccet in multitudine sanguis 
Pulsus adest plenus, mollis, spissusque, citatus : 
Vasa tument, facies oculioue tornendo rubescuAt, 
Excruciat partem capitis dolor anleriorem : 
Fastidit patiens, rubeorum somnia cernit. 
Tanquam fessa via sed laesa, dolentoue calentque 

I960 Membra magis solito, sinocha quandoque laborant, 
A nona noctis semper cruor aestua l boris ; 
Uunc facit excessum vis et complexio verna, 
Et veri similis aestas, similisque diaeta ; 
Et corrumpalur bine corpus si non minuatur. 

Art. 24. Morbi sanguini*. 

1965 Pleures et synochus, emophtois bine generantur ; 
Puslula lata rubens, sic synocha, morphea talis, 
Alehites (?) si sit diuturna repletio lalis. 

Art. 25. Abundantia eluderai. 

Accusant choleram frontìs dolor, aspera lingua, 
Tinnitus, vomitasene frequens, vigibntia multa, 
1970 Multa sitis, pinguis egestio, torsio ventris ; 



(1) Ex Cod. Paul. Lips. N. 112!.— (2) Duo versns ex Balznc.— (3) Duo versus 
ex Balzac — (4) Duo ver*, ex Cod. Lips. 1213. — (5> Ex Cod. Lawvnlianae io f 
calce oper. M. Salcrni. — (6) Duodecim versus ex Cod. Paulio. Lips. 1121. 



K'' 



57 

Nausea lit, morse» cordis ; languescit orexls (1); 

(2) Gravantis cholcrae motus haec signa sequuntor. 
Palsus adest gracilis, durus, veloxque, calescens, 

(3) Aret, amarescit, sitit os, tenebroso 
1975 Contrahitur somnus, incendia visio flngit : 

Pulsatur capitis pars dextra, buccinat auris, 

Dnm lucis medias librat sol igneus horas 

Ipsa movet, quoniam lux teriia suscitai humor. ' 

Ari. S6. Morbi cholerae. 

a) Pruriti», scabies, icter, phtbysis, hepatis arder, 
orphea, siccus hydrops, febris ternaria, causon. 
Sanguinei ventris iluxus, erysipela fervens 
Cancros atque lupus ex hoc humore creaptur. 

Art. 27. Abundanlia flegmatis. 

Flegma supergrediens proprias in corpore vires, 
Ostacit insipidum, fastidia crebra, salivas, 
1983 Costarunt, stomachi simul, occipitisque dolore» ; 

l'ulsps adest gracilis, tardus, mollis, quoque inanis ; 

(5) Artus suppendit laterum stomachique lacnnam , 
Diffundit, replet et torquet vexansque propellit, • 
Irritat et minuit nativi jura caloris ; 

1990 Insipidum reddit gustum, plurimumque salivae. 

De salso salsus, de dulci pnlegmate dulcis ; 

Et sit acetosus simili de phlegmate gustus. 

Visus hebes, motus tardus, pigri lai io, somnus, 

Et sopilivus dolor occipitis comitatur. 
1995 Humor phlegmaticus noclurnis aestua t horis ; 

Praecedit fallax pbantasmata somnus aquosa. 

Art. 28. Morbi flegmatis. 

Proxima paralysis nisi praecedat medicina ; 
Excubat in foribus nervorum passio fera ; 
Longa quies tali dominatur suspicione, 
2000 Molfis hyems, senium, regio conformis et esca. 

Art. 29. Abundanlia melancoliae. 

Htimorum pieno dum faex in corpore regnat, 
Nigra cutis, pulsus durus, tardus, tenuisque urina, 
Sollicitudo, timor, et tristitia, somnia tetra ; 
Acescens ruptus, sapor et sputaminis idem, 
2005 Laevaque praecipue tinnit, vel sibilat auris; 

Melane, dat splenem, ructum crudum, scotomiamque. 

Alia lectio. 

(6) Si premat exhuberans naturam triteus humor , 
Pulsus lit tardus ac rarus. durus, inanis : 
Livescunt oculi, facies, aegestio cum qua 

(1) Orexyt seu famès , exuries.-— (2) Ex Cod. Paul. Lips. 1121.— (3) Qtiin- 
que vers. ex Cod. Paulin. Lips. 1121.— (4) Ex Cod. Paulin. Lips. 1121 , loco 
fectfais 1. Edit. in vers. 1349 51 p.489.— (b) No?em vers. ex Cod. Paul. Lips. 
Uil — (e) Odo versus ex Cod. Paulin. Lips. 1121. 



58 

2010 Hinc thymos emergiti adsunt malicia, torpor, 
Anxietas injusta jugi hrevitasque quieti*, 
Sollicitudo, timor, nigrorum visto, terror, 
Et qaod est calidis tot gravae suspiciones ; 
Acescens ructus, sapor et sputaminis idem. 

Art. SO. Morbi metoncoKae. 

9016 Auris laeva sonat, corpus jpatitur cachectam ; 

Mania, cancer, hydrop*, hemorrhoi* Une generantar ; 
Svncopis et sanies, elephantica foeda creantur. 
Bine pars nigrescens hujus est medkatio pesti» : 
Cancer, lepra, elephas, scabie*, quartanaque febrì*, 

2090 Atqne melanchoUcu* morbus de nomine dieta*. 
Tempori*, aetatis, mori*» regioni*, et escae 
Console medicina», potes bine pradentior esse. 

Ari. 5/. Ahi effèctus tnelamcoiiae. 

(1) Ventosam generat dicestio prava procella» 

Insulti» cujus scothosim facit et scothomiam* 
9095 Inde gravem generat capitis pars laeva dolorem : 

Laevaque praecipue tremit et sibilat auris ; 

Hinc venter rugtf, hinc praecordia tensa queruatar ; 

Nec manet in causa talis spes absque querela ; 

Laeva paroxismum quarta movet bora diei , 
9030 Sinthesis hinc carnem haemorrhays aut yposaxdm 

Mania, quartanus rigor» aut elephancia pesti*» 

Hinc pars majori* hinc morti0calta partii 



(1) Dece» ve», ei Cod» Patito, Up. flit. 



PARS SEXTA 



SEMIOTICA. 



Gap. L Signa momoruv . 

Monstrat opus laesom, tomor egestom, dolor aegmm ; 
Inflgk, pongit, extendit, aggravat, errat, 
1035 Sangnineos, croceos, juvenis, niger hamor et aura. 
(1) Haec a Medico bis qoinqoe notentnr in aegro: 
Consoetodo, genos, aetas, oomplexio, virtos, 
Aer et membrom, morbus, sintnomata, causae. 

Gap. IL Signa ciisium. 

Sangois et vomitos venirla jporgatio, spotoio 
3040 Sodor, apòstbema medici dant eretica signa (9) 

Gap* III. PtOGwosis dona, 

(3) Vis, levita, sensos, spirita», mens, somnos et aetas, 
lsta notanda prios, post nac decoctio, floxus, 
Praestaot inflrmis verissima signa salutis. 

Gap. IV. Signa bonab saluti*. 

(4) Sont et sigila bonam qoae dant sperare aalntem : . 
3M5 Sodor qui toto de corpore defluet aegri, 

Una plus molto qui manat corpore toto 
Nec veniens guttis; moderata solotio ventri*, 
Vel cruor ad nares capiti* solvendo dolorem. 
Bine etiam placidos noctorno tempore somnos, 

2050 In latos ad dextrum requiescere sive sinistrum, 
Nec fore praecipoe polsom , rarumque dolorem. 
Corporis et mentis sont bona signa salotis. 
Totaqoe a facies, oculi, frons, nasos et aures 
Non nos postpones, memori sed mente reponas 

9065 per gostos proprios cognoscere si cupis aegrosu 

Gap. V* Prognosis mala. 
Febris acuta, rigor, spasmus. detractio vocis, 

(*) Tfes \en. ex Coo\ Paulin. 1213.- (2) In God. VIU. D. 42. BiW. Borb. 
Nòpol. Siidor et urina > Teolrisquc solatio» sputimi ,— Sanguis, apostema, vo- 
mite dant eretica signa. — (3) In Cod. Paris. BiW. Imper n. 6956 a DaremU. 
iattBt. Vii, levitai, speriti, mem, sompmu, spiritus, ictus— Appetii et calo 
ut tersali*, oocito, jtnanu.— (4) DuotWcim versus ex BateK. 






60 



2060 



Et vomitus, cordis defectio, iinguae nipredo, 
Atque rubens oculus, tremulus, minus intra, 
Mortem demonstrant fracta cervice faluram. 

41) A estua t atque sitit, vigilat, stupet, est febris ingens, 
lt calor est validus, vomitus , f aex ignea, crudus 
Est liquor et limus in dentibus et cruor exit ; 
Insanii, sudat, febris acrior et sitis instat. 
(2) Si fugiant oculi lumen sive lacrymentur 
Torti, nec similes quanti, si sanguine piena 
Alba vides, venae si nigrae seu quoque fuscae, 
Lusci, nec stabiles, tremuli, si smt nimis extra 
Aut intus, vultus mutatus, dumque quiescit 
Alba patcns versa, si pallens, laìvaque livent, 
2070 Nares distortae, si post tres noveris esse 

Ista dies, si quae mortis sont mentio flrmae. 



2065 



Gap. VI. Pbognosis ex modo recumbbndi. 

g) Aegrum si videas in dexlra parte jacentem* 
ic modus est melior ouarn dextra parte jaccre ; 

Nec sit spasmosum, sed sit flexibile totum 
2075 Corpus ut in sanis, habitudoque corporis ejus 

Sit sano similis, haec sunt tibi signa saluto. 

Est bonus accubitus qui sanis assimila tur ; 

Si supra ventrem jaceat, vel si suora dorsum 

Suppositum fuerit, neutrum laudabile signum, 
2060 Nec si sint rigida distensave membra relracta 

Atque repente pedes lecti pelat, hoc mala signat. 

Pejus si que pedes gelidos nudos gerat, et si 

Invicemque pedes cjus non ordine jactet. 

Si jacet hic pedibus tortis, corvice refecta, 
2065 Si suora ventrem, si bucca dormit aperta, 

Si subito sleterit augmento pessima signet. 

Cap. VII. Progkosis ex oculo. 

Haec oculi signant, cum febre novcm mala signa 
Peccant : animus (?), tenebrae, coitus, minor alter, 
Sanguineus, pallens, lippus, tremulus, nimis aestus. 

Gap. Vili. Signa mortis. 

2090 Prima tibi facies occurrit, prima notetur, 

In se signa gerit, quibus aegri crisis babetur ; 
Lumina si lateant, aut sint subfusa rubore 
Signa mortis habent, vario distincta colore. 
Livida si fuerint, aut effugienlia lumen, 

(1) Quatuor versus ex Cod. 6856 (ancient fondi ) Biblioib. Imper. Parisiens.- 
(2) Ocio vcrs. ex Balzac.— (3) QiUndecim versus ex Balzac. 






€1 

2093 Hoc libi designat, (lì notantes mortis acmnen. 
Auris pulpa rigens, frons arida, tempora plana, 
Naris acuta, iabor in moMi, somnia vana, 
Algor in extremis, et calor et sitis interiorum. 
His visis abeas, curamque geras aliorum. 

Alia lectio. 

2100 (2) Haec si saepe legis poteris prognosticos esse : 
Si frons dempsa rubet, nasus torquetur et albet, 
Si sudant oculi, lacrymas perdantque pupillae, 
Si frigeant nares, post os strident quoque dentes, 
Sique supercilia de fronte graventur ad ima, 

2105 Sique cadet menlum, si stridet corporis antrum, 
Si sudor frontis tantum, si spiritus oris 
Frigidus, attende signum sic mortis haberi. 
Testes et virgam minui mortis puto signum, 
Et si sit saepe factura pedum manuumque, 

2110 Atque locum mutet modo desuper hincque deorsum, 
Nec minus esse mali reor aegrum nolle mederi. 

Alia lectio. s 

S\) Mortis habe signa, fili diarissime, digna 
t cognoscantur solerter et inspiciantur 
Pluribus in morbis, sed praecipue per a cut is. 

2115 Foemina virque febris nimium quem vexat acuta. 
Si juvenis vigilat, plusque debet vigilare, 
Sique senex, dornnt par iter, mox proxima restat. 
Si potando meri sonitum dare percipiatur, 
Si manus hoc aut hic quasi carpens deiciatur ; 

2120 Si supra laterum neutrum pausare vide tur, 
Si cum desipiat grunit et plangens habeatur , 
Si se commmgens cacat aut urina negatur, 
Atque quod oblatum fuerit si non capiatur, 
Aut cibus oblalus si glutose comedatur ; 

2125 (Juod solet emilti sputum si detineatur, 
Ad faciem manus in vaniim si jaciatur , 
Spiritus ex solito si grossior efficialur, 
Non junctis ciliis si sompnus ei tribuatur, 
Si grave post sompnum gemebundus rite quaeratur, 
2190 Secessi» quoque non habitus si saepe petalur, 
Horridus aut fluxus ventris sibi si dominetur, 
In solito monilu si saepe superque gravetur, 
Hic locus et simul hic quo pauset sicupiatur, 
Et crebro si singultu natura petatur, 
2135 Sanguinis et fluxus si plus juxlo patbtur, 
Si locum crudum vel aduslum viaeatur, 
Si sedimen non continuum nigrumque probattfr, 
Si quod crisis tenet hunc et ob hoc non alienatur, 
Absque crisi corpus gelidum si perspiciatur, 
2140 Si sinpasma sibi donatum non medica tur, 

» 

fi) Loco notantes, Cod. Lips, 1213habei: ventarne. —(ì) Duodecim ?enus ex 
Baluc.-(3) Quadratola versus ex Cod, Bibl. Imper. Paris, o. 6856 ( ancien* 
fondi). 



62 

Si pedi* atqoe manus cntis algida testificata, 

Naribus et labiis distractio si patiatar, 

Si snmmnm nasi sibi frfeescens amatur, 

Ante dies septem color u> cote si generate, 
2145 Yctericus vel si gravig in sudore moratur, 

Si male respondet et desipiendo loouatur, 

Si mentimi cadit, et si venler deslituatur, 

Vel prius pulsus fortis si debilitato. 

Si formicatnr nimium et vermiculatur, 
21S0 Si rubet in fronte, laevum quoque si minuatar 

Lumen, plus solito lacrimans, mors hunc constatar. 

Gap. IX. Signa cbrtae morti*. 

(1) Virtus pulmonis, cordis, stomachi cadit, haeret 
Anxius, insanit sudatque, cruore fluente 
Naribus absque crisi, riget, icterus, alget et absens 

2155 Est sitis, osque sonat, plora t, decoctio cessat, 
Livor in extremis apparet fronte citrina, 
Est urina minor, egestio cruda liquescit. 

(2) Certius est signum contraevo testicuiorum, 
Aut si retrabitur veretro vìrga virilis ; 

2160 Haec sunt signa quibus inspectio mortis habetur. 

CAP. X. SEMIOTICB H0B1BUNDI (3). 

His signis morìens certis cognoscitur aeger : 
Fronte rubet primo, pedibus frigescit in imo, 
Inde supercilium deponit fine propinqua. 
Decidit et mentus, laevus lacrimatur ocellus, 
2165 Deficit auditos (4) , nasus summotenos albet. 
Sponte suo plorans, mortis dum nunciat boras. 
fo) Ante venit pulsus deenrrens propero nisu. 
Excubias patitur juvenis noctuque diuque, 
Sique senes dormit, designat (6) nocte resolvi. 

Gap. XI. Signa sicci hepatis. 

2170 (7) Siccum monstrat hepar effusio larga Honoris, 
Si sitis et macies adsint, et strictura ventris, 
Et dextrum doleat latus, et quaedam quasi spuma 
l)e sicco f undo venit ad guttur patientis. 

Cap. XII. Signa debiutationis et virtutis. 

Discrita, singultus, spasmus, vel adusilo linguae, 
2175 Pulsus iners, virgae contractio, livor in nngue , 

(1) Sex vers. ex Cod. Pani. Lips. Ii21 , et ex Cod. Parìsiens. Bibl. Imper. 

(anciens fondi), 6950.— (2) Tres versus ex Balzac.— (3) Ex Cod. CCI. Laurent. 

Fior, el ex Cod. Paulin Lips. 1213. — (4) Darera. Dentei nigreicunt.— (5) Alii : 

. Deficit etpulsui, decurreni propero curm.— (6) Cod. Lips. iil3 habel.* morte — 

\1) Quatuor versus ex Balzac. 



63 

Mens, sopor, affectus, bona respirano, virtus, 

CAP. XIII. SlNTHOMATA BXCBSSUS PURGATIONIS. 

(1) Sincopis et spasmus, febris, sitis al<jue tenasmon, 
Singultus, dissin. vomito, quoque tortio ventris. 

Gap. XIV. Sbmiotice pulsuumu 

Qnaliter urinam dirimat forma coloris 
2180 Sic etiam pulsuum species et forma tenori*. 
Hamorum non pulsum plenum determinat esse, 
Ariditas vero subtilem denotat esse ; . 
Si calor abundat, pnlsns citus esse notetnr ; 
Causa quidem pigri, sic frigoris esse probatur. 
2185 Sanguis habet pulsum plenum celeremque meatura, 
Felleus bumor subtilem multumque citatum 
Phlegma facit pulsum plenum quoque tarde meantem , 
Sed niger humor subtilem mnltumque morentem* 
Sicque secundum quatuor humorum rationes . 
2190 Pulsus habet moto, et certam cognitionem. 

Gap. XV. Pulsus ut febee pestilenti. 

Est pesti febre pnlsnsque frequens quasi semper, 

Debilis et parvus est, quo districtio major, 

Hinc vehemens crebro, vel fortis flt prope noctem. 

Gap. XVI. Sbmoticb sanguini* amissi. 

Versicnlos signa cernens quibus experimenta 
2196 Emissus sanguis de venis ordine tali, 

Si cruor est albus hominis quasi spuma reperto 

Tossirn designat, homini dolorque parator. 

Qui si coeruleus sanguis f uerit speculato, 
Est de fervore tunc dolor in jecore. 
2300 Sanguis praeterea si nare (?) videtnr in onda (2) 

Physicus hominem vultque pati lapidem. 

Si siccus sanguis fuerit variique coloris, 

Et veluti pannus scripaticus ac rubeusque, 
Talem paralysis vexat ubique satis. 
2206 Si sanguis putide pellis dinoscitur esse, 

Intercutanea pestis ibi dominato*. 

Si rufus, pulcher sit et nnda pulcnra parumper, 
Est tahs sanns, non tibi sit dnbinm 

Si natitant globuli, designat ulcera carni. 
2210 Sanguis purpureus cito lenis, et nndique spissns 

(l) Ex Coti. Ups. Paulio. tiil.— (2) Serum la stagnine. 



64 

Indica t hominem Ubi marem fore sanum. 
Sanguis purpureus ex omni parte stercosus, 

Tusses catharros indicat esse daos. 
Sangois sulphuricus, cito spissus et undique fractus 
2215 Indicat humanam libi natoram venturam. 

Gap. XVII. Semiotige hydropisis. 

(1) Hydropisis signa : rugitus, torsio ventris, 
Lumborum lateriimque fraequens inflatio, cordi 
Pulmonique nocens complexio, jecoris ardor 
In summa parte stomachi, sitis aspera saepe 
2220 Post somnum veniens, exlrema calentia multimi, 
Pigrities, sensus obtusio, parte sinistra 
Anxietas major, capitis genuumque gravedo. 

.t 

Gap. XV11I. Semiotige sodoris. 

Moltam materiam mnltus sudor notat Aegri, 

Ant fluidam, sed in hoc naturarci fortificatami 
2225 Paucus contrarium, sed hanc alibi vacaatam ; 

Fervorem calidus notat aut morbum diuturnum ; 

Frigidus in lenta, dubius, parcens in acuta; 

Sndor habet magis a calidis humoribus ortum ; . 

Humores foetcns corruptos signat ubique ; 
22 JO Sudor laudatur crisis, quaelibet babeatur ; 

Universalis bonus est, sed particularis, 

Vel si capite Ut, vel collo desuper adsit, 

Ipse loco morbi malus est, si syncopis adsit; 

Vitam detexit, si sudor frigidus exit. 

Gap. XIX. Semiotige stergobis. 

2233 Si stercns passim nimius aut magis ratione 

Tempore non solito si fit, depravat utrumque ; » - " 
Crassum vel pingue, viscosum membra resolvit ; 
Yenter spumosus, lumbricos, caumata signat ; 
Et subcitrinum laudabile, flegma dat album, 

2210 Silivens viride nigrum de morte figurat. 



\ 



Cap. XX. Semiotige ventositaus. 

Ventulus absque sono figurat meliora sonoro, 
Pessimus inclusus qui claustris sponte fit usus; 
Bombus non sponte frenesim notat atque dolores. 

Cap. XXI. Semiotige somni. 

Somnus nocturnus et curtus est bonus usus, 

(i) Septem rers. ex Cod. L ps. Paulin. 1121. 



65 



2245 Sed nil dormire frenesim notat atque dolores. 
Somnus conveniens nocturnis competit horis, 
Et si mane, valet, sed nil dormire, fluoris 
Est signum, mortis, intensi sive doloris. 
Digerit, impinguat, animi calidnmque vigorat ; 

2250 Hinc mens clarescit, recpiescunt corpora quando, 
Yires confortat ; dissolviti digerit escas, 
Appetit et gaudet, praeservat, digerit, ardet. 

Gap. XXII. Signa conceptionis. 

il) Cor/^eptus signa si gliscis mente benigna. 
Est venis iuxta seminis fluxio iusta ; 

2255 Matrix sicca si (?) sit, et os vulva e -quoque siccum, 

Et ramex angit, frigus supremaqae tangit, 

Titilans membra sive sunt hiis posteriora , 

Ut sopita venus, dolor ossis, cessio fluxus, 

' Discolor affectns, vomitus, compressio viri, 

2260 llammae grossities, et perturbatio ventris, 
Et calar attractns : conceptus signa vocantor. 

Gap. XXIII. Semiotica e urinae. 

Art. 4. Prooemium. 

(2) Quisque nrinas verissime noscere cùras 
Ut curata feras carmina nostra leges. 

Quicquid enim scribam probat ars et opus medicinae, 
2265 Estone mihi testis mons phisicus pesulanus, 

Proaeat in medium, nec sit abscondita mecum , 
Et commune fiat quod fuit ante meum. 

Art. 2. Conditiones urinae inspiciendae. 

In vitro puro mane totalem collige sane, 
Non transmutetur radians sol quando videtur ; 

2270 Uum quis prospiciat iterato non calefiat. 

13) Adsit tota, recens sit, et ante cibum videatur, 
Et ductus ventris absit, tamcn esca notatur. 
Deprope spissa magis hominis minctura videtur, 
Nec liquor est alius cui talis regula detur. 

2275 Urinae fundo, medio, sommo tria Constant 

(4) Hypos. ene. nepbil. sedimen genus omnibus islis. 

Art. 5. Urinae judicium (Max. 

Dant contenta iidem, fallit color et liquor artem ; 
% Tu quoque cuncta vide, nec profer verna repente, 
Sacpius artificem deludit forma color is, 



(I) NoTetn versus ex Cod. Vili. D. 35. R. Bibl. Borboniche.— <2) Plurimi ex 
MqoeoUbus ? ersibus probabiliter pertiuenl ad Scbolam Montispessulanaro, ut in- 
dicai versus : Est mito testi* ite. —(3) Duo veesus ex Balzac.— (4) Syncopes: 
RypotiQris . . . enema . . . *ephele \neòulQ). 

T, ". 7 



66 

2280 Et fraudat plerumque fldem censura liquori* 
Est in contento rata lex, dcscriptio trita, 

Iudicii constare regala recta fide. 
Caeterum postponens naturae conscins Auctor 
Huic Hippocras vim scientia firma trahit. 
2285 Nec contentorum seriatim forma vocetur, 
Et caruit Hippocras significantia more. 

Art. 4. Quid notandum in urinù. 

Turbida vel clara, substantia spissa vel ampia, 
Ampulla, color et odor quae sint contenta notentor. 

Art. 5. De regionibus urinae (1). 

Primo circulus, est membri concors animalis : 

2290 Aereum corpus summum quod circulus ambii 
Undique contiguus dices ratione secundum, 
Quod si turbetur, vitalia membra fatiscunt 
Humiditate mala, sed plus si grana coronent 
Orthomia nocens.seu empyma notatur et asthma. 

2295 Terlia si regio sit spissior et nebulosa. 

Nutritiva prerait malefacta superfluus humor, 
Quo venter dolet, inflatur, fastidia suffert. 
Inferius fundum, regio quae quarta vocatur, 
Si simul humores tenet in se torte globatos. 

2300 Cumque chymis mix tu m sedimen, genitiva gravantur, 
Ut si str anguria, nephresi, petrave Laborent, 
Tunc partes discas quod non aeque tenues sint : 
Plus tenuis sursum si sit minctura notetur, 
Adque phthysim corpus disponi perniciosam, 

2305 Tempore si lon$o duraverit aut hepar aut splen, 
Et similis simili servit regio regioni. 

Art. 6. De coloribus urinarum (2). 

Albus, lactescens, glauc, pali., subpall., karoposque 
(3) Cit., ruf., sub., rub., subrubeus, rubi., subrubicundus, 
Lividus et kyanos, inopos, viridis, niger ustus : 
2310 Si numerabis habes bis sex et quinque colores. 

Art. 7. Significalo colorii lividi urinarum (4). 

Urinae varias liventes colligc causas, 
Humor si duplex, urinae si via ci a usa, 
Si sit pulmonis morbus, si plenresis adsit, 
Si sclirosis splenis, vel sit flegmon renis, 
2315 Livent urinae nec non per frigiditate (??) 

Art. 8. Dectaratio colorum per exempla (5). 

Sicut aqnae purae color est qui dicitur albus ; 
Lactcus ut serum ; glaucus luccns quasi corna ; 
Et karopos similis praedatis esse Camcli ; 

(1) Dccem et octo versus ex Balzac. Habcnt relationam cani articolo: De re- 
giorxibui corporis humani in Aoaihomica. Scateni mendis in ms. — (2) Qualuor 
versus ex Balzac. — (3) Syucopes : glaucus, pallidus, subpallidus, Cttrinus, 
rufus, subrufus, rubeus, rubkundus — (4) Quinque versus ex Cod. Lips. 
l2t3.-»{5) Quatuordecim versus ex Balzac. 



67 

Pallidus est carnis quasi succus non bene coctae ; 
2320 Quisque prius minus est coctus subpallidus Me est ; 

Citrinus et citro subeitrinus atque notatur ; 

Et summe puro rufus bene convenit auro, 

Snbrufus claro ; rubeus velut est orientis 

Forma ; croci velut orientis subrubeus fit ; 
2325 Ut sangui* purus rubicundus ; sicut aquosus 

Subrubicundus ; et est inopes nigrum quasi vinum ; 

Pnrpureus kyanos ; viridis color est quasi caules; 

Lividus ut plumbum ; niger obscurus quasi carbo ; 

Luridus atque niger color est nigrum quasi coenum. 

Art. 9. De causis circuii superfteiei in urina (1). 

2330 Circnlus ex fluidis mage partibus est et aquosis 
Qnalis aer nitidus ievat augmentare liquorem ; 
Sanguis non cerebrum sub conditionalis tenuisque (sic). 
Unde superfluitas tenuis magis et levior fit , 
Circuit et summum quod defluit. 

2335 Frigiditas contra cerebri conducit in altum 

Aegro quo sanguis magis est siccus et aquosus, 
Qui cerebrum minor est majorve corona. 

Art. 40. Cur enumerati circidum inter contenta urinae (2). 

Circulus urinae contentus non reputetur 
Sed regio potius in qua contenta videntur. 

Art. 44. linde colarci urinarum. 

2340 Ut reor urinis calor extat causa ruboris, 

Frigiditas albi, sed humor grossiliaei ; 

Subtilis, siccus generabunt qualia rufum ; 

Sanguis mincturam spissam fundit rubicundam ; 

Album flegma facit spissam, similem epoque lacti ; 
2315 Cholera mincturam tenuem fundit rubicundam ; 

Melancbolia vero tenuem praenuntiat albam 

Coeruleam, tenuem, permixtam palliditati ; 

Spissas ac tenues redait mediocriter acre ; 

Flegma facit, plenum quod sit glaciale, globosum, 
2350 Sed sanitatem nil tale videtur habere. 

Art. 42. De conditionibus urinae secundum quatuor compkxioncs. 

Qualibet urina si sanguis inundat abunde, 
Apparent crassae rubeo dominante colore. 
Si rei subtiles, citrique colore nitentes ; 
Flegma quidem grossas, nec non determinat albas; 
2355 At niger humor eas subtiles reddit et albas , 
Ast sanae quae sunt nil tale videtur habere. 

Art. 43. Urina perfecte sana. 

Est in eis tantum moderatio quatuor horum, 
Coctio ni superét etiam tunc parvula flet, 
Unde venenosis in feri us cura salutis ; 
2360 Parte quidem nulla succumbit hypostasis ulla, 

(t) Odo versus ex Oalzac.— 3) Duo vcrsiu^ex Balzac. 



4M 

Qua si nigra paret jam coctio tertia languet, 
Nam penelrans morbus jam destillavit ad artas, 
Sicut laurcolis et squiUìs et titimallis. 

Art. 44. Urinarum proprietates (1). 

Lotto grossa movet, ignem irahii, atque minorat, 
2365 Grossitiem partis, malitiamqae fugat; 

Mixtaque rectificat, demonstrat, fortificatqne. 

Art. 15. Ab aclivis datur color 9 a passivi* substantia. 

numida dat spissum complexio, sicca liquorem 
Dat tenuem, tinctumque calor, frigorque remisswn 9 
Et sic activas sequi tur f or mas calor omnis, 
2 170 Passivas sequitur substantia qaaeque liquoris. 

Ari. 46. De significationibus urinarum. 

Crudorem valde tenuis dat spissaque valde ; 
Obscurus, parvus, gfóucus, rubens, cinerosus» 
Citrinus, viridis, niger, ypostasis exit; 
Album, citrinum, constans, residens prò meatum. 

Art. (IsQuae mutant urinam (2), 

2375 Mutant urinam frigus, calor, atque putredo, 

Congelat atque coquit, sanies dum mingitur, exit 
Ultima cum febre signum solet esse salubre ; 
Si fuerit calida morbi dyscrasia, longa, 
Aut in tartareo ponit tentoria morbo, 

2380 Sive sub hydropico nisi nata sit ethica primo 
Frigidìtas multa quae si fuerit diuturna, 
Redditur in fine leucophlegmaticus inde, 
Aut parit artheticam, vel phthysim aut cacochymiam. 

Art. 48. Quae lingunt urinam. 

Urinam lingunt febris, paucus cibus et esus, 
2385 Ita brevis somnus, ira, diaeta, labor. 

(3) Urinam intingunt aetas, complexio, motus, 
Prolongata fames, soliicitudo, labor. 

Art. 49. Urinarum colores in digestione oc indigestione. 

Crudiflcant color albus, riaucus, tacque, caropos ; 
Pallidus incipiunt, siibpail. subtilis mediatque ; 
2390 Citrinus cum rufo, subrufo quoque complent, 
Subrubeus, rubeus, rubicundus, subrubicundus ; 
Excedunt inopos, quiamos, viridis, niger urunt ; 
Hi duo mortiflcant lividus atque niger. 

Aliter (5). 

Cruda manent albus, lactescens, glauc, karoposque ; 
2395 Incipiunt digest, subpall., pali., subque citrinus, 
Praeterea cocti sunt subrufus libi rutus ; 
Subrubeus, rubeus excedunt subrubicundus ; 

(I) Tres versus ex Cod. Lips. Pautin. M5i. — (2) Novem versus ex Balzaci 
(3) Duo versus ex Balzac— (4) Sex versus ex anier. colteci. — (5) Sex versus 
ex Balzac 



89 

QflatQor hi kyanos, inopos, viridis, nigcr urnnl ; 
Mortis praecones sibi smt livens atque fuscus. 

Aliter (1). 

2400 Alb M lact., ciane, karopo» indigestum tibi signant ; 

Principi um dans digesti subpallida, pallens ; 

Coctio piena datur per quatuor bos comltantes 

Subcitrinus, citrinus, subrufus, rufus adhaeret; 

Excedens coclum dant subrubeus, rubeusque, 
2405 Subdilur istis subrubicundus, cum rubicundo ; 

Exurunt inopos, kyanos, viridisque, nigerque. 

Art. 20. Significaliones urinae clarae vet rubeae (2). 

Clara, rnbens urabram sursum retinet, et isdem. 
In quibus est complexio fervida monstrat. 
Priucipium morbi veniens duplicem triduanant, 

2110 Si sine febre dia sit talis hepar color urget, 
Quartaiiamque notham ta\is monstrare valebit, 
Sed si fervet hepar, paret umbra superficial is 
Fuscaque vel viridis, crocei vet spuma eeloris> 
la febre quartana non adsunt tali a signa 

2415 In ouibus est dominans fel, rubrum generatur 
In duplici triteo pilos febr. continuata. 

Art. 24. Quae eamae minutali urinam (3). 

Urinano minuunt parvus cibus et labor higens, 
Transitus angustus, loca, uungens humor acutus, 
Yesicae quoque torpor hefces quasi mortilicatae, 
2420 Qualis pnlegmaticis, aut pinguibus, aut senibus fit, 
Crudor et humoris ceptis ut in amphimerinis, 
Interiusque calor vehemens velut est in acutis, 
Et fluxus ventris, vel sudor multiplicatus. 

Art. 22. Quae causa* augent urinam (4). 

Auget eam contra multus cibus absque labore» 
2125 Humores multi quos non digestio soivit, 

Espulsiva crisis, consumptio corporis omnis, 
Atque diabetes, diuretica sumpta frequenter, 
Caetera cumque iiunt egesta> superflua pauca. 

Art. 23. Significationes urinae mutatae a spissiludine in 

tenuitatem "" 



Omnis ubique liquor rubeus vel rubicundus 
2130 Et spissus si prius in summo clarìlicatur, 
Ut turbor spissus residescat, signa dat apta 
Quod fervor turbans humores jam requiescit. 
Si spissus mancat turbatus, vel mage spissus 
Fiat, et inferius sit clarior et tenuatur, 
2435 Mortifer est, raptum quod monstrat materiae, qtiem 
Mania, vel frenesis, vel lethargia seque lui. 



(1) Septem versus ex Balzac.— (2) Decem versus ex Balxac.— (3) S** plein ver- 
ni ex Babac— (4) Quinque versus ex Balzac.— (3) Ocio versus ex itolzac. 



70 
Art. 24. Significationes synochi et synochae in urini* (1J. 

Si color urinae rubeus, vel subrubicundqs 
Fiat et ipsius sobstantia torbida, spissa, 
2440 Foetida si fuerit et somma Incida parte, 

Significai synochum ; si non foetet neque lncet, 
Designant synocham, nimio de sanguine natam. 

Art. 25. Signa scabiaei universalis et particularis (2J. 

Si fuerit toti resolutio mixta liquori 
Totalis, scabias vel pruritus paret inde ; 
24 15 Si paret in medio vel summa parte vel ima 
Corporis in tali scabies regione notatur. 

Art. 26. Urina virginis et praegnantis* 

Virginis urina diaphana sit, et maculatae 
Torbida, spermatica loca sistunt insignia signa» 
Praegnantis primo vel trino menseqoe bino, 
2450 Clara sit et album sedimen, nebulaeque minutae, 
A quarto foetu vivo sereda videtur. 

S) Praebent sanguineam quam laedunt menstroa puram, 
at praegnans nebulam, posito ter mente serenam. 

Art. 87. De defectu conceptus (4). 

Si conceptus abest fit gotta vel humida matrix, 
2455 Et tunc urinae substantia spissior exit. 

Art. 28. Signa conceptus maris vel fornirne (5). 

In muliere patens athomosa, solotio pinguis, 
Inferius residens amidi quasi lotio, si post 
Exigoom tempas fiat simul ima globata, 
Et sint subrubeae partes, faecesque rotundae, 
2460 Monstrat quod mas sit conceptus, si magis albae, 
Cum forma plana quod foemina concipiatur. 

Art. 29. Signa sanguini* attestantis vitto vesicae (6). 

Si cruor ex vitio vesicae funditor, ergo 

Et prope vesicam gravitas sentitur, et anum, 

Et nnem spinae pungit minctuj;a fluendo. 

Cap. XXIV. Semioticae lactis. 

2165 Conceptum maris insinuat concretio lactis, 

Cujus gotta -cadens in marmore vel super unguem 
Duci tur in conum, nec defluit in latus ullura. 



(1) Quinqne versus ex Balzac. — (2 Qualuor versus ex Balzac.— (3) Duo ver* 
sus ex balzac. — (4) Duo versus ex Balzac.— (5) Sex versus ex Balzac.— (6) Tres 
versus ex Balzac. 



PARS SEPTIMA 



PATH0L0G1CA. 



Cap. I. Rbs innaturales. 

(1) Ars prius insargat in causam, quo magis urgct 
Aer, esca, quies, repletio, gaudia, somnus : 
2170 Haec moderata juvant, immoderata nocenl. 

Gap. IL Db quinqub modis morborcm. 

• 

Quinque modis morbi Ount : de canniate primus ; 
Corporis ac animae commotio magna secnndus; 
Ut calor est solis, sic tertius est cibus acris ; 
Quartus adest intra cum sit via larga vel strida (??) ; 
2475 Quintus ut in putridis hnmoribus ex febre factus. 

Cap. III. Genera morborcm. 

Tres sont, non plnres, in nostro corpore morbi , 
Morbus consimilis, communis, et omcialis. 
• Morbum consiliarem causat complexio prava ; 
Si caret officio morbum facit officialem ; 
2480 Morbus communis sit si peccabit utroque. 

Cap. IV. Morbi haereditarii. 

Morphaea cum lepra, tinea, phthisis atque podagra, 
Haec in senibus ut calculus haereditantur. 

Gap. V. Morbi contagiosi. 

Febris acuta, phthisis, scabies, pedicon (2), sacer ignis, 
Anthrax, lippa, lepra, frenesis contagia praestant: 
2485 Iungitur opntalmus, congelans lippus et arba. 

Gap. VI. Morbi provenientes bx impedita pcrgationb. 

ìsta superveniunt : spasmns, febris, atque tenesmon, 
Torsio cum tussi, nihil appetit, et silis ingens, 
Fluxus, singultus, syncopis atque vomilus. 



(i) Yen. ex Cod. Lips. Paulio. 1213. — (2) Epilepsia. 



V2 



Cap. VII. Morbi respirato*!*. 



Expirat late, trahit ad se cum gravitate 
2400 Omnis anhelosus, e contra sansnginosus ; 
Orthopnia quoque morbo vexatar utroque : 
Dyspma se celat, canit asthma malumque revelat : 

nancia nancia nancia 

(1) Qui latet, squi patet, si manet iotos 

[et extra. 

Gap. Vili. Morbi mincturab. 



(2) Gorria nll, stran, guttatim, dissur. que per boras. 



(J) Ex Gtotf. Quattro Magiara. Coli. Sai. IL p. »&-(*) ***** P- «• 






PARS OCTAVA 



THERAPEUTICA. 



CAP. I. EXPERIMOTA. 

2196 (1) Expetimenta notes minime reprobanda legenti 
Per quae quisque potest curam confefre dolenti ; 
Si tane in primis instet adhibere juvamen ; 
Nam diuturna mala pariunt penetrale gravamen. 

Gap. II. Dubtà. 

Ari. 4. Diaetae speriti, et quali* in morbis 

Debilitat tennis, virtntes grossa vigorat : 
2500 Grossa diaeta chymos àuget, tennisque minora t. 

Ergo prolixis in morbis grossa paretur ; 

In peracutarum causis tenuis varietur. ' 

A primis detur tenuissima propter acuta, 

Ulterius reliquis des primo, postque minora. 
2505 "SI morbi longi fuerint humoribus orbi, 

Hanc addo metam tenuem non esse diaetam. 

Art. 2. Ptisana. 

Ptisana com datar sicut decet alleviatur 

Tane dolor, ac alia; procrea t aut commoda multa. 

Ptisana vi te tur, si virtus debilitetur. 

Art. 3. De tatiefacttom appetito* aegroti. 

2510 (2) Quae petit aegrotans quamvis contraria dentur ; 
Tunc natura viget potius com vota replentur. 
Saepe flt borrori stomachi quod dulce dolori. 

Art. 4. Óiaeta aegrotantium. 

Tempore quo febris summe sentitar acuta 
Potus et esca simul tenuissima stnt tibi parta. 

Art. 5. Conditiones in potione danda. 

2515 Polio si danda sit haec bis quinque notanda (3) : 

a) Aer, aetas, regio, virtus, complexio, forma, 
os et sinthoma, repletio, tempus et aer : 
Haec sunt pensanda medico purgare volenti. 
Consueludo, genus, aetas, complexio, virtus, 
2520 Mos et tempus, mem bruni, syniptomala, causa. 
Usttoj lotio, pressio, tunsio est coctio facta. 

(t) Qattuor veti, ex Cod. Lips. i \Tò (Scrìptora fratria Thomae de Campcpratu 
Ord. Pn*Uc— (2) Tra fera, ex Cod. Paulio. Lips. 1213. Fol. 76.— (3) Alii ; 
twnwdru (4) Tres sequentes veni» ciuniur eUam io Gtossis Quaiuor Magi&lro- 



74 

Art. 6. Dum qui* laxaiur. 

Edere dum laxat vitandum, somnus et absit, 
Aurae temperies, motus, vomitus, rej>rimantar 
Laxativa vomit venter, dum languet in ore. 
2525 Stipticus oppositus usus levitas in medicinae, 
Oppositus curis vomitum laxare videbis. 

Gap. III. Quando medicina bari debbi*. 

Si calor est nbnius, ventus, vehemensgue pruina 
Nulla debet penitus purgans dari medicina. 
Materiam morbi purgans debita regione, 
2530 Absque diaeta die crisis decoctio morbi, 

Post afrodisiam damus contìnuo medicinam. 

Art. 4. Quibus fortis medicina non datur. 

Incolumis noviterque repletus, sangui* abundans, 
Exhaustus, fpcileque vomens, virtus gravidata, 
Tempus, vis, sicca complexio, fluxile, rarum, 
2535 Aestas et pinguis aer, interior dolor, astra, 
Omnibus nis tradì fortis medicina timetur. 
Istae rcs prohibent : regimen laudabile, sanguts, 
Debilitas, nova repletio, pars et inepta, 
Corpus inanitum, nimis evacuatio, tempus. 

Art. 2. Disposinone* ad medicinam capiendam. 

2540 Ante datam debcnt medicinam multa videri : 
Corpus, materia, cibus, et digestio, victus , 
Stomachila et ventus, usus, quoque vis medicinae. 

Gap. IV. Tempora morbi. 

Art. 1. Tempora morbi salubris. 

Quolibet in morbo salubres sunt quatuor horae : 
Prima cogit, reliqua cremenlum, tertia purgat, 
2545 Beparat humores educit quarta nocivos. 

Art. 2. In paroocysmo. 

Tempore quo febris summe sentitur acuta, 
Potus et esca simul tenuissima sint tibi prompta. 

CAP. V. INDICATIONES VARIAE. 

Art. /. Repercussio. 

Grossities, frigus, congestio, copia, virus, 
Nobile, plectoricum, crisis est causa forensi*, 
2550 Omne retropellens, vitare jubemus in islis. 
(1) Frigida materies congesta, eretica multa 

(1) Tres versus ex Gloss. Quatti* Magistror. io Coi. Stleroit. H. p. Mi 



75 

Àfqae venenosa, prope membrum nobile missa, 
Temporibus nullis sunt arte repercutienda. 

Art. 2. Evacuali*). 

(1) Syncopa cum colica, frenesis, squinantes et anthrax 
2555 Materias crudas evacuare jubent. 

Art. 3. Pur gatto debita. 

Si fnerit talis debet purgatio qualis, 
Non est laesiva naturae sed juvativa, 
Attendat medicus morbi com corpore tempus, 
Aetates, chymum pflrget cum legere sorget. 

Art. 4. De purgationis causa. 

2560 None tibi demonstro cor evacoatio fiat, 
Est mala materia morbi repletio causa 

(2) Stiptica glutina frigida continencia forma 
Sanguini? accendi fluxura sint haec tibi norma. 
Forma requiruntur, complexio, tempus et aetas, 

2565 Cam purgas, regio, vis, sexus, coosuetudo. 

S) Bespice cum purgas quomodo quando quoties quo 
os membrum morbus ars vis sinthomata passio 
Aetas firma locus sexus complexio vita 
Et natura, qualiter tibi recta ratione petentur. 

Art. 5. Purgantia choleram. 

2570 (4) Citrini, manna, rheubarba, absynthia, malva, 
Cassia cum viola, centaurea cum scammonea 
Deducunt choleram, tamarindos si superaddas. 

Art. 6. Purgantia phlegma. 

(5) Ellebo., polipo., kebuli, sambucus et euphor. # 
Col., elactenum, cataputia, cicotrinani, 

2575 Turbith, lanceola, coloquint., aloe, an abulia, 

Tartara, mercurius, agar., esula ; vis pellere phlegma 
Crudum, sed demum centaurea non taceatur. 

Art. 7. Purgantia tnelancoliam. 

(6) Sene., lapis lazuli, fenic, epithi., nigella, 
Emblicus, elloborus, melanch. deducit et indi. 

Art. 8. itedicinae purganti» formula. 

2580 £7) Reubar, tres drachmae, quater hinc scrupulus diagridii, 
auccus citrini quater, uncia cassiae fistul., 
lincia saractripnae, totidem rosa plus quasi succo, . 
Uncia sir. violae, semel aut bis, fellea ducunt. 

Art. 9. Inlromissoria. 

Anum clystere purga t, pessaria vulvam ; 
2585 Algalia virgam, ciringa convenit auri ; 



(I) Duo ver*, titantor in Glostis Quat Msgis.— (2) Quatuor versns ex Cod. 
Lips. Pittila, itti .—(3) Quatuor versus ex fragm. Yrotulae lo Cod.VlIL D. 35. 
B. BiMkKh. BorbooJcae. — (4) Tres versus ex Balac— <5) Quioque versus ex 
Baine— (6) Duo versus ex Bahac.— (7) Quatuor ?ers. ex Bahac. 



76 

Naso nastale, sed potio convenit ori ; (1) 
Visui collyrium prò certo dicitur esse. 

Art. 40. Diuretica. 

Sunt diaretica : braso» (2), sparagus, calamentum (3), 
Spicaque, foeniculus, betonica» cassia» daucus, 
2590 Squinanthum, carvi, saxifraga, sisileosaue, 
Petroselinum, levisticus, hypericon, gitn. 

Art. 44. Lithontritica. 

Sed frangant lapidem : scolopendria, squilla, lupini, 
Hircinns sangue, sparagus, pcdvisque cicadae, 
Abrotanum, nitrum, saxifraga, granaqoe solis, 
2595 lus cicerum, ciperus, et petrosilius uterque. 

Art. 42. Provocanlia menstrua. 

Utraque spica, thymus, poeonia, salvia, myrrha, 
Acorus, agaricus, calamus, quoque ruta, nigella, 
Origanum, fu, marrubium, centaurea, costus, 
Castoreum, daucus, squinantum, menstrua ducunt. 

Art. 43. Restrittiva. 

2600 Thus, mastix, myrtas, athanasia, psidia, galla, 

Sanguis draconis, hypoquistidos, acacia (4), guaimi, 
Sumac, plantago, balaustia, mummia, bolus, 
Gastaneae glandes, corallus, menstrua stringunt. 

(5) Res Kaf sume bovis, tibi nec poligonia desit, 
2605 Encantisma pares currentia menstrua sistit. 

Art. 44. Repercxmiva. 

lsta reperculiunt : rosa, lilia, iusquiamusque, papaver, 
Barba jovis, solatrum, viola, cbimolcaque, galla. 

Art. 45. Maturatila. 

(6) Maturant : foemigraecum, semcn quoque lini, 
Lilia, frumentum, sticbados, althaea, butyrum. 

Art. 46. Aperitiva. 

2610 Rumpunt : cantharidcs, aes ustum, flammula, piper, 
Os sepiae, pyrethrum, synapis et allia trita. 

Art. 47. Consolidantia. 

Consolidant : aloes, thus, bolus, mummia, myrrha, 
Lignorum caries, gypsus, balaustia, ealla. 

(7) Salvia, castoreum, piretrum, staphisagria, costum, 
2615 Mollibus et laxis sunt haec subsidia nervis. 

Art. 48. Mundificantia. 
Fabae mundiflcant, orobus, terrae quoque fimus 

(1) Tres versus hoc modo leguntur in Cod. T,ips. Paulin. 1121. 

Purgai clystere ventrem, argalfa virgam, 
Nari nastale, ciriogia conventi auri, 
Insuper et laesae prosuni pessaria vutvae. 

(2) Ihucus acuteatus-iS) Specie* mtlùsae.—{4) Prutm spinotus secundea 
Sprenge!.— (5) Ex Cod. Lips. Paulin. 1213 — (6) Duo ver». Ktfumur la Gtos*. 
Quatuor Btagislr.— (7) Ex Cpd. Paulin. Lips. list. 



77 

Alfita (1) 9 thus, yreos, aspaltum, myrrha, cerussa. 

Art. 49. Corrosiva. 

Sunt qnae corrodunt : aes ustnm, vitriolumque, 
(2) Lemnias, antimonium, fel, nitrum, sapo, cerussa. 
2620 (3) Os sepiae, piretrum, sinapis, allia, blatta. 

Gap. VI. Gacdicm mkmbrokum. 

Palmo liquiritia, mace cor» stomacbusque galanga, 
Gaudet hepar spodio, splen cappare, cerebrum moscbo, 
Membra quidem veneris congaudent satyrione. 

Gap. VII. àntidota. 

« Allia, mix, ruta, pyra, raphanus et theriaca : 
2625 « Haec sunt antidota contra mortale venenum. 

Gap. Vin. Vomitus. 

Naturam vomitus volo nunc brevitate docere : 
Andreae vomitus, Scarpellae, Bartholomaei (4). 
Debilis bic, fortis medius, mediocriter imus. 

Art. 4. Vomitus fortis» ' 

Est raphanus, squilla, cataputia, cadmia, iarin (?) 
2630 Assa, nux vomica, crocus, cucumer asininus, 
Atque nigella, ficus, anabula, centaurea major 
Et minor, elleborus albus jungatur eisdem. 

Art. 2. Vomitus mediocris. 

Est ebulus, fumus, sambucus, semina rapae, 
Atriplicis radix, sycamina sicca, synapis. 

Art. 5. Vomitus debilis. 

2635 Unda tepens, oleum, ficus, et commotio, gyrum, 
Nasturtium, anethum, trifolia, quodlibet unctum, 
Emollit stomachum vomitus sit temporis usus. 

Art. 4. Quid faciendum post vomitum. 

Stringe caput, Claude oculos, os mundificabis ; 
Nec dolce Quidam postea cape cibimi. 

Gap. IX. Regmkn tempore pestis. 
3610 Devita coitura, infirmos, balnea, fructus ; 

(1) Casietl. Lexicon Med. I. 45. Polenta dicitur , et in genere significai 
1*amlibet farmam,—{5) Terra sigillata—fi) Ex Cod. Laureai ian. Floreot. in 
^<HDp. Mag. Salerai. — (4) Nomina pharmacorum vomentium ex eorum Auclori- 
JHu. Inde palei error de Balzac, qui legil Scalpelli Bartholomaei, el pillai Ss* 
lenuitoof praescribere vomitum . io testo S. Andrete 9 et flebolomiam (Scoi* 
M) in fe>lo S. Barlboiomaei. 



78 

Sit ci bus autcm tnus bonus, et vimini tibi polns; 
Illud sit vinum puro quoque flamine mixtum ; ' 
Adde ciboque tuo, cum prandes, semper acetum ; 
Ex aloe myrrhaque, croco flt pilula firma ; 

2645 Mane laves vultum dentes manusque per acetoni ; 
Sed caveas oculos ne tangas, nam nocet illis, 
Assatum panem perarctum propter odorem 
In manibns serves, sed si fnerint tibi glauca» 
Sanguine te minuas, infectum teque noscas. 

2650 Sic pestelli f ugies, hanc formam si bene serVes ; 
Nux, ficus et ruta, muscatum, quatuor ista 
lejune sumpta depellunt quaeque venena* 

Gap. X. Flebotomia. 

Art. 4. Flebolomiae regulae. 

« Spiritns nberior exit per flebotomiam. 

« Spiritus ex potu vini mox multiplicatnr ; 
2655 (1) Humor habundanter purgatur per medicinam, 

« flumorumque cibo damnum lente reparatuc ; 

« Lumina claritìcat, sincerat flebotomia 

<c Mentes et cerebrum. calidas facit esse medullas. 

ce Viscerapurgantur(2), ven treni, stomachumque «ercet; 
2660 « Puros dat sensus, dat som n uni, taedia tollit, 

« Àuditus, vocem, vires producit (3) et auget. 

(4) Auditum aperit, memorem reddit, laeviorem 
Vocem producit, acuit sensum, minuitque 
Somnos, emollit iratos, anxia tollit, 

2665 • Taedia subvertit, oculorum curat aquosos. 

Art. 2- Nocumento phlebotomiae. 

Arthritis, paralysis, hydrops, apoplexia, pravus 
Corporis habitus, tremor, atque epilepsia nianant. 

(5) Phlebotomia quidem diatriti tempore servat, 
Sed pharmaci metani lux septima firmat 

2670 II ine per phlebotomum conlingit lipotimia, 
Sed dissenteria fieri solet ex medicina. 

Art. 5. Tempora flebotomiae. 

« Tres insunt istis, majus, september, aprilis, 
« Et sunt lunares, sunt velut hydra, dies ; 

« Prima dies primi , postremaque posterioram, 
2675 « Nec sanguis minui, nec carnibus anseris uti ; 
Nec iter arripitur, nec medicina datur. 

Haec : aries, libra bona sunt, simul urna, sagitta ; 

Scorpio et pisces, gemini, cancer mediocres ; 

Taurus, virgo, leo, capricornus sunt mala signa 

(IVVers. ei Cod. Lìps. Ì213. — (2) Godei Cantaforig. Tescicani jmrgat-— 
(3) Alti: Auditum aperti, vocem producit, etc.— (4) Quatuor versus ex Cod. 
Caniabrigieus. D. 4, Coli. S. Ioana. foU 82,— (5) Quaiuor vena» ex Cod.Ups* 



79 

2680 « In sene vel juvcne si venae sanguine plenae 9 
ce Omni mense plenae valet incisio venae, 
Incidont venas morboso sanguine plenas. '. 
J udì ter et Venns bona sunt, Saturnus Marsqne maligni; 
Sol et Mercurius curri hi nam sint mediocres. 

2685 Ver Petro detur, aestas exinde sequetur : 

Hanc tenet Urbanus, autumnum Symphorianus, 
Festum Clementis caput est hyemis venientis ; 
Vitro Lucia sunt duo solstitia viva ; 
Lamber Gregorii est nox adaequata diei. 

2690 Credo quod ignoret medicorum concio tota 
Cum bissex hominum membris sint tributa, 
Summopere prohibet Alpharamus Ptolomaeus, 
Astrologi summi, nec non Ajaxmie Sabaeus, 
Ut non laedantur membra quando respiciuntur» 

• Art. 4. Tempora flebotomiae ad lunam. 

2693 Septima quando datur, tua tunc vena minuatur ; 

Quinta nocet, mira vacuatis omnibus ira ; 

Ne careas vita, nonam ouasi toxia vita ; 

Qui quaerit venas huic dat lux decima poenas ; 

Sub quinta decima sanguis teneat loca prima ; 
2700 Tela neci porta, vibrat vicesima quarta ; 

Non fequit totus vicesima quinta minutos ; 

Ante diem quintum et post vicesimum quintum 

Lunae crescentis vel decrescentis abinde, 

Yenae parcatur, <juia corpus debilitatur. 
2705 a te vitanda quasi mors est phlehotomia. 

Sanguinem non minuas, ni luna sit quinque dierum ; 

In luna piena non tangatur tibi vena, 

Sin in momento novitatis, scire memento ; 

Sed ventosarùm vobis item compctit usus. 
2710 Quolibet in membro signum proprium videatur ; 

Non tantum laedatur, quia corpus debilita tur. 

Summa tenet vervex, bos collum, brachia fratres, 

Cancer habet peclus, dorsum virgoque ventrem, 

Benes libraque, draco vulvam, crura sagitta, 
2715 Capraque genua, pes pisces, tibia urna. 

Art. 5. Tempus necessitati*. 

Sit seni uni atque ju venta, si sanguis abundat, 
In sene vel juvene si venae sanguine plenae, 
Omni mense bene confert incisio venae. 

Art. 6. Tempus electionis. 

» 

« Hi sunt tres menses, majus, september, aprilis 
2720 « In quibus eminuas, ut longo tempore vivas ; 
Martini, Masti, Philippi, Bartholomaei (1) 
Venas praecidant, ut longo tempore vivas. 

Art. 7. Prohibentia flebotomiam. 

« Frigida natura, f rigens regio, dolor ingens, 

(i) In resto S. Martini, 2 novembr. ; S, ttasii, 3febrwr.; S. Philipp! i. Mali' 
S. Bariholoinaei 24 august. 




80 

« Post lavacrum, coitum, minor aetas atqne flenffi^ 
2725 « Morbus prolixus, repletio potus et escae ; 
<( Si fragilis vel subtilis sensus stomachi fit, 
« Et fastidili, Ubi non sont flebotomandi. 

Art. 8. Disposino ad flebotomiam. 

« Quid debes facere quando vis flebotomie, 
« Vel quando minuis, fueris vel quando minutns : 
2730 « Unctio, sive potus, lavacrum» vel fascia, motus 
<c Debent non fragili tibi singula mente teneri. 

Art. 9. Effectm flebotomiae. 

« Exhilarat tristés, iratos placat, amantes 
« Ne sint amantes flebotomia f acit. 

Art. 40. Indicanone locorum flebotomiae» 

Sanguina prò calido, cali do prò tempore dex 
2735 Sed si frigidus sit utrumque linde sinistrami. 

Art. '44. Plaga venae. 

Fac plagam largam mediocriler, ut cito fumus 
Exeat uberius, liberìusque cruor. 

Art. 42. Cautelae ad flebotomiam. 

Sanguine subtracto sex horis est vigilandum, 
Ne solimi fumus laedat sensibile corpus (2) ; * 
Ne nervum laedas non sit tibi plaga profonda ; 

2740 Sanguine purgatus non carpas protinus escas ; 
« Omnia de lacte vitabis rite, minute, 

« Et caveat a potu flebotomatushomo. 
« Frigida vitabis, qua sùnt inimica minutis ; 
« Interdictus erit minutis nubilus aer : 

2745 « Spiritus exulta t minutis luce per auras \ 

« Omnibus apta quies, est motus valde nocivus. 
(1) Prima dies veneri non sit data sive sopori. 
Cursum immutat digestum sana ministrata 
Iras colloquia fugiant, comedat moderanter 

2750 Potet, et obscuris teneatur lumina prima ; 
Luce secunda, tertia lux gravior solet esse. 
Quarta dies detur Cereri bacchoque Veneriqne, 
Observare tamen studeat moderamen in istis. 
Quae lux quarta decet ignorant religiosi (2). 

Art. 45. Quibus morbis conveniat flebotomia» 

2755 Principio minuas in aculis, perperaculis, 
Confert in reliquis quod justum fuerit. 

Art. 44. Secundum aetates. 
« Denus septenus vix phiebolomum petit annus ; 



(i) Octo versus ex Cod. Cantabrig. D. 4. Coli. S. Ioaonis fot. 82. 

(2) Fragmcntum Cantabrig. certe ex aliquo Monacho conscrìpluin fiut , nam 
in duodecimo et sequioribus saecilis forma metrica in praeceptis hygienteis feie 
exciusive adhibeaiur; Hmc frugmeiitum illud tmoc babet signatura» io calce. 
ExplicU phytica Urbani, pag. 83. 



Si 

« ÀolAle meriti, multiim de singtiiu^ lolles , 
« Si puer alque senex loli^ulerqiiO parimi. 
^70.) « Vir lollct duplum. reliquum lempus Uhi simpìuir . 

Art. 43. Quo et quando 

(1) Vena quadriano vincirl dcbet iti anno *. ■ 

« Aeslas.Wr dextraS, hyems. autumuusqucairtislrof* 

incidàs venas ut loilgo lemnórc vivas. 
Dimiiìimnt vcnas sic sit libi longior delds. 
ìTHY.> « Oualuor haec membra: cephe, cor, pes, sunt va.Muiiida. 
« Ver cor, hepar, aeStas, ordosequeus rdliquas. 

Art. 46, Venae convenienlcs* 

In curvaturis bracini Snnt quinque niimis una* 
Sunt in utraque marni quao salvatclla vocalur ; 
bipede sunt trina poplilìsque, sciacquo, sapheiia , 
2770 Unius vcnae ramos hos ita dicimus esso. 
Lingua rajiinas, post aures sunt juvenilcs, 
Istis incisis post hoc homo non generabit. 

Art. 47. Salvatellae effectus* 

« Dat salvatella libi plurima dona, mimile! 
t< Purgai hepar, splenem, peclus, praecordia, voreiii; 
2773 « Innaluralem tollit de corde dolorem. 

Art. 48. Venae fatiti. 

Frons, oculique, labra, iniiiuunlur, Icmpora, lingua» 
Ast inlcr omnes securior osto saphelia. 

Ari* 49.Juclkium saiiguiniSè 

f2) Versiculos signa cernes miibus experimenfa 

Sanguina emissi de vena ordine tali: 
278) Poslquam venarum numerus nometiqne scitur. 

Si bonus aut malus est, inspeclk) sanguinis acbit f 

Kumque cognosces odore, colore, sapore, 

i'rospicito cuncta, si spuma sit et llssura. 

(3) Si ruJTus pulvis et unda supraque paret 
2785 Et talis sanguis (?) non sit libi dubium. 

Art. 20. Diaetapost (leùulomiam. 

(i) Sii cibus in prima potu minor, inque sceundà 
Major, at utrumque lux tcrtia ponderat acque, 
Tertia lux cunctis ^ravior solel esse minulis. 
Prima die pqueas Ubi sumere praecipit escas ; • 

271K) Nani de pane bolum, post sorbile porrigit omue • 

(3) Postjusselata dare praecipit ac bibcrata vel \ Ipera j* 
Coctaquc gallina minuentibtls est medicina, 
Post ciarum vipum, post gingiber atquc cuminum. 
Allora dans pulles modico vult sumero vcnlres ; 

-T9j Ktiam dans gallinas coctas, farfaminc (6) piena? ; 
Pinguis ad haec hoedus prodest coctusque l>iiU llus. 

<l) Tres ver*, ex Coti. Basii. D. IH. IP».— ;-2) Duo vew* ex Coti. \ ijs. li;." — 
(3) Duo ver*, ex Cml. Lips. 1175. — [1} \tx v«»rs. ex Ii:i*/:ic. — % \i-rs L. u., 
e t lueudoau».— (ù) boi san farcitine. 

T. V. 



82 

(1) Sii porcina rccens caro pristina flebotomato : 
Carncs pullorum, gallhiarumque, fabaequc, 
Mollia sint ova data, vinum dulcc laeveque, 

2» c !00 Fjus sit polus cercvisia bene veterata : 

Sint pira poma data paucissima, coclana cocta; 

Non lac nec butyrum delur, ncc cascus illi ; 

Non comedat caulcs slomacbo vomilum generantcs. 

(2) Prima dies vanae gaudet moderamine coenac v 
2hfKi Allora laela dics, tertia Iota quies. 

Ipso dics quartus onines dociles facit actns, 
Atque dies quintus libi vires colligit inlus, 
Balnea sexta petit et septima vult spatiari. 
(A) Prima caena die fit misso sanguine parca: 
2810 Lux abeat laelis aucla seconda modis. 

Tertia sed placida debetur tota quieti, . • 

Quarta et quinta sibi inollius esse volont. 
Balnea sexla petit: mox septima colligit anras, 

Ferlquc vagos circum rura nemusque pedes. 
2815 Octavus amplcxus dilectac conjugis, et quae 

Ante fuit, vitam reslituissc solet. 

CAP. XVI. SCARIFICATICI ET VENTOSA. 

lioslat ventosa completa flebotomia, 
Cujns mullotieiis communis et ulilis usus; 
Snmma scaraxamus (4), seti intima scarriflcamus. 

2t>2;> Si virtus fortis sit et liumor paiiicnlaris, 
Extra corruptus, voi est apostasis inlus, 
Cnsibusbis junctis sic bene scarrilìcamus; 
Si restringalur vel ad exteriora trahator , 
Ani aestus nimius seu pruina sii immoderata, 

2825 M 'ninni, cu in spatola, bimbi, domini, mica pulpa 
Cruris cum coxa, sciatica loca quaeril et opta. 

* 

Cap. XVII. Baluba. 

(X) Sunt universale tibl balnea jiarlicnlare ; 
Dulria, salsa, frigida, sicca, pinguia, inaerà, 
Kl solium, tina, sit pirea ilumcn et aura. 

2830 Digerii et flalum, removens educi t humores ; 
Tosi orisin miligat, apcrit, corpusque suave 
Kcddil, somniiicat, spasmum, tetanon quoquo fugat. 
Pebile. plectoricum, rigor, aposlcmaoue, reuma, 
Materiae crudor deformis, languida virtus , 

283!) A quibus baec insunt vitari balnea debent ; 
Quum malnm scnlitur prodest ut balnea vites. 

(1) Septem Torsos ex Codice Canlabrigiensi. D. 4 Coli. S. tonni*, f. 81* 
(2) Quintile ursus ex ilalzac.— (3) Octo versus ex Scbol. Solerò. Edit. New 
1610. — (4) In C.loss. Quaiuor Magisir. sic. explicatur scolorare: Si (solotio co 
tiniitiaiis ) accklil in culo diciiur cxcoròlio sire $emtoxaho\ scartiealio te 
substamiam carois aiUngit.— < s ) Tres scqacifci nrt. d beile perejptalt 



83 

Ipsa poros rescrant pbthisicis et corpora rorant ; 
. Materia cocta, trileaque telracea curat ; 
Frigora si noccant libi balnea dantquc juvamen. 

CAP. XVIII. CLYStBtìlA. 

2840 Multoticns prodest ci y steri a ponere, quare ? 

Ex|>edit in coliGa ventosa, faecesque trahendo, 

Hepatis et cordis sedatur passio, renum ; 

Si cibus est crudus, àut kidigestio chymi, 

Aut sit apostema, vel lapsus in inferiori 
2815 Parte, vel ad tempus calidum, clystere retarda: 

Quando tamen datur, patet hinc divisto morbi ; 

Attendes super hoc palientis conditiones: 

itateriae debet commotio primitus esse ; 

Post clystere datum patiens requiescere debet ; 
2850 Si nihil Lnvenìat, nescit vacuare remota 

Effectus varios clystere prohatur habere ; 

Ejus multoliens communis et utilis usus. 

Ventrem mundificat, mordicat, mollilicatque ; 

Astringit, solidat dum causa sit evacuandi. 
2855 Bismalva, malva, violarla, mercurialis, 

Insimul ista coque, jus extra he, collige, serva, 

Furfuris adde parum, sai, oleum violarum. 

C\P. XIX. SUP^OSITORIA. 

Supposiloria sunt satis utiliter retinenda ; 
Fortia sunt quaedam, et sunt mediocria quaedam: 
2860 Fortia: salgemma, nitrum, scammonea ; mediocre 
Fel cum centaurea, coloquintida, sapaque, creta, 
Lardus cum malva, violaria, mercurialis. 
A Uri lift, celidonia, jamque sai sit in istis. 

Cap. XX. Ustione^. 

(1) Ustio quinque facit: dat acumen, tollit acumen, 
2865 Attenuat, dat posse teri, removetque venenum. 

Cap. XXI. Instrumema. 

(2) Phleubotomus. ventus (?), scarpellus,cauce (??),sacellus, 
Subula, clistere, trajectorium, nastale, siringua, 
Pillula, licinium, menda 1 io, sive tuellus, 

Est folium, slupha, vel (?) piria, tigna, catisma 
2870 Yen. guargarismus, sternulatorium, irugo capudque 

(1) Duo vers. ex CoU. Paul. Lips. 1121.— (2) St'plem vers. ex Col. Pauliu. 

4*. itti. 



w 



Fmnlastrum. cala. , cerotum. \vl epi. sinapisma. 
Philotra, sunl olea fomentatio archopon ambro. 

Cap. XXII. Virtutes Agnus Dei. 

Balsamus et munda cera cum Chrismatis linda 

Conlkiimt Agnum, queni do libi munere, magnimi ; 
28To Fonie vclut natum, per mistica sanctifìcatum. 

Fulgnra desursum pellit, genns omno malignum. 

Porlalus munde servat a fluclibus undae ; 

Pracgnans servatur, sine vi partus liberator. 

Peccatum frangit ut Christi sanguis et aogii ; 
288J Dona dal, et dignis virtutes destruit ignis ; 

Morie repentina saltat salbanaeoue ruina; 

Si quis honoret cum, oblinebit ab hoste triumphum. 

Agno Dei, miserere mei, qui crimina tollis. 



PARS NONA 



NOSOLOGICA. 

CAP. L FfiDRBS. 

Art. 4. Species febrium. 

Terna riget, quotidiana (riget, telraceus borrct. 
C Est febris vcl epi, vel elhi, vel acuta pudreto ; . 

Dal cholera fcbrem, quae quotidiana vocalur ; 

re melanchoiia iit tibi tetracea febris ; 

Sanguis produci t multas febres peracutas ; 

Synocha de multo, sed synochus ex pulrefaclo; 
K) Est augmasticus, epacmasticus, omothenusque , 

Causonides et synochides, ac emitriteique. 

Art. % Tempus anni ad febres. 

(1) Curat quarlanas aestas, autumpnus amaras 
Edocet et tongas et in aegrolanle profundas 

Art. 5. De differenlia emitriteorum. 

(2) Parvus emitriteus in venis Qegma recumbit ; 
o Kxterius choleram, medtus convertilur, illi 

Pessimus humor inest, maior fel coquit extra ; 
Omnes emilriteos solus Christus sanat illos. 

(3) Parvus ter senis gravis est, per sex quoque lenis ; 
Iriginta senis medius, sexiesque decenis ; 

Ultimus efTrenis duo declinat duodenis. 

Incipit ex horum cholerae mala poena laborunt. 

Art. 4. De febre ethica. 

Sunt ethicae species tre», prima secundaque terlia. 

Art. 5. De causis febrium. 

li) Spiritus ephimerae fit causa, sed hectica membris 

Nutritur ; \iciat bumores putrida febris ; 
3 Continuat quaevis, sed non interpolai oninis. 

(5) Sanguis agii synochum, sed fit cum sanguine causou. 

Est synochus dieta pulrefaclo sanguine febris. 

Et putridum phlegma dat febrem quolidianam ; 

Cholera mulloliens febres generat Iriduanas; 
D In melanchoiia quarlanae producuntur. 

Art. 6. De febre acuta. 

Mora brevis, humor mobilis, quoque mobile membrum ; 
dravia qnac sunt nomini, mot bum dant semper aciilimt. 
(G) Haec, sapiens, signa in febre notabis acuta , 
Augmentum quanlumque dcbcl, crisim dabit bora 

i Duo Tcrs. ei Balzac. — (2) In Mauro ; Regutae urinarum ; et in Coti. 

•. Lips 1213.— (3) Quaitior fers. ex Cod. Paul. Lips. Paul. li13.-(4)Tn-.s 

n Cod. Lips. 1JI3.— i,i>) Quinquc Ters. ei ttatzac.--i6) Sex tcrs. ex Balzar. 



86 

291 ò Synocha si vcxct et io acstibus cs sitibundus 
Tinge die crisis vestem fervenlibus undis 
Triplani de linis, in qua te siccine volves , 
Ut sudor veniet, febnsque pericula solvas 

Art . 7 Febris utilis. 

In spasmo febris veniens est causa salubris (t), 
2920 Paralisimque novam curat, ac ebrietatem ; 
Si sint.ventosae, coliòam fugat, iliacamque, 
Utilis artheticae si sit cum trigidilate , 
Jfec miniis, ut fatar, artheticus inde juyaturi 

Art. 8. Trlplex typus. 

Est triplex typus, rigor, horripilatio, frigus ; 
2925 Frigus flegma iacit, rigor est cium cholera pungi!. 

Cunujuc poros claudit nìger humor tertius hinc lit (2). 

Ì3) Frigus quotidianae est frigus absolute, 
"rigus tertianac est frigus cum rigore , 
Frigus quarUnac est frigus cqm horripilatione. 

Art. 9. De differentia caloris. 

29'JO (1) Semper in ephiala frigescuut exteriora 
Interiora calent, pugnat lipparia contra \ 
Vera quies anesis, sed lepto falsa (71) 

Art. 40. Contra febrem tertianam. 

(5) Febribus alternis dum te quarto quis tribolata?. 
hub laevo minuat humero, plantago bihatar, 

21)35 Abstineat stricte donec natura juvetur. 

Art. 41. Contra febrem quotidianqm. 

(6) Quotidiana premit, inde valuisse putatar. 

Art. 42. Contra febrem quarlanam in quarta accessione. 

(7) Quartana quarto prassis (?) id valuisse putalur. 
Art. 43. Contra febrem quartanam diuturnam. 

(8) Si quartana manet, mox materies evacuetur 
JPer purgamenta, sic post.confeclio datur J' m 

2940 Aris. , gei) Lia. , myrrha simul cum melle terantar , 
Sic infìrmilati dum sentit frigora dentar 
Aequis ponderibus tres drachmae suscipiantur. 

Art. 44. Contra febres erratica*. 

(9) Turbith et agaricus, hermodactilus atque ciclamcn 
Febribus crraticis certum dant saepe soiamen ; 

29io Dante pari tangere debent opium, dragagantum , 
Costum, casloreum, mifrha, piperque, pìrclrum ; 
lungi lur hiis donis bolus sanguisque dracòuis. 



(1) Alii: doloris. — (2) In Coi). Paulin. Lips. 1121. Humor si fuerit niger 
h'irrtpilatio fict. — (3) Tres vlts. ex CoJ. Paul. Lips. 1213. — (4; Tirs vers. 
■•x Cuti. Paul, Lips. iei3.-(J)) Tres \ers. ex lialzac.— (6) Ex Bateac.-— (7; E* 
lialzac. — (8) Quimiue vers. ex l&lzac— (9) Quinnue vers. ex Cod. L»i*. V 
ini. 1213. . 



87 
Cai*. II. Ite aiouuis cu.wulsi.vis. 

Art. 4. De morbo caduco. 

(1) Ex cpilentia dire caput excrucialur ; 
Ex analentia cordis punctura notatur ; 

1950 Ex catalentia patiens per membra gravatur. 
Iste casum poteri t solus praescire cavere , 
Haec prius ex trema vexans, post proximiora , 
Inde cadit, quando penetrai cor et interiora. 
Si cadis ex morbo cor habens ex hoc tribulatum , 

1953 Cum succo rulae craneum bibe pulverisatum 
fiumani capitis, ait hoc Avicenna probatum. 
Primula sic veris facit hic virtute notatum , 
tiorba potens magna quae valeriana vocalur , 
Cujus cum vino sumpta radice juvatur 

t*JG0 Cardiacus, colloque recincta valere putatur. 

Art. %. Nomina mali caduti. 

(2) Ira Dei, pedicon, yeronoxa, malumque caducui», 
(umiliale malum epilensia ista. 

Ari. 3. Ad morbum caducum. 

(3) Gassar feri myrrham,thus Melchior, Balthasar aurini], 
Haec tria qui secum portabit nomina Regum, 

!9G5 holvitur e morbo, Domini pielate, caduco. 

Ari. 4. Morbi tetanici. 

(4) Omnc tenct letanus, emp. curvat, epi. quo supiuat. 

Art. 5. Ad sluporem membrorum. 

Si manns aut membrum scntitur ha ber e stuporem 
Siccls ventosis slndeas revocare cruorem. 

Art. 6. Ad paralisin. 

« Salvia, castoreum, lavendula, primula veris, 
1970 « Nasturtium, athanas haec sanant paralytica membra. 
Qui tremulis membris paralyltcus exeruciatur , 
Salvia, castorium, raphanus simul adjicianlur , 
Primula, ruta, lavena. absynth. parilerque coqiiautur 
In vino forti, nervi sic consolidante. 

Gap. IH. Db kiieuma et gutta 

Art. 4. De morbis rheumaticis. 

?J7o « Si fluat ad pcctus dicilur rhoumata catarrhus ; 
« Ad fauces branchus, ad nares cslo coriza. 
(6) A ccrebro fluxus ad subdita rheuma vocalur x 
Qui veuicus oculis scotomia dicilur, isque 

(1) Qualuordccim ?crs. ex Balzac. — (2) Duo vers. et Bafeac. -r(3) Tres 
***• vx fcl&C* — (4) Ex God. PauliiL Lfps. 1131. — (o) Dx'ilrcim versus ex 



88 

N u ibns eJTusus coriza, superciliiquc 
2JS0 FU dolor lue ; venieus aurcs facit has quasi surdes ; 
Si venit ad malas ex hoc raucedo Ut, osque 
Vulnorat ut lioguam, si derivetnr ab illa, 
Seu maxillarcs ad nervos, bine dolor urget 
Gengivas, dcnles, branchus Hi faucibtis inde, 
2^83 Ju gnla pestis squi nanna ; si petit illucl 
Canna m pcclori? vcl iracbeam, gcneralur 
Tussis, si turbcl pulmoncm dysphio liei 
Astiimave , vfecerlbus spumasti* 111 fluor inde 
Et dolor alque tttmor 111 ci indigcslio ventri*. 

Art, 2. Ad curandai» ria urna. 

CiKK) « lejuna, vigila, caleas dapc, valde labora , 

« Inspira caìidum, calidam bibe, comprime fiatimi v 
lejiinos, vigiles, caleas sic rheumala eures: 
« ilacc bene lu serva, si vis depellere rheuma. 

Art. 3. Gutlae specie*. 

Gutla petons lalus dexlrunl facit haec paralysim ; 
'JL9.*> Si pelit ipsa pedes, generabilur inde podagra ♦ 
Si pelil ipsa manus generabilur inda cbyragra ; 
Membri juncturain arlhelicam nasci lur inoe ; 
Si petit ipsa sciam, fìt abinde sciatica |>estis ; 
Telanus expaqsum lotuin membrum retinebit. 

Art. 4. Cura gutlae ti artlirUis. 

Z Ov) Vinum, caslorcum, thapsus, camomilla coquanluv ; 
Ver quae si foveas arlhctica membra juvenW ♦ 
Balsamus addatur cunclis cum preesse puialur. 

(1) lbicis et slercus legitur plerumqiic valere « 
Si cataplasmelur, et vini virtulis*iiaberc, 

3003 Sic in paslillo decoeta cicuta valebit , 

Et cataplasmata subito tormenta fagabit. 

(2) Fortiter in vino medicalis ruta coquatnr ♦ 
ìlocque jnvare nialum certa viriate probattir. 
Cassio duni vexat lune cuncta calenlia laedunt, 

IJOiO Soci post sive prius, tum experimenla valebunt. 
Sed camomilla tamen in lympba coda valebit 9 
Et liuclis pannis effeclum semper habebit. 

(3) Sic vaici endivia friget simili alque calcscit f 
Ac in adversis causis moderala patescit , 

3-.) lo Ualsamus addatur meliusque prodesse prohatur. 
Nescit nervosum Medicus curare podagnun. 

Art. 3. Contra capUis fluxum ex cenuro* » - 

(4) Gingiber. ore dlu tencas cum rbcumala vexanl , 
Album viscosum cum rheumala fliixa calessini f ' " 
Quae traini ex cerebro sicut dcjeeia liqucscant t 

3020 Atque fracqiientalo llnxu post fluxa ([uiescanl. ' 
Tu ciuercrn lalerum caiidum fac pulvcrisatum * 

(I) Qn.iluor vors. ex Balxac— (2) Sex vers. ex Balzac— (4) Tre» vera, ci Cod. 
Lips. 1175. — Sepltm vers. ex Ltolzac. 



Et per torcular oleum trahe, saepe probatum 
Quoti valct artbelicis hyemis quoque frigore laesis. 

Art. 6. Cantra capUis rheuma ex rasura. 

(1) Se post rasuram vino quicumque lavabit 9 
025 More superveniens distillans rheuma fugabit , 

(2) Fidile vas, veluti scutella, paratur 

Cui cum sit calidum, mox pannus subjiciatur , 
Hoc tege vase fovens craneum, sic rheuma fugatur. 

* 

Cap. IV. Db lepra. 

Art. /. De speciebus leprae. 

(3) Tyria primo datur de flegmate qua generatur ; 
[)3 f > Inde leonina cholera generante ferina ; 

Triste pilos tollcns allepicia sanguine nascens ; 
De meianrolia trislis elephancia saevior istis ; 
in facie noli tangere, in partibus herpes, 
Infcrius si sit dicilur esse lupus. 

Art. 2. De signis variarum specùrum leprae. 

(XJ5 Candescit ctitis in tyria, mollescit et albet. 
Nec membris lympnae profusio facta cohaeret. 
Signa leoninae: manuum fissuraque pedum 
Aspera rupta cutis, macies, pruritus et ardor, 
Vox et rauca, color citrinus, mobile lumen, 

040 FU gengivaruni corrosio , naris acuta. 

Lonlrahit et spasmat ; species elephantica nervos 
Corrugat naris» oculos facit esse rotundos , 
Tuberà dura rigent, caro livida, squallidus ungufc 

9 

Cap. Y. De moiibis scpbbficibm coapoais infkubntibc*. 

Art. 4. Ai apostema* 

Est ulcus durum, rubeum, mox caepa coquatur , 
$045 Desuper extendas, mollescit et evacuatur. 

Ari. 2. Conlra Anthracem. * 

(4) His profecto ftiodis anthracem jure fugabis: 
Sai et ovi medium mixlum cataplasma ligabis, 
Sic mei ac apium, si quis graviora timebit 
l'ngat theriaca qua plus virtute valebit, fr 

30o0 ^ou incidalur, et ab escis abslineatur. 

Art. 5. Contra manuum suriones. 

(5) Quicumque manus sur ioni bus exeruciatur , 
Injiciat igni sulphur. fumoque necantux. 

Art. 4. Verrucarummedicinae. 

Est caute urina verrucarum medicina ; 

^)Qitiiit|M wrs. ex Baliac. — (2) Veri, diadas.— (3) Sei fermi exCodd. 
I l'i. 1 121, et I2IX— (i) yuioque vers. e* Baliac.^5) Duo vers. ci BiUac. 



Bai 



90 

Verrucis duris modicamur sanguine muris. 
3055 Qui stercus capri vino mischie studebit 
Sicque fricando bene verrucas removebit ; 
Hoc florcs salicis et porri succus habcbit , 
Coctus in aceto flos dictus ad ista valebit. 

Art. 5. Adversus variólas. 

Ne pamat tenoris variolae funera natis 
3060 Illorum venis variólas mitte salubres (l) ; 
Seu potius morbi contagia tangere vitent 
Aegrum, aegrique halitus, velamina, 1 in tea, vesles, 
Ipseque qaae tetigit male pura corpora dextra. 

Art, 6. Conlra pmrilum cutis. 

(2) Aspera si culis est, cum lacte laves asinino 9 
9065 Foeniculi lymphis, amygdalarumque butyro ; 
Aprili mense corpus sic ablue slillis 
Incisae vitis , et pax erit in cute merabris. 

Art. 7. De sacro igne, qui dicitur ignis infermiti. 

Si sacer exurit ignis sumatur aóetum 
torba lovis, solatrum, quae contere. facque repletum 
3070 Ingens vas istis, et membrorum coutege costum ; 
Si noq ista valeut, reslat succidere tolunu 

» 

Art. 8. De vermiùus qui nascuntur in cute, et pedinili 

canini dicuntur. 

(4) Ex oleo ciueri mixlo loca trita pcrunges f 
Ln quibus hos vermes ungens perimendo retundes. 

Art. 9. Contro, pediculos. 

(5) Argentum vivum facies ab ugiue (?) tinctnm 
9075 Ac ex hoc portas pannimi medicamine cintimi, 

Art. 40. Cantra pulices. 

(6) Vexatus pulice fimum porci patieris 
Vesperc sub veste, sic nocte pace frueris ; 
Hoc <juotien$ facies, tot noctiDus eripueris. 

Art. 44. Cantra ulcus ex phlegmate. ' 

(7) Ulcusfeubrubenm, quod mitius esse putatnr , 
3080 Ex malvis coctis curari posse probatur. 

Art. 42. Cantra fislulqm et cancrum. 

(8) Fistula curatur super hanc cataplasma ligatur 
*er biduum bufonis nepar, Cur et noe Yideatnr ? 

t ortis qui pugqas, a forti plus superato , 
Sicque yepeqata, sed quod magis est dominatur. 

Art. 45. Ad ftstulam. 

3035 « Auripigmen,tum, sulpbqr miscere memento , 

(1) Iloc loco Auctor commendat variolarum insitionem 9 quae noe io XVfll 
saecuto, ncc in Graecia fuil inventa, et vetusiior est. — (2)- Qualoor versus ex 
Balzac. — (3) Qualuor vers. ex Balzac. — (4; Duo vers. ex Balzac. — (5) Duo 
vera, ex Balzac.— -(6) Trcs vera* ex Balzac — (7) Duo ?ers. cxBaiiac.— (8) Q«lr 
lupr ters. ex palzac. 



« 



i 8 

Vi 



91 

« 11 is debct apponi calco ni ; commiscc saponi ; 
« Quatuor haec misce, commixtis qnatuor istis , 
« Fislula curatur, quatcr ex bis si repleatur. 

Gap. VI. Db vulnbribcs. 

Art. 4. Contra omnia vulnera. 

(1) Vulnera sic possunt prò certo cuncta juvari 9 
)90 Ni loca sint mortis quibus ars tìequit auxiliari 9 

Ut cordis, cerebri, quae non possunt medicari. 

Accipias canopum, tnanasiam, censolidamque ; 

Hinc arthemisiam, caules rubeos, rubeamque ; 

Manipulos rubeae binos, reliquis dabis unum , 
J95 Hasque terendo simul commiscens adjice vinum 

Mox in vase novo per pannum funde liquorem 9 

Quem bibe saepe naustu prò parte minorem 

Icjunus mane cocblearia sume quaterna # 

Pransus deinde tria, sic et vespere terna ; 
10J Sexta deinde die cocblearia suscipe quinque 

Mane, duo nransus, unum de vespere solum, 

Donec claudetur vulnus medicamine totum. 

Sic mala per vulnus sudoribus evacuantur 9 

Sic caro purgatur et vulnera consolidanti)?. 
105 Forti ter obtures os vasis, vasque repone 9 

Ne frustreris ope vento pereundo liquore. 

Art. 2. Aliae curaliones vulnerum. 

(2) Herniolus, urlica 9 tribulus, tanasiaque, canabis 
Atque major, rubea, plagae fuerunt medicina , 
Has herbas circa Baptistae collige festum. 

(HO Summum dat quinta, radicem dat Ubi sexta 9 
Primas cprinque recipe tritas, conjunge staterà 
Pondus idem quinque, sexta sit omnibus aeque. 
Hinc miscendo per se tritas prius nerhas 9 

Facque pilas siccas sine velique, 

J115 Dat nux forma pilae, cùm tritae sint simul berbae , 
Unam cum potu sane bibe vespere mane. 
Hi? quoque temporibus folii aliis tege plagam , 
Sai magia appones faclis in corpore plagis. 

Cap. VII. De morbis capitis. 

Art. i. Dolor capitis. 

« Si dolor est capitis ex potu, mox lympba bibatur 9 
3120 « Ex potu nimio nani febris acuta creatur ; 
« Si verlex capitis vel frons aestu tribulentur , 
« Tempora fronsque simnl moderale saepe fricentur , 
« Morella cola nec noe calidaque lavcntur. 
Chr) stallo cbalibae, cui sit lympha rosata, medetur , 

(<) Octo et d«cem rers. ex. Bakac.— <2) Dgodecipi Tcrs. ex Bai*ae,fere to- 

compfobvnsibilcs. 



93 

3125 Hic et odore patcns gariophyllus esse videlur ; 
Istud enim credunt capilis prodesse dolori , 
Styptica non comedat donec natura juvelur. 

Art. 2. De capitis dolore ex inanitione. 

(1) Debile si caput est exhaustum vel tribulcntuF 
Cucnbae, Diliscala, macis, galangaquc de a tur. 

Art. 5. Ad hemicraneam. 

3130 Succus belonicae Baptistae nocte legatur • 

Hunc bibe mane, sic hemicranea saette tugalur. 
Colligilur nocte, sed summo mane bibatur. 
Sic hemicranea mira virtute fugatur. 

Art. 4. Ad freni sim. 

Sic caput exeruciat frenesis, mox rade capillos , 
3135 Jure laves raphani, post cataplasmatizando , 
Et obmitte die, sed noctibus hoc iteretur , 
Donec proficiat, et aceto mane lavetur 

Art. 5. Contra scabiem vel immundUiam capilis pucrorwn. 

(2) Ex fruclu fusilis lexivam more parabis 9 
Sparge, frica cinerem super illud , sicque juvabis. 

Art. 6. De capillis evellendis. 

3140 (3) Si cupis evelli natos in fronte capillos: 

Armoniaca, mastix, colophonia, caraque tollit. 

Art. 7. Ad removendos pilos. 

(4) Lixiviam, calcem vivam bullirc studebis 
Arsenico mixlo, pilosque lavando curabis. 

Art. 8. De pilis extractis ut non recre&carU . 

Ì5) Radix evulsi pili ne modo recresca t 
mprime sanguisugae cineres opioque madescat 
Ac oleo quiami, sic pilos crescere cessat. 
Jus floris salicis conrert, ranae quoque sanguis. 

Art. 9. Ad revocando* pilos. 

S| Ut pilos revoces radas caput atque perungas 
elle per octo dies, et acu primo bene pungas. 

Art. 40. Purgatio capilis. 

3150 Zinzibcr, pyrethrum, condita ruta» synapis , 
Castoreum, pulvis aloes, aristolochia ; 
Sol, calor, et ignis, piper, ac helleborus albus : 
Sternutare facit pulvis de qualibet horum. 
Caslorenm cerebrum purgat, scolopendria splene m. 

Art. 44. Ad somnum perditum revocandum. 

3155 (7) Tale quid ex oleo roseo crocoque parabis , 
Quo nares intus ungens somnum revocabis. 

(1) Duo vers. ex Balzac — (2) Odo vers. ex Bateac— (3) Duo vers. ex Balzac.— 
(4) Duo vers. ex Balzac.— (5) Quaiuor vers. ex Balzac.— (tt; Duo ver», ri BiI- 
xac.— (7) Duo vers. ex Balzac. 



w 



Gap. Vili. De morbis oculoru*. 



Art. 4. Nomina morborum oculi. 

lingula cum tela, pannus, macula, cataracta f 
Lippus et ophtalmus oculornm nomina morbi. 

Art. 2. Cura oculorum. 

Sanguine vel sanie si perfundantur ocelli , 
3160 Cauterio colli poterit tibi noxa repelli ; 

Si sii prurilus, buie unda rosata medetur ; 

In panno tenui cuminum dente teratur, 

Sic spulo tali lumen in mane juvatur , 

Balsamus addatur meliusque valere pulatur, 
3165 Si rubor aut tumor est et major noxa timetur , 

Tunc solatri barba super albugo ligetur ♦ 

Sic lamen, ut clausis oculis, pannus medicetur ; 

Si lacrimae fluitante fronti restrictio detur , 

Quae de viscosis et trito thure paretur. 

Art. 5. Cantra hebttalhmem. oculorum in sentimi. 
3170 (1) Eupbrasiam molilo scnibusque comaesia valebit. 
Art. 4. De pulvere qui miro modo valet oculis comaestus quotiate. 

(2) Eu., plant. , verb. 9 pu. 9 be. , fé. , mal. , sylvatica ruta 
Sic aceras comedas et lumina dent peracuta , 

llae miscebis ana quod sint in pondere plana. 

Art. 5. Purgatio oculorum. 

(3) Urinae stilla mala quae removendo cavebit. 

Art. 6. Aqua prò oculis. 

3175 a (4) Foeniculus, verbena, rosa, chelidonia, ruta , 
Subveniunt oculis dira caligine pressis ; 
« Ex istis flt aqua, quae lumina reddit acuta. 

Art. 7. Medicinae oculorum. 

Camphora, sarcocolla, lycium, chelidonia, ruta, 
Mei, aloes, marathrum, tutia, myrrha, merumque, 
3180 Lae muliebre, liquor casei, sanguisque columbae, 
Obscuros oculos eterificare solent. 
Limpha, viror, speculum (5), clariiìcant oculum. 

Gap. IX. CoirrRA surditatem aurium. 

(6) Auriculae surdae si te vexatio laedit, 
ìnstillatur adeps anguillae, moxque recedit, 
3185 Hoc et de colubro facias, meliusque valebit; 

Aut titulosa ( ? ) , sub hac effectum prorsus babebit. 
Yirginis urina pucri mala dieta cavebit. 

(i)Ex Bahac.— (i) Tre* ter?, éi Baine.— (3) Ex Babac. -. (4) Hi feri, d- 
t*tar a Trombi te Op. De murò. «tu*, cap. 29 ; et etiam lo Glowis Qoatoor 
■*^«ronim.— (5) Daremo, eiptte. oe$ vttiéii et lepit «*o»/4irf#.— <6)Q*to- 
Ve ieri, ex Baizac. 



94 



CAP. X. GOMTBA SANGUINIS FLCXCM PER 1URE5. 



Il) Si stercus porci, quasi res veneranda, li gè tur, 
)um calct, appo6Ìtum narcs stabilire probe tur. 
3190 Sic, et bypochondris snpùr hinc si sicca locetur 
Sub laeva ventosa trahens nec scarificetur. 

Gap. XI. In infirmitatibus Oris. 

Art. 4. Pro dentibus. 

(2) Saepius ex gelida gingivas ablne lympha 
Dentibus ut lirmnm possis servare vigorem. 
« Sic dentea sana: porrorum collige grana, 

3195 « Ne careas thure, cum jusquiaino quoque urc, 

« Sicqne per -6011)01001 (3) fumum cape dente temotum - 
Lenitam paslam sub mento nocte ligabis 
Polvere cantharides, sic tibi vesica creator. 
Per quam desudat humor, bine tormenta fugabit 

3200 (4) Si dens pcrtusus, vcl putridus esse probator 
Gorrnmpcns alios, tunc proti nus cjiciatnr. 
Cimino cera commixta caleiisque juvabit, 
Si cataplasmetur, et dentes allcviabit. 

(5) Si vis perpetuo dentes foetore carere 

3206 Des montanom siler, macedon quoque petroselinum. 

Art. %. Ad dentes servando*. 

(6) Pone super dentes marrubia saepe dolentes. 
ai piper et pyretrum, cortexque coquatur aceto 
Mali granali, dentis medicamen habeto, 
Utile credo fore, tepidum si somis in ore. 

Art. 3. De lingua* paredysi. 

3210 (7) Si subito perdis osnm prò parte loquelae , 
Aut totum prorsus, haec conferì cura medelae: 
Castoreum, cassi frondes baccaeqoe coquantor 
In vino forti, statimque valere probator. 

Art. 4. De ore foetido. 

(8) His quibus ora foetent gentiana comaesta medetur. 

Art. 5. De vulneri/m oris. 

3215 (9) Oris rasura cinnamomo saepe fricetur. 

Art. 6. De osse quando transglutitur. 

(10) Os giù transglulit, angoillam ponat in ore, 
Qood refìgata foris os extrahit abeque labore. 

Art. 7. Contra vocis raucedinem. 

(11) Raucis salsa nocent, mix, pinguia, nebnla, ventus. 

(1) Qualuor vers. ex Balzac.— (2) Duo ver», ex Cori. Lips. 1Ì13. — (3) Al 
Hinc ex embolo fumum cape, dente remolo.— (i) Quatuor vere, ex Itebac.- 
(5) Duo vers. ex Cori. Paalio. Lì|k. i l i I . — (U> Qualuor vere, ex baine*- 
(7) Quainor vert. ex Baiuc— <8) Ex uaUac— (9) £x Balza*.— (10; Due vero, i 
Mac-(lt) Trcs rers. ex Itabac. 



«6 

Unge dinlthnca, galli pinguedine pectus, 
X) Molila sorbebis ova, sed piperata cavebis. 

GAP. XII. DB GUTTURE BT COLLO. 

Art. 4. Pro woula. 

Uvula si rubet, et longa tumore videtnr, 

Diamoron, ne (?) mora, pyrelhrum quoque gargarizetur. 

Art. 2. Ad sqwnanciam. 

Qnando dolet guttur velut ulcera si patiantur, 
Prolinus abstineas, minuas, sic alleviatnr. 
£ (1) Succus amarisci tollit de fance squinancem 
Fotatus magis hanc quae magis intus haeret. 

Art. 5. Rigor cotti. 

SI rigor est colli, vel distortum tribuletur 
Asse percutias plantas, sic nervi rcviflcantur, 
Hoc quia de ccrebro nervi sic ramificantur 
30 Ut descendentes in plantas corripiantur. 

Cap. XIII. Db morbis PBCTOBIS. 

Art. i. Cantra pectoris siccitatem expertissimum. 

(2) Siccum pectns habes, fac hoc valetudine mirum: 
Tu liquefae cera rei, thus tritum, dulce butyrum, 
Hoc super extendas pelli, colloque tenebis, 

Sic tamen ut oectns ex omni parte fovebis » 
B Hoc annis multis ad pectus semper habebis , 
Inlerdum calida digito renovare studebis, 
Sed cataplasma tamen nunquam de pelle movebis. 

Art. 2. De oppressione pectoris per corrosivum jlegma. 

(3) Oppressimi pectus ex rheumate si tribuletur 
Hyssopus attritus coctus cum melle bibalur. 

Art. 3. De tassi skea vel humida. 

IO (4) Tussis sicca premit et pectus saepe gravatur, 
Uva, feni., liqui., ficus, draga ganthacrae coquantur 
Succara ponatur, ex hìs aqua cocta bibatur ; 
Humida ut tussis tura hyssopus adjiciatur. 

Art. 4. De pleuresi. 

Pleuresis est vera cum spirandi gravitate, 
15 Febreque continua, tussi, laterisque dolore. 

(5) Melior est pulsus, dolor est cum pondere, tussis 
Sicca, color varius lunari forma timor is 
Exstenuans macies, aegestio sanguinolenta: 

I) Duo ?ers. ex Cod. Paulin. Lips. 1213. — (2) Seplem ve», ex Balzac. — 
ho ters. ex Bateac.— (4) Quatuor ve», ex Bajxac.— (5) Sex Te», ex Cod. 
dia. Lips. Ufi. « 



S 1 

Li 



96 

Dirai jacet in dextro paticns, nqna turbida lincia 
3250 Laveas (?) dislincte per totuin spissa flguras, 
Pleureticum rnbea pulmonis pondero rufa. 

Art. 5. Cantra pleiirmm. 

Propter apostema sub coslis mox minualur; 
Sub quibus in primo gravior punclura notatur. 
Strictius abstineat patiens mox alleviatur, 
32o5 lioc intra bidum fiat, mox noxa fugatur. 

Ari. 6. De phlhisi. 

In phthisico fluxus ventris, casusque capi ili. 
Mala rubens, foetor sputi, sunt signa perieli. 

Art. 7. Cura phihi$i$. 

ì) Hanc ethico curam super omne scias valituram, 
Lac, sai, mei iunge, bibat conlra consumptns babà 
3260 Lac nulrit, sai traduciti lac melie liquescit, 
Lac sit caprinura, melius tamen est asininura. 

Art. 8. Conlra singullum. 

12) Si per singultnm vexaris continuatum 
Te per lictilium fama velut iiumodcratum 
Ingrediens aliquid turbet non praémeditatum, 
3265 Sic a singultii te reddet mox releratum. 

Cap. XIV. Ad coh. 

Si cor dcbilitat, pulvis cum melle coqualur 
De margarita, vel gemmac, quae rcperiuntur» 
In cancri capite quae par virtute pulatur, 
11 ic tradrachmatis pulvis cum melle bibatur. . 

Cap. XIV. Db morbi* audomikaum». 

Art. 4. Cantra stomachi dolorem ex vomito* 

3270 (3) Si crebro poteris vomitum stomachnmqM 
Tum succo mentae, panem profonde calentea» 
Ac in fuscella positum constringe jaccntem. 

Art. 2. Cantra stomachi dolorem ex reptetiom vd \ 

\\) Si nìmis aut dapibus reprobis es forte 
ta bibe mox ebull, vome post, eris inde 

Art. 5. Colicae remedia. 

3275 Gallus, piscis, olns, tria sunt haec per sua jura 
Cum pofipodio colicis aptissima cura. 
Intestina dolens herbas super illa ligabis, 
Pulegium, centaoreamque, origanum, sai et avi 



(1) Qeatuor vers.ex Baluc — (S) Quaiuor Tcrs. ex Batoc.— <3) 
Bafeac.— (4) Duo veri, ex Baine. 



8 



97 

In forti vino coque rosas, jungito furfur. 
ÌO Tel laterem calidam superque illa tenete. 

Art. 4. Cantra ventris fluxum. 

(1) Eal nimins fluxus, roscum mei accipiatur, 
Quod si differtur curatio causa gravatur, 

Et difficulter patiens morbusque juvatur. 
Cortex quercinus medius viricrisque coquatur 

35 Sic aqua cocladium (?) moderate calcns teneatnr , 
Ac in ea patiens ad renes usque loca tur ; 
Secessus quotiens auget, toticns rcpetatur 
Donec stet fluxus, ac amodo non moveatur 
Ambra» thus, et myrrha per fumum subjiciantur , 

)0 Sic fluxus ventris et debile cor mcdicantur. 

(2) Indigestiva celli de mari locatur 
Unguine medetur ac ampia veste tegetur, 
Sic panis coctus calidus pcrfusus aceto 

Quo fluidum ventrem sutjectum pane faveto. 

Art. 5. Contro, intestinorum torsionem vel iliacam passionem . 

XS (3] Intestina doles, herbam super illa ligabis, 
Vino perfusam salso, noxamque fugabis, 
Iliacam passus, memorata petens, iterabìs 

Art. 6. De dissenteria. 

Est dissenteria mala, pejor, pessima ; triplex 
Est hujus species, sanguis, rasura, caroque. 
K) In dissenteria dari debet athanasia. 

Cruda lien. , simplexque diar., cum sanguine dissen. 

Art. 7. Pro ventre duro. 

Est venter durus, aqua pinguis cocta bibatur 
Carnis porcinae, biduo post accipiatur 

y) Zinziber et senae turo (?) hic quae pulverisantur 
t tribus aut binis drachmis in pondere dantur ; 
Succara ponatur et pulvis leniticatur. 

Art. 8. A&restringendum ventrem et fluxum sanguinisi 

Si venter fluit, hoc jus ex plantagine stringit. 
(5) Crocus, ova, piper, jplantago, salvia, papaver, 
Ex bis fit cocta, quae fluxum sanguini? aulert. 

Art. 9. Ad tenesmon. 

» 

10 Post fluxum ventris patitur quicumque tenesmum 
More supersedeat cocto cum pulvere thapso. 
Hic in saccello pariter calidoque locato, 
Quando tenasmus obest ut eo quis patiatur. 
Non valet egerere cum appetì t et cruciatur. 

15 Marrubium, thapsus, tenasmon, malva coquanlur ; 
Hisque supersedeat calidis et sic leviatur. 

Art. 40. Hepar incensum. 

Est hepar incensum, furfurque morella terantur, 

1) Qoatuordecim vera ex Balzac — <2) Vera, incomprebensibilis.— (3) Tret vera, 
toizac — (4) Tre» vers. ex Balxac. — (5) Duo vers. ex Balzac. 

T. V. 9 



llunc super imponas ; iensum inox allevia tur. 
Ari. 44. De splene dolente ejusque tumore. 

(1) Si post febrcs quartanas splene graventnr 

2320 Al., ru., raph., absynth., cum vino cocla bibantor. 
Si splen obslruitur tunc laeva manus minuatur, 
Et tamariscis mirlus simili adjiciatur ; 
liis ulens haedus triduo sine splene probaiar. 

Ari. 42. De hydropisi. 

Flcgma facit leuco., de melane, nascitur hydrops ; 
3325 Aschites de sang, generatur tympana de col. 

(2) Ad partes semper lit fluxus debiliores. 
Noscas tympanidem de cunctis fore pejorem. 
At tamen eviles id quod finiiur in ites. 

Art. 45. Cura hydropis. 

Asara baccarà, cassia lignea, spicaque nardi 
3330 llydropisin curant de causa frigiditatis; 

(3) Islis materia rebus purgatur aquosa; 
Kovocat urinam res prima, secunda sudorem, 
Terlia rem similem sibi conlrahit, ultima scindit 
Si friget hydropisis, ambrosia trita bibatur 

3335 Cum molle, sic inox sudoribus evacuatur; 
Fortia vina bibet, naturae frigida vitet. 
Si calet hydropisis plantago mane bibatur 
Binis hebdomadis, et ter modice minuetnr, 
At lacticina (4) salsaquc marina vitatur. 

Art. 44. Ad haemorrhoyda. 

3540 Propter haemorrhoydas super ignem caepa coquatur, 
Huicque super sedeat, et mox dolor alleviato. 

Art. 45. Curatio cantra rupturam inguini*. 

(5) Syphac membrana est mia viscera cuncta tegunlur, 
Qua rumpente cadunt et ad inferiora trahuntur. , 
Inguinis ergo loco ruplo super hunc patiaris, 

3345 Incidi carnem conjunctam, sicque iuvabis* 
Vulneris ergo loco syphac e carne levetur, 
Qnem cinges anulo pallilo, qui mox reperetur (?), 
Hinc cures vulnus anulusque repente resistei, 
Visceribus laxis, et sic contraria sistet. 

3350 Ilio ahulus debet ex argento fabricari, 
Et sic inaurari ne possi t tabificari. 

Cip. XVI. De uuims et calculo. 

Art. 4* Ad provocando* urinas. 

Mingere non poteris, fiat Ubi tale juvamen, 

Ex apii, maralhri, lcvistiei, picerisque liquamen : 

(1) Qnloque xen. ex Babac. — (2) Ex Cod. Paofin. Lips. 1213. —(3) W 
tcis. «i Cod. Paulin. Lip. 112!.— (4) klìi tactuct$.—{$) DeccuiTro. exBrix* 



99 
Haec super renes, pectcn pone, fielque juvamen. 
Art. %. Contra dy&uriam ex venere. 

3355 Lcgitimam venerem cole. Si male captus amorem 
Proseqaeris vetilum, formidans numera foeda, 

Ut sìs certa salus, sit Ubi nulla venus: 
Ut sis certa venus, praesto tibi sit liquor unus, 
Quo veretrum et nymphae prius et vagina lavenlur, 

3360 Lolio post coitum nova fecerit hunc fore tutum; 
Tunc quoque si mingas* apte servabis urethras. 

Art. 5. Contra calculum. 

(1) Si lapis exeruciat, frigus fuge. quaere calorem, 
Turbida non sumas, non escam stiptiorem, 
Peclen et rcnes ungas patiendp dolor em, 

Balneà post inlres, ac nyrci sunie cruorem; 
3365 De quercu glandes in aqua nocle reponcs, 

Mane dehinc quinque sumes, vimimquc su hi mie. 

Cap. XVII. Ad LUxtmiAM. 

Art. L Ad praecavendos stitnulos vencreos. 

(2) Si luxus slimulat herbam tere jusquiaminain 
Apponas apium. solatrum, harbamque jovinam 
Isla super renes ac inguina more ligentur 

3370 Horis quinque die, tot nocte ligata movenlur. 
Aclum id cilius confert si conlinualur; 
Sed violenta nimis res continuata timelur , 
Hincque duos aditus secessibus apta locenlur 
Ne circumclusae naturae jura negenlur. 

3375 Hinc in quindena ventosa funde cruorem, 
Inter testiculos et anum, minuasque calorem, 
Hoc facies donec carnis luctamina cesscnt, 
Et cito post stupida genilalia membra quiescant. 
Ista sub umbone mulieribus appropriantur 
3380 Ut calor et luxus obnoxia destituantur, 
Sic stimulis carnis cessantibus eripieris, 
Atque, juvante Deo, speciale pace frueris. 

Art. J8. Contra luxuriam in sotnnis. 

(3) Lamina si plumbi renes tegat adnihilalur 
Luxus, nec fluxus per somnum quis patiatur. 

Cap. XV11I. Db morbis auticdlorum. 

Art . 4. De scapularum dolore. 

3385 (4) Unge dyalthaea scapulas, humerumque dolentcìrr 
Aut sumas adipem galli profecto valentem. 

(I) Sci ters. ex Balzac — (2) Scxdedm ws. ex Balzac— (3) Duo vcw ex 
■wc. — (4) Duo fere, ax Balzac. 



100 

Art. 2. Conlra venae inflalionem per minulionem. 

(1) Si venam minuis, caute servato cruorem, 
Quo cat aplasmato venac propelle tumorem. 

Ari. 5. Conlra ancharum inlersilione in itinere. 

3390 Ancharum medium si sentis eundo gravar! 
Pannum stuposum mox interpone paratum 
Ad lumbare tuum retro, sed et ante ligatum (2). 

Ari. 4. Conlra vesicas in planiti. 

(3) Si per vesicas in plantis quis patialur 
Filos per has trahilo, locus statimque juvatur. 

Gap. XIX. De fluxionibus et inflationwus. 

Ari. /. De humoribus malis fluenlibus quomodg exlrahunlvr. 

3395 (4) Si locus obscoenis humoribus inficia tur 

Mox ubicumque velis emplaslrum tale locatur: 
l.antharidcs et fermentum miscebis aceto 
Et per vesicas membrorum limone replelur 
Mox atlraclivum ponas, sic evacuatur 

3400 Intra quadriduum malus bumor, post medicatur; 
Si misces oleum cum plumbo pulverisalo, 
Et si laetaris sanus medicaminc grato. 

Art. 2- Conlra inflalionem, quando esl nova, fil repercussio, 

(5) Pro membris tumidis albumcn, barba ligatur, 
Àpia, tritum thus et acetum, moxque juvatur. 

3i0ìi Vto membris laesis tumidis valel experinientum 
Ex massis cerae calidis superadde fomentimi. 

Gap. XX. Deuobbis mcliercm. 

Ari. /. Praegnantium curae. 

(6) Tere polipodium rbeubarbarum cum tamarindi» 
Cassia cum violis, aeque ponatur anisum, 

Damus i>ost quartum, post septimum, indeque nonum; 
3410 Qualuor bii meuses plus vexant parlurientes. 

Ari. 2* De parlu in malapclvis conformalione. 

Pelvis in augusta parientis faucc relenlus 
Ì)\u\ via facla ruat, non multis nisibus infans, 
Si i'aciet medicina viam, si dextra juvabil. 
Noe jam Gaesareum vulnus Lucina requirel: 
311u Syjnplìiseos rmbis disscctio rito peracla (7) 
Damnalos telo partus simul atque parentes, 
Protinus et certo, dulccs servabit ad auras, 

(I) Duo verb. vx Iìalzac. — (-2) Alii; Uocque modo nuìtujuam retro, std... 
^IjDuovers. ox UaUac.— (1) Odo vers. Ifcihac.— (:>) QuaUiur ver*, ex Balric. 
<u) Quaiuur ver», tx Balzai:.-- (7) hoc low a\^i umuxu^i SympMtwimi** 



101 

Al miteni ne adeo pubis divisa medelain. 
M atri bus ac pueris feret, ars ut mitius ullum 
20 Auxilium ncqueat, vcl convcnientibus ullum, 
Quod possi t repeti quoties natura jubebit. 

Art. 5. Ad praeveniendas in virginibus diffurmitates. 

Haec quoque rachitica ritc observanda jubebis: 
Crebro purgcntur, sed crebrius invigilentur; 
Qaae metuis pueris mage sunt metuenda puellis. 

io Hi multum coraedant, vacuumque per aera ludant; 
Non sedeant, sed eant, et vitent vincla, thoraces. 
Si tamen introrsum minilentur pessima dorsum, 
Continuo spinamjedigas in rectium, illam 
Extendens tractu leni simul alque perenni, 

30 Lonvtwosque premens iulerdmn mollitcr arcus. 



PARS DECIMA 



DE ARTE. 



Gap. I. La us medici. 

Sensus et ars Medici curant, non verba Sophistae ; 
Ilio aegro rei e va t curis, verbis necat iste. 

Cap. II. Industria medici (1). 

Art. 4. Medicinae ohjeclum. 

Nosse inalimi, sanos servando, aegrisque medendo; 

Consulc naturam, ]H)teris urudcnlior esse; 
3135 Est Medicus scit qui morbi cognoscere causam; 

Quando talis eril nomen et onien habebit. 

Sunt Medico plura super aegros respicienda: 

In membro crasis, atque situs, plasma t io, virtus. 

Morbi natura, patientis conditiones, 
3410 Digere materia ni, crudatnque repelle nocivam, 

Mollilica duram, compactam solve, fluentem 

Et spissam liquefac, spissam lenique fluentem. 

Art. 2. Medicinae limites. 

(2) Con tra vini mortis non est medicamen in hortis ; 
Si Medicus cunctos aegros posset medicar i 

3145 Divinus magis debcret jure vocari 

Non pbisicus curat vitam, quamvis bene longat; 
Natura, qua conservans, desccndes corpora sanai. 

Art. 3. Aledici incommoda. 

(3) Stercus et urina Medico sunt fercula prima; 
llydrops quartana sunt medico scandala plana. 

Gap. HI* Ad praecavendam aegrorobum iNGRATiTUDimi. 

3150 Non didici gratis, noe musa sagax Hippocratis 

Aegris in stralis servici absque datis. . 

(1) Cuin locus est morbis medico promiltitur orbis 

BIox fugit a mente medicus morbo recedente. 

Insta n ter quaerat nummos, velpignus habere; 
3&oo Fidus nani anliqiium conservai pignus amiconi, 

Nani si |K>5t quaeris, quaereus iuimicus baberb. 

(I) Couf. Allori. M.i#. I>«f S«wiis mulitrem, Nirb. Scotos. De secreti* mal. 
T. llarthol. Cannili. L. Vili. .18. bH. Ov%cii. Epigramm pp. 7. ti5. 479. Abeil- 
Jf. Clinpii Militi tn«"« «Io (iuy de Cliaul. toris HiiW io li.— (i) Ex ItaUac.— 
(.1) IJilalur riunì j limi. Ani. Ferri, De Podagra rnchir. Neap. 1581.— (4) Duo ver* 
ex StTWooum LiUt micuIuc medicinae Nicolai Ftoreniini docl. exccll. eie. Sera» 
I. Disi. II. Traci. !. pag. 8. Ei e Donalo Aul. Ferri. Opera citala pag. *33. 



103 

(1) Doni dolct inflrmus medicus sit pignoro firmus; 
Aegro liberato dolct de pignoro dato ; 

Ergo petas precium, pacienti dum dolor insta t; 
SO Nam dum morbus abest, dare cessat, lis quoque restat ; 

Empia solct care multum medicina juvare ; 

Si qua detur gratis, nil affert utilitatis. 

Res dare prò rebus, prò verbis verba solemus: 

Pro vanis verbis montanis utimur herbis; 
i5 Pro caris rebus, pigmentis et spcciebus. 

Est medicinale Medicis data regala talis: 

Ut dicatur: da, da, dum profert languidus ha, ha! 

Da Medicis primo medium, medio nihil imo. 

(2) Expers languoris non est memor hujus amoris 
fO (3) Exige dum dolor est, postquam pena recessit 

Audebit sanus dicere: multa dedi. 

Cap. IV. Medicaster. 

Fingit se Medicum quivis idiota, prophanus, 

ludaeus, monachns, histrio, rasor, anus, 
Siculi A le he mista Medicus Ut aut Saponista, 
5 Aut balneator, falsarius aut oculista. 

Hi e dum lucra quaerit, virlus in arie perii. 

Cap. T. Condii io x£s necessariae medico (4). 

Gemens accedat medicus cum veste polita, 

Lucrai in digitis splendida gemma sais 
Si fieri valeat quadrupes sibi sit preciosus: 
Ejus et ornatus splendidus atque decens. 
Ornatu nitido conaberc carior esse 
. Splendidus ornatus plurima dona dabit. 
Viliter inductus nmniissibi vile parahit, 
Nam pauper medicus vilia dona capit. 



) Sei. vers. Damberg rollpg. px Cod. Ì55. mise. Bortleyariae (orig. Bibl. Ca- 
ci) Cf. Noiiees et Extrai'sdes mantuc. mèdie, greci latini et frane . dei 
e. Bibl. de V Europ. per le D. Cb. Darembtrg. i. Partie Man. gr. «T An- 
rre, eie. Paris 48S3. pag. 497.— (2) Ex Nicol. Florenl Op. cit. — (3) Ex 
il. Adi. Ferri. Op. cit. p. 133. — (4) Daremberg ex Cod. 455 mise. Bibl. 
5jmae ( orig Bibl. Canonici ). Cf. Noiiees et Exit aiti > etc. pag. 196. 



104 

E P 1 L O (i L S 

3183 (1) In metro pnuca mox commemorantia mnlta 
Quoti phisis regimcn station compendio scitnr , 
Cura sic est prompta languor qua tollitnr aeger. 
Metro juvant animos, contincnt, plurima pancia. 
Pristina commemorant» sed haec tria grata legenli. 

3190 linee bene servando longam vilam libi mando. 
llcrbas in tcrris, celso quot sidera cernis 

A me tot mille verba salutis hal>et. 
Commoda dicendo iìt in hiis non inetra tenendo 
Versus per ptures ilores carpsi medici nac, 

3493 Opitulantc beo Musa cum tradita Clio, 
Quorum sulTragiis opus istud cessai inesse, 
In quo quacque bona tcnens linguasque malignas 
Gratcs lieo peragens, actum qui sincerat islam 
Auctores cui sunt phisicus Artliigenis almi , 

3300 Maurus, Mathaeus, Salomon, Petrus, Urso. moderni 
Sunt medici, per quos regnat medicina Salerai. 
Hoc tamem medicis veris alitusque Sophlac 
Clareat ad plenum qnae Musarum turba jobente 
Nam tua decreti Majestas vilet, et omni 

3305 Privalur splendore sui si publica fiat. 

Nam res vnlgatae semper fastidia gignnnt, 
Ex re vulgata contemptus nausea surgit, 
Nam majestalem minuit qui mystica volgo t. 
Nec decreta manent , quorum sit consti;» turtan. 

3510 Exul sit Medicus physicus secreta revelans. 

lam Deus Omnipotens Medicus summus Medicorum 
D'igne felicitet opus istud semper in aevum, 
lpsum coniìrmet quod nec Iovts ira nec ignis, 
fcec terroni, nec aetas poter it abolere vetusta. 

3315 Istud co m plenum benedic, Deus, et facientem, 
Cui sii la us et houor, benedictio, gloria semper. '. 

Amen. 

Explivit 



aunumis siaius u>eio su ei praeparaius 
3520 Coristi per latus stai cum Sanctis eleva tus. 

Amen. 



finis. 



Oj D.irniiljrr£ fnllrgit hos Tr»r*u« pi lìil>!. R«h1j< jtn.n F. Muraro n. 22* fi-I. I. 
PrnlnlnliliT tfnpit fi ir ni ni lrm;-(»i" .\»'K li * 'il»<*liriiM>, quia hoc Iitu t- laiiivr 
Mrf^tNiri «jnscli'in Avvilii m N*hola Sal-in.i.-na. 



105 
Sol Ponti di Giovanni dell'Aquila De Phlebotomia. 

Noi abbiamo pubblicato nella CoIIectio Salernitana Tom. 
HI pag. 236,270 (Napoli 1854) il Poemetto De Phlebotomia ri- 
trovato dal dot. Daremberg nel MS. 6884 della Biblioteca Im- 
periale di Parigi. Ma ora fra'Iavori inediti del dot. Baudry de 
Bai zac abbiain ritrovato la copia di questo stesso Poema con 
un Prdoquium e con le note del Medico citato , che a noi so- 
no sembrate importanti e degne di essere pubblicate. Solo 
non possiamo convenire col Sig. de Balzac che il Giovanni 
dell' Aquila non sia il noto Medieo del XV secolo ; ma un 
altro, francese, ed anteriore ad Arnaldo da Villanova, né le ra- 
gioni che adduce sono sufficienti a provare che Arnaldo abbia 
preso da Giovanni , o piuttosto questo da quello ; molto più 
perchè il sapore de* versi non è di cosi remota antichità ; e 
(T altronde Giovanni dell' Aquila viveva in tempi in cui la 
qoistione del salasso era molto dibattuta in Italia, ed egli 
stesso in questo senso aveva scritta e pubblicata un 9 Opera: 
De sanguinis missione in pleuriti de. Venet. 4520. Il solo argo- 
mento più importante del Sig. De Balzac riguarda l' età del 
Codice , il quale se in realtà potesse provarsi essere del secolo 
XIII non poteva essere scritto da un Autore che fioriva due 
secoli dopo. Ma poiché l 9 età del Codice viene determinata 
pe 9 caratteri paleografici che possono lasciare molta latitudine 
alle conghietlure , cosi non credo che tale argomento sia di 
tanto valore da togliere il poema al Giovanni dell 9 Aquila ri- 
conosciuto dalla storia. E meno ancora credo potersi sostenere 
che l 9 Autore del Poema sia un Francese : imperocché se il 
verso 491 è in antica lingua francese , pure esplicitamente il 
Poeta significa eh' egli lo prende come adagio di una lingua 
diversa da quella in cui scrive : speciale Edidit hexametnm 
gallica lingua melrum. 

De Poemaie Db Phlebotomia , et de ejus Auctore. 

Proloquium. 

Salernitanas reliquias mi hi seduto jam plurimi» abbine an- 
nis sedanti, occurrit inter litterarias Bibl. Reg. Paris gazas, et 
codexMS., n.°6884 inscriptus, et in ilio ( v. 30), libello* 
Htteris perspicuis et ab omni temporis incuria illaesus, de quo 
irallas quod scire licuerit, apud Bibliographos mentio. Hate 
iitulus praerniiiìtur: Incipit Liber Riqnaldi (sic) de Phlebotomia. 
et legitur in fine : Explicit Liber Reginaldus (sic) de PMeboio- 
ntia, eompositus a Johanne de Aquila. 

Complectitur totum opus elegiacos versus DLXXIV, tura in 
fine repositi sunt hexametri Vili a Librario quodam auctoris 
ipsius stylum imitante. Omnia videntar circa XUI saeculum 
«arata. 

In ipso libro loci quamplurimi perspicua praeferunt cum 



T 



106 

Regimine Salernitano cognationis signa ; et quidem versus 
XXll in utroque poemate ad litteram iidem snnt ; Regimai 
illad Salernitanum intelligo, quale in quam plurimis collegi 
codioibus MS.» Ex bac no ti ti a, nec aliunde, ut mox som expli- 
caturus, quidqaam aliunde certi depromì potest ad operi! 
aetatem secnre instituendum, suppeditantur aliqua Untammo- 
do ad illam suspicandam. 

Versus etenim XXII, quos in veteribus Regiminis Salerni- 
tani codicibus invenire est , et qui reperiuntur in libro de 
phlebotomia , hic sunt certis capitulis intertexti in quibns ad 
continuitatem sensus omnino spectant; ast iidem in Regimine 
Salernitano piane ab aliis sejuncti , nulla junctura palimi* In 
Arnoldi de Villano? a Regiminis Salernitani excerpti, quaepro 
ipso universo Salernitanorum opere in titulo appellare ausus 
est, et quae a multis maxime autem ab Ackermanno, (Stenda- 
lii 1790) typis mandata sunt a versa 322 ad versum 338 oc- 
currunt septemdecim, qui et in MSS. Regia n.° 6891 et 6931 
Regiminis Salernitani extant, et quos bie in libro de phlébo- 
tomia invenies (vv. 157, 199, 200 f 257, 268, 283, 281, 
989,309, 310, 333, 337, 339, 342, 343, 439, et 482). Restart 
versus quinque quos non dedit Arnoldus , quorum tres sciK- 
*et: 110, 361, 459 in solis dantur MSS. 6891. 6931; tum ver- 
sus 453 in bis duobua est MSS. et rursus in alio MS. Rcgfp» 
Seleni. 6941, in quo demum solo reperies versum 454. (Hos 
videbis in libro de phlebotomla et eorum requires notala* par- 
ticqlares). Rari sunt aliunde pentametri in Regimine Salerni- 
tano, et eorum quam plurimi e libro nostro; imo sunt Iohan- 
Uis de Aquila pentametri, qui in Regimine in hexametroa tra- 
dotti sunt ut sunt versus 310 et 342. Vide paulo post. 

Ex bis mibi liquere videtur Àrnoldum, sauna, quod vocavit 
Regimen Scholae Salernitanae ex veteribus codicibus deprom- 
psisse ( magna saltem ex parte, nam demonstrare lioet et ip- 
*um plurima addidisse suae spontis ) in quibus jam plurimi 
Iohannis de Aquila versus intronassi fuerunt ; sic bis veteri- 
bus codicibus Salernitanis priorem esse librum de flebotomia, 
et, ut reor, librum ilium esse magnae antiquitatis quispe ver- 
sus alios duos continet 453 et 454 , qui etiam continentar in 
podice MS. Reg. Parìsiensi 6941, et bic ipse videatur omnium, 
qui supersunt, primigenio Regimini Salern. magis vicinum. 

.Ne quid vero eorum temere dimisisse me arguas, quae in- 
vestiganda habui in libro de phlebotomia, notare pretino) 
erit, — primo auctorem illius operis versus 453 et 454 appo* 
•uisse ex alio auctore piane ignoto , et hoc eodem versu se- 
guenti 455 alterum rursus harum rerum auctorem non minus 
ignotum attutisse, qnem forsan cognovit et secutus est Arnol- 
dus de Yillanova cum scripserit hexametrum prò duo metrae 
ipetrom, idest: 



40T 

Caseus, anguilla otmis obsunl si cotnedantur. 
(Y. versus 453, 454. 455 et notalas). Secundo, versus ambòl 
459, 460 eos versus admodum referre 9 quos Renato* MoreU 
lus in editione sua collegi!, quorum ultimus in nullo eoram 
codicum legitur, quos ipse vidi, sed legebatur certe in aliquó 
eorum codicum, qui Morello ad manus fuerunt. — Ter t io, 
versus 474 et sequentes libri de Pblebotomia, illis manifeste 
eriginem 4edisses,qui in Regimine Salernitano secundum Ar- 
naldum extant n.° 37 et 38, et reperiuntur in veteribus codi- 
cibtis. — Quarto demum, Urbanum papam secundum, quiaurit- 
mum pontiflcatum eg!t ab anno 1088 ad 1099, forte notatine 
esse tn verso 467 (Vide notulas). 

Ex animad versa tionibus omnibus bis colligendum est librattk 
de Pblebotomia ArnoMianis temporibus priorem esse, etpauto 
quldem ante primigeniam Regiminis Salernitani compilatio- 
nem extitisse, quin et forsan Urbani li. coaevum,id est, circa 
finem XI, saeculi scriptum fuisse. 

Saperest ut de lohanne de Aquila libri auctore , et. de Jle- 
ginaldo aut Rignaldo cui dicatus est inquiram, nec minor afleo 
dMfeuItas hic est. Nam quae de quodam lohanne de Aqtaila 
afferuntur in dictton. histor. medie, auctore Eloy , et ex ipsb 
hoc dictionnario ad litteram in Biografia universale, fraflrum 
If iehaud , quem dicunl professoroni egisse in universitate Pa- 
dnensi circa finem saeculi XV, nil attinent ad auctorem lil»A 
de Pblebotomia certe plurimis jam saeculis demortuuiH , et 
certissime Arnoldo de VUlanova priorem tempore. 

lobannem illum GaUum natione fuisse suspico ex versa 
Idionute veteri gallico Inter versus 490 et 491 inteijectb: 

Frans et foro et fins , (fers , freis, frois, freles les vins % 

GaUiam liuerariam Benediclinorum evolventi occurrunt, 
praesertim in tomo VII. , lohannes et Reginaldi plurimi % In- 
ter quos forsan aliquando dignoscendus erit aut noster lokaii- 
net , aut Reginaldus noster , scilicet : 

lohannes Surdus, Carnotensis, vir peritissimus 9 medicus 
foit Henrici 1. regis Angliae, qui regnavit ab ann. 1100 ad 
1134. 

lohannes, aut Ioannelinus , Fecampensls Abbas , qui prius 
in inventate monacus S. Benigni Divionensis , circa annuiti 
1038, medicinae studio incubuerat, iussu Reati Wilhelnii. 

lohannes , Éptscopus Rathensis , anno 1098 ; erat natione 
Mormannus Gal lus. (Forsan ex urbe Aquila, Gallice TAigìe , 
oriundus). 

lohannes , Rrito, vir in litteris clarissimus , circa annum 
1071. 

Reginaldus , Archidiaconus S. Mauritii Andcgavensis , an- 
no 1074;'Grammaticus, magister omni scientia praeditisst- 
mas; florebat Andegavis, 



108 

Reginaldus, Rigualdus; et saepius Rainaldns de Martini*' 
co, Andegavensis Episcopus anno 11 01, postea Arcbiepbco- 
pus Bemensis. 

' Reginaldus, monacusBeccensis, scripsit rythmicos multl- 
plicis arguinenti;florebat anno 1112, nam lune teafporis epl- 
stolas ei mittebat S. Anselmus ; evadebat , ut dicunt 9 Rhetor 
et Poeta inter suos insignis. 

Quae licct ita sint , si mihi inter illos, nec alias, Iohan- 
nes et Reginaldus meus forent eligendi , ne fabulam quidem 
facile et lubenter insti tuerem; bis ergo pretermissis de vero 
libri auctore et de eo cui dicatus est, praesertim cum nihil non 
dicam certuni , sed satis probabile , de Libelli aetate sit com- 
pertum, opere pretium esse tamen arbitratus sum utile fore 
hoc Poemalion typis mandare , hactenus ignotum. 

(Dt BoltotU 

NOT AE 

In titulo Rignaldi legitur, et in fine Reginaldxu. 

V. 17. Quis require. Supra V. 13 in quo sunt capiteHonun 

utuii. 

20. Arte : vix legitur. 

41. LXX. Sic. Non capio quomodo hic prosodia legenda 
observari possit. 

57. Eucraticos , ab cu bene et xpaatz complexio , ut in ▼. 61 
paulo infra. 

76. Tales occurrent, ut bic, yerborum Jocositates, quorum 
sensus non facile percipitur. 

96. In MS. vox dedit deest ; quam restituì , ne versus titu- 
baret. 

110. Hunc versum habent MSS. Reg. Parisi. n.°689l, 
6931, in Regimine Salernitano; ast deest in exemplaribus 
Arnoldianae compilationis. 

115. Quae sequuntur dubii sensus jocositates , Baeoticum 
aliquid sapiunt , nec sunt intellectu faciles. 

123. Conf. Isaaci lib. urinar, in commento Petri Hispanf. 
v.° 159. col. 2. in medio. Dicit Gonstantinus inPantegni, 
quod bumores sint filii elementorum. 

126. Gonsonant voces sanguis et igni* 

141. Qui versus sic legitur, nec intelligitur. 

150. V. infra V. 310. Òpus sensile, id est, sensibilità*. - 

157. Hunc versum dant MS. 6891, 6931 , et Arnoldus de 
Yillanova in exemplaribus suis n.° 336 , usus sum editione 
quam curavit Ackermann, Stendaliae 1799. 

158. Vocem in resti lui, a librario, ut videtur, praetermis* 
Barn. 

159. Canis codeste sidus. 



109 

161. Quis sit hujus joci, hic, ut videlur, allatus vórsiflca- 
tor 9 me piane fugit. 

165. Hujus loci sensus non facile capi tur, et quidera Itite- 
ne non facile leguntur, praesertim in voce qwnlumvis. 

175. Cum plurima ad medicinam astrologorum speetantia 
oollegerim undique, tum et sequentes versus sub Ululo: ho- 
rae humorum , e MSS. Reg. Paris, descripsi. 
A nona noctis donec sit tertia lucis 
Est dominans sanguis; sexque incurrentibus horis 
Est dominans colera , dum lucis nona sit hora ; 
Post, niger humor adest y donec sit tertia noctis; 
Post hoc , pblegma viget , donec sit nona quietis ; 
Sic iter humoris cuiuslibet ut via solis. 
199. Hic et sequens v. 200 occun;uut in MSS. 6891, 6931, 
et apud Arnoldum sub n. 337, 338* 

207. Yocem mulium a librario , ut videlur, praelermissam 
restituendam censeo. 
209. Complexio. 

238. Laptu$, et inde versus totus non facile intelliguntur. 
243. Ullimitas, extremitas, secundum Cangium, qui Con- 
stantin. afric. allegat. 

245. Talles addere. Arbitrar hic talos legendum esse; cum 
talus signiflcet ossiculum quadrilaterum lusorium , ein Wur- 
fel, un de à jouer , sic per tala$ Oddere intelligendum mihi 
videtur , addere pondera minuscula ad bilancem apprime ae- 
quilibrandam. 

287 et 258, veniunt versus hi duo et in MSS. 6891, 6931, 
et apud Arnoldum n. 322. 323. 

259. Confer locum illuni cum MSS. supradictis , et cum 
Arnold, edit. v. 300 et seg. 

Lumina clarificat, sincerat phlebotomia 
Mentes et cerebrum ; calidas facit esse medullas. 
Tiscera purgabit, stomachum ventremque coercet, / 
Puros dat sensus, dat somma, taedia tollit, 
Auditus , vocem , vires producit et auget. 
274. lntellectu gravis versus hic, ni forte prò arte leges 
ar$que. 
277* Vide supra v. 13, et v. 17. notulam. 
283. 284. 285. Hòs tres versus in MSS. supra diclis inve- 
lila, et apud Arnold, n. 324. 325. 328. 

290. Non jMssum quia hic qua via Iegem quod prosodiao 
admodum repugnat 

295. Auri sacram famem redolent haec jocutaria. 
302. Crux prò moneta. Siquidem in Cangio : A. Crux in 
moneti* dicilur pars illa in qua Crux repraesenlalur, Pila ve- 
ro pars a versa, et si forte nulla sit in alterutra parie crux in- 
aculpta , tum pars illa , in qua Principia effigies exlat , crux 



110 

appellalur, retenta semper aversae parti Pilae nomenclatura, 
Hujus rei vestigium extat in transazione Gaufredi II. Episc. 
Apt. et Sabaudi de Agonto an. 1233. in qua transazione Rai- 
mundus Bot dicitur sigillasse cuna denario Guillel menai ex 
par (e crucis, quia eigillum non habebat ». — Inde forato usa 
venitillitteratos crucem prò cbirographo appopere et certa 
inde synonimi gallicismi : Jouer a croix ou pile, Jouer à pile 
ou face (Italie, giocare a capo-croce), mark oder un raark spie- 
len, et illud: n'avoir ni croix, ni pile, gar kein munz habeo. 

303. Crucibavilis , vox Jocularia quam frustra alibi fonaa 
requirea. 

309. Et 310. Èxtant ambo hi versus in MSS. supra dictit et 
apud Arnold. ». 326. 327. 

317 Hunc locata center cum Anastasii Epigrammate ad Ar- 
matami; in plarimfeexemptaribtre Regimiate Salernitani proek» 
datum est. 

328. Versus leclo , él Ride inteltectu per quam diffidila. 

332. Cavea* apud CatoguAn, in voce cavea, require cava va- 
cua partu ». Jocose dìctom, non In veni tur in Glossario ero* 
tico linguae latinae. 

333. Extat in MSS. 6891.6931 et io Arnoldianla cxempla- 
ribus n.° eodem 333»ouftr deferta prosodiae, siquìdem ni- 
nulis loco minuendi*. 

337. Extat in MSS. supfca dfctls, ed apud Arnold. n**334; 
aat in ilio : spiritus exujtafa. 

339. ExUt in MSS. sup. dict et apud Ara. n* 332, hoc 
verbo mutato : frigida vitentor* • ., 

342. Hunc ad litteram habeo* MSS. S. D. sed apud Arnol* 
dum n.° 335 , vertitur in hexametrum , hoc modo : 

Omnibus apta quies, art motus valde nocivus. 

343. Occurrit et in MSS. S. D. et in Arnold. exempl.n;*329. 
351. Confer propter analogiam cum v. Arnoldiano n/67. 
361. In MSS. 6891. 6931. extat versus file; non datar in 

exemplaribus Arnoldianis; hunc coltegli Alex. Croke, p. 166, 
in additamentis , inter quae vocat : select additions from ttifa- 
reni tnanuscripts , some of voich have been inuroduced telo pm- 
Uà Edilions- 

385. Animalium quaedam, ut notum est, sicca dicebantnr, 
quaedam humida. 

391. Sine verbo rite a me restituto, mancus versu9 enei; 
decst enim in MS. 

429. Darsus. 

439. Extat hic versus in MSS. saprà dictis et apud Arnold. 
n.° 330. 

451. De auctoribus hic et infra v. 455 allatta nihll compe- 
rire potai. 

453. 454. Ambo versus extant in MS. reg. Paris. 694L 



IH 

Extat aolos 459 to MSS. duobus 0891 6931 ; neuterque in 
Arnoldianis exemplaribus , quae quidem hoc disticfcon ha* 
beat. n. 90,91. 

Casetta anguilla nlmis obsnnt ai comedantur 
Ni tn saepe bibaa et rebibendo bibaa. 
MSS. 6891 a 6931 : 

Caseas, anguilla mortis cibila ille vel Illa 
Ni tu saepe bibaa et rebibendo bibas. 
MSS. 6941 , ut in libro de phlebotomia ; 
Caaeus, anguilla mortia ctbus ille vel illa 
Tel qui vel quibua est, ille vel illa cibus. 
Et cum in hoc loco , versu 451 eo 455 , Johannes de Aquila 
auctores duoa afferat e quibus hoc distichon deprompserlt al- 
terotro modo f non dubitaodum censeo quia eorum Arnoldua 
ipse notitlam habuerit , ea ex secundo hexamet rum prò duo nu- 
tra melrwm sampserit; nam eumdem Arnòldum a Iohanne de 
Aquila eltarì admodum repugnat. 

459. in editione Renati Morelli de regimine Salernitano, 
tic habentur hi duo versus , e MS. quern non raihi licuit in- 
Yisere , et tiM lateat tamen tndagatione aedula bibliothecanun 
et praepostios fatigavi. 

Frixa nocent , elixa fovent , assata cpercent ; 
Acrta purgante cruda aed iqflabt, aaTsaque siccant. 
Quorum versuum primus , non alter , occurrit ìa MS* 6891 
•991. 

462 Extat ad litteram in MSS. supratfictis; in Arnoldianis 
exemplaribus ut seqdi tur : 

Et vitet potum phlebotomatus homo. 
463. Claudicat versus in fine 9 si leges ut In US . . . quae 
font mala minutis. 

465. In MS. • • cessentur nomine pomi? 

466. Redit in hoc versu vox arie, (fòrsan: rite) quam malo 
tagtaae teor , aliter nequeo legere. 

467. Urbania... Quid sint leges urbanae? an urbium leges; 
de vectigali quodam prò merce solvendo? an leges ab Orbano 
papa latae, qui ab anno 1088 ad an. 1099 regnavit? att pò- 
tiusiiomen partis aliòujus Legis Wigigbthorum , saeculo VI. 
ineunte latae, cujus meminil Cangium, in voce Glandi* bis 
Serbia: vide leges Wi si gotti, lib. 8. tit. 5. Glandia nopiine f 
(inquit Bracton. lib. 4 tit. 1. cap. 38. §. 13.) contìnenlur glana 
castanea 9 fagina 9 ficus et nuces t et alia quaeqùe 9 quae edi vel 
pasci possunt praeter herbam. 

471. Exeellens et praecellens, videntur hic tituli t honoris 
gr ati a , praelatis , principi bus et regibus dati; quorum pri- 
mus minoris honoris , alter vero majoris. 

472. Pontificale decus , prò Papa. — De lacte coesareo , vini 
cujusdam generosi nomine, nihil certi comperire potui; an 
pon vinum Hungaricura, de Tokai? 



" 2 

474. Gonfer hanc locum com Regimine Saleni. T. 36 et 37. 
Si bona vina cupis , F. quinquc probantur in lilla: 
Forila, Formosa 9 Fragranti» , Frigida , Frisca. 

Editorcs inde fere omnes male scripsernnt : haec qoinque 
probantur. ... 

480. Fragrans; hanc vocem restituì, loco vocis vinum qnae 
legilur in MS. 

483. Ferveat, sic scribendum esse omnia comprobant; licet 
in MS, libra ri us algeat scripserit, nescio qua negligentia ani 
stupida jocositate. 

486. Ambigui, substantive intelligendnm est. 

512. Numerum venis assignat anctor XXXIII, quas conno- 
merat versa 5i6 : decem ter et nnum ter. Yersibus 517 et 518 
venae rnrsus verbis ut plurimis graecis enumerantor. 

S21. 522. Ex qua platonicae harmoniae doctrina haec mu- 
tuata fuerint piane fugit; musices peritioribus gordianum il- 
lud solvendum praetermitto. Quaedam tamen eorum verbo- 
rum occurrunt in libro cui titulus : symphonia Platonis cma 
Aristotele, et Galeni cum Hippocrate. Auctore Symphoriaao 
Champerio. f.° CVI. Parisiis. Radius 1516. in 12.° e intra 
quaternarii limites, dupla, tripla, quadrupla, sesqoi altera» 
sesquitertia , diapason , diapente , diatessaron coercentor. 

531. Yersum illum non ad finem déscripsit librario*, tot 
forsan qoidem aoctor ipse com vocem temporàlei hexametraia 
recuset admittere. 

543. Vocitabimus. in MS. vocabimus , sed male. 

551. TiHllaris. In Castelli Lexic. « titillares venae dica alar 
circa ilia sitae, qoos in gallia tondi, et propterea iliacas vo- 
cari vel titillares , dextram qoidem in hepatis , sinistram ia 
lienis morbis testator P. M. Schlegelios (de salob. venar. ae- 
cand. delecto, $. 2. ) Haec vena hepatica alias dieta aol cabi- 
talis , quam credebant atavi coire per ramusculoram aaasto» 
mosea com venis hepatis dextro , lienis sinistro. 

552. Crates manos , id est dorsom manos , metacarpioaa ; 
proprie percratem intelligitor , Gitter , grille, in Ovidio» 
crates spinae , id est , spina com costis. 

575. Odo ultimi versus non Iohannis de Aquila esse videa- 
tur , sed librarli , qui scriptorae mendas , si qoae sont , excaaaL 

581. Acer, videntor per hanc vocem significari diabolo!, al 
gallica lingua le malin, germanica dcr lane, der teufet. 



113 

BIBLIOGRAPIUQUE 

Sur 84 manuscrits francai* et étr anger $ retali f$ à I" histoire de 
la midecine au moyen dge, et spicialemenl ài' Ecole de Seder- 
ne, et sur 246 éditions de t Ecole de Solerne , doni suivent les 
deux catalogne s. Par M. Baudiiy uè Balzag. 

Les differences nombreuses qui se rencontrent dans les édi- 
Uods imprimées du Regimen Salernitanum, nous ont engagé' à 
remonter à l'étude des manuscrits, et cette partie importante 
et fondamentale de notre travail n'aurait pu ètre exécutee 
par nous, si nous n'avions éte l'objet de la complaisance la 
plus géne'reuse et la plus libérale de plusieurs savans de la plus 
haute distinction, et de plusieurs amateurs eclaires. MM. les 
conserva teurs de laBibl. royale de Paris, ont mis à notre dispo- 
sition les richesses dont le dépot leur est confié, et nous ne sa- 
vons quels termes choisir pour remercier icispécialementMM. 
Hase, Champollion, Reynaud de la gràce avec la quelle ils ont 
sisouventaccueilli nos importunités. — M. Àhrens, professeur 
de philosopbie à T università libre de Bruxelles, nous a fait 
faire sur place par une personne aussi intelligente qu'instrui- 
te, M. Emile Gachet,une exccllente copie d'un MS. qui nous 
avait éte' indique par un amateur éclairé M. de Sainte James 
Gaucourt, tous trois ont acquis de légitimes droits à notre 
reconnaissance. — M. Holmes, de la Bibliothèque Royale de 
Londres, sur la recommandatìon de M. Le colonel Belli, dont 
l'amitié nous honore à un si haut point, a pris la peine de nous 
envoyer par son intermediaire , après l'avoir péniblement 
recueilli, un catalogue raisonné des MSS. Salem it ai ns qui se 
trouvent à Londres. G'est une des plus riches parlies des mate- 
riaux que nous avons rccucillis. EnfinM. Daremberg, au retour 
d'un voyage scientilique cn Al I emagne (en 1845), si court, et 
pourtant si productif par les abondants et utilesdocumens qu'il 
arapportés, abien vouluparunzèle éclairó pour lascience nous 
sacrifier la partie de scs recherches qui concerne plus direetc- 
ment lelivre de Fècole de Salerne; par lui et par une disserta- 
tion inaugurale de M. Philippe Rosenthal qu'il nous a fait con- 
nai tre, nous avons éte mis en possession de ce que renferment 
sur cet objet, les bibliothéqacs de Berlin, deDresde et de Bres- 
lau. 11 reste encore assez de richesses à M. Daremberg pour 
que jeune, éclairó et laborieux comme il l'est, il arrive à con- 
que'rìr dans le monde savant une place des plus éminentes. 
Nous ne saurions encore passer sous silence tout le profit que 
nous avons retiré d'un mémoire de M. Henschel de Breslau, 
sur les MSS. Salernitains inseré dans la revue qu'il dirige 
(Janus); et nous avons longuement analysésous le n.°73, un 
recueil du XII. Siede qu'il décrit et qui ne contimi pas tnoins 



114 

de trcntcinq traitcs parliculiers (1). Ce méoioire que nons 
n'avons connu que tardi vement nous a cepcndant entrarne à 
discuter plusieurs questions importantes. 

Les catalogues de MSS. que renferment les éditìons impri- 
mees de Bene Moreau en latin, de Zaluski en polonais, d*Ae- 
kermann en latin, d'Alex. Croke en Anglais ont e'té mis à con- 
tribution par nous, et de la collation de tous ces documjens 
nous avons compose un catalogue de 81 (2) manuscrits, plus 
ou moins directement relatifs au Regimen Salernilanum. 

Si l'on preod la pcine de lire ce catalogue de MSS. on 
verrà que la pluspart contieni des recueils ; nous en avons 
décrit quelques uns en detail , et nous les considerons corn- 
ine ayant compose à l'epoque du moyen àge la bibliothèqne 
toute entière de quelques medecins savans pour leur temps; 
tels sont nos numéros. 1. 2. 8. 6. 8. 9. 43. 73. etc. Mais le 
plus souvent ils se distinguent les uns des autres pardesdif- 
ferences graves. Ainsi pour le poeme Salerniiain le nombre 
des vers dans les MSS. qui forment un tout compiei, et ne 
sont pas de simples fragmens, est tantòt de 362, 364, 367, ce 
soni les MSS. conformes au textc d'Arnauld de Yilleneuve f 
tels sont nos numcros 25. 30. 55. 58. 68. 69. tantòt le nombre 
des vers est 1000 à 1200 , ce sont nos numeros 2. 3. 26. 31. 

32. 34. 35. 52. 53. 54. — Les MSS. qui ne se composent que 
defragments se rapportent à fune ou à l'autre de ces caté 
gories, ou bien renferment des additions successi ves qui ont 
peu à peu grossi le recueil; — Deux MSS. les N. 58 et 72 con- 
ti ennent environ 2000 vers : ce sont des espèces de paraphra- 
sesdu Regimen Sdlerni dontnous apprecions ailleurs l'impor- 
tance et la valeur. Ces compositions apocryphes sont dedi&s a 
Charlemagne, et commencent par: Francorum Regi aussi bien 
que notre n.°23. Au lieu de: Anglorum Regi, par ou commen- 
cent le plus grand nombre ; le nom de Roberto Regi n'est que 
dans notre premier numero. 

Plusieurs de ces MSS. indiquent Jean de Milan cornine étant 
leur auteur, tels sont entr'aulres nos numéros: 2. 3. 86. 30. 

33. 34. 35. 51. 52. Les numeros 31. 57. entr* autres attribuent 
l'ouvrage à Arnauld de Yilleneuve. 

Un certain nombre de ces MSS. n'a étc étudié par nous qn'à 
cause des collations que nous en avons voulu faire aver les tex- 
tes du Pseudonyme Floridus Macer De viribus herbarum; du 
Lapidar ius Marbodei; ou parceque nous y avons puise des veni 
astrologi ques, et ménologiques , uu des additions importantes 

(1) Lorsqne M. de Balzac écrivait celle Nolice Bibliographlqne 9 la 
CollecUo Salernitana n'élait pas publiée. De Renzi. 

(2) Avec les addilioos failes de 15 MSS. par M. Daremberg, et de 
3 autres par nous, lous les MSS. soni arrivés à 99. De Renzi. 



115 

à notre texte Salernitain cornine le MS. de Bruxelles, n.° 29 
ou enfin quelque morceau curieux corame le Libtr RegincUdi 
de phUbotomia de notre n.° 4. Gomme le texte de Be ned ictus 
Crispus, de notre n.° 76, ou corame les écrits d'un Maitre par- 
tìcnlier Salernus, dans nos n. 7 et 7 bis. 5 et 8. 

Quant aux imprimes, nous avons catalogue chronologique- 
ment 240 éditions diflerentes; et notre catalogue est probable- 
Hient encore incompleta quelque soin que nous ayons mis à en 
recueillir et à en verifier les elémens ; nous avons tout lieo, 
d'espérer que l'ordre chronologique, adoptè par nous, nous 
aura perni is d'evi ter tout doublé emploi. Cet ordre permet 
aussi d'apprécier la pc ularitè varie'e de cet ecrit suivant les 
époques, ainsi qu'on peut s'en convaincrc par la comparaison 
do nombre des éditions qui ont ete faites dans un laps de temps 
deterrai ne, ainsi il y a: 
Éditions sans date 15. 



de 1474 à 1500. 
de 1501 à 1550. 
de 1550 à 1600. 
de 1601 à 1650. 
de 1551 à 1700. 
de 1701 à 1750. 
de 1751 à 1800. 
de 1801 à 1846. 
total genéral|. 



24. 
42. 
42. 

45. 
34. 
18. 
11. 
9. 
240. 



À compter cbaque édition pour un tirage de 500 à 1000 
exemplaires, cela donne une somme de 120,000 à 240,000 
exemplaires de l'Ecole de Salerne mis en circulation dans l'e- 
space de qualre siècles. Ges chiflres doivent inspirer une haute 
idée de la populari té dont l'ou vrage a joui dès les premiers temps 
de l'invention de l'imprimerie. On voit aussi celle dont il jouis- 
saitavant cette epoque par la multiplicite des MSS. Cette ce- 
lefbrité s'étendait à tout les peuples, car nous trouvons des 
traductions du Regime de Salerne, dans presque toutes les lan- 
gues: allemand, francais, anglais, hibernc-celtique, italien, 
polonais, provenga!, bohémien, méme en hébreu, si nousen 
croyons Wolf, cité par Fabricius. — Andreas Acolythus, citò 
par Wagensiel ( Exercitaliones varii argumenti,p. TI.) afflrme 
qu'il possedè en MS. une Ecole medicale en langue Persane, 
conforme à celle de Salerne. 

Pour le texte lui mème, on trouve dans presque toutes les. 
éditions, celui qui avait été commenté par Arnauld de Vil- 
leneuve avant l'invention de l'imprimerie, et qui se compose 
de 362 vers; certains editeurs y ont introduit des interpo- 
lations dont nous avons recherché les sources; d'au'r ~»s ont fait 
des suppressions. En somme, il n'y a qu'un petit nombre de tex- 
tes qui fournissent 400 vers, et la tota li te des vers imprimes 



11G 

jusqulci dans le corps du litgimeu Sahrni ne depasso pas le 
nombre de 600. 

Notre texte est plus que quadruple; (1) il ré su Ite de la colla- 
tion scrupuleuse des manuscrits noiubrcux et importans que 
nous avons eus entro Ics niains et de celle des principale» edi- 
tions. Le tout a étc réuni et coordonne, de manière àreprodui- 
re pour la première fois , et uous aimerions à pouvoir dire 
sansomission, toutée qui pendant six sièeles consecutifs, a 
ete'attribué à l'EcoIe de Salerno, et public sous l'egide de 8<m 
^om pour servir aux Médecins et aux personnes charitables 
de guide e de memento. 

On altererai tgravement ce texte, si on voulait le rendre con- 
forme aux regles de la prosodie, ou memo à col Ics de la gram- 
maire; et il y aurait peni-Atro un danger plus grand encore 
à y introduirc un ordrc plus rigoureux que colui que nona 
avons suivi (2). 

CATALOGUE DE MANUSCRITS 



4. — jBtW. Reg. Paris, ms. 6944. — Is Cocìex anno 4402 
exaratus est. Cai. imp. cod. chart. 

Ce Recueil écrit en 1402, sur papier , est citò par Haller, 
(Bibt. botan. t. I. pag. 1^8 ) et d'après lui, par Ackermann 
et par A. Croke. II ronticnt : 

1.° Practica Joannis de Parma. f.° 1 à f.° 61. On lit àia fio: 
Expliciuntreccptae Avicennac verifìcataeper excel lentissimum 
artium et medicinne doctorem et famosissimum Marsilium de 
S. Sophia. Scriptae per me Johannem de Belutiis de pennis 
Sancii Marcii Paduae. Completae 1402, die 26 mensis junii, 
bora 19... et plus loin ; Completa est practica Mg. lobannis 
de Parma compendiosa. 2.° Versus de conservatane sanitatis 
ad Regcm Robertum per Studium Salerni. f.° 63. Ces vere 
sont au nombre de 49 sculement. 8.° Variae receptae; Consi- 
lia. f.° 63. 4.° Rasis de aegriludinibus puerorum. f.° é5. 5.° 
Consilia Gentilis de Fulgineo solleinpnis medici. f.° 71. 6.° 
lacobus de Regio ( vel Regio) consilium de lapide in juvene. 
7.° Commentai re anonyme sur un Canon d'Avicenne, De irò- 
ciscis. Ce dernier fragment n'est point mentionne dans le caL 
impr. ' 



(1) Le premier (extc de M.de Balzac!( Vendii$1842) conlenait 1326 
vere; le second qu'il avait preparò, et que nous avons cn raanuscrìl, 
en contenait 2730. Nous sommes arrivò à 3500. De Renzi. 

(2) Nous avons suivi un ordre particulier; le memo que nous avions 
adopté dans nolre premiere édition. De Renzi. 



117 

2.—BibL Reg. Paris. MS. 6894.-— Cod. membr. ohm 
Teli er iarni s. k cod. XIV. ° saettilo videlur exaratus. 

MS. sur velia, provenant de la Bibl. du P. Letellier, et qui 
parait étre du XIV. sièele. Il est cité par Zacc. Sylvius [Pro- 
Icg.adSchol. Salem, cap. 3), par Haller, (Bibl. bolan. l.p. 158), 
par Philip Argelalus (Bibl. Script, mcdiolan. t. 11. p. 740) f 
par Bene Moreau, qui l'a cu entre les mains; par Ackermanu 
et par A. Groke. Sur la marge du premier fcuillet on Hi: Ro 
bertus Tulleus Filiatros. C'cst cvideminent le MS. que R. Mo 
reau nomine Cedex tullovianus, et qui a appartenu à un mede 
cin nominò Tulou. II contieni: 

1.° Un traile commencant par: Gapillus ex fumo grosso; 
c'est un commentaire du Vialicum d'Isaac et doni l'auteur pa- 
rait étre Gerardus Garmoncnsis (sic). f.° 1. à v.° 79. 

2.° De Febribus. Mie incipit Scplimus liber Viatici ubi de- 
nuntiat de morbis, eie. f.° 79. a f.° 89. v.° à la fin : Expli- 
ciunt febres magistri G. (Galteri?) 

3.° Iucipit tractatus medicinarum omnium membrorum di- 
stemperatorum tam in canditale quam in frigidi tate et prima 
de herbis respicientibus caput, secundo de electuariis, tertio 
de medicinis, f.° 1. a f.° 3. nouvelle pagination. 

4.° Anatomia membrorum totius corporis. Galienus testa- 
tur in Tcgni quod quicumque membrorum interiorum cogni- 
tor esse voluerit in anathomicis eum esse oporteat diligentem 
f.° 3. à f.° 0. v.° 

5.° De Saporibus, traile conforme à la doctrine des quali- 
tés occultes, f.° 5. v.° à f.° 9. v.° 

6.° De Gradibus. Apud anliquos huius artis pauca quidem 
et nimis obscura in latinis codicibus de gradibus scripta re- 
periuntur. Ex quibus Diascoridcs et Gonslantinus brevem et 
obscura pi fecere doctrinam. Tel est le debili de ce traile qui 
me parait étre une crilique de la doctrine des degres dans lei 
qualites occulles. f.° 9. v.° à f.° 10. 

7.° Quid prò quo, idest antiballomenon. Cum medicinae 
simplices quae in curalione (?) sunt necessariae reperiri non 
possint, ponendum est anliballonicnon, id est, quid prò quo, 
et quia prò varietate temporum et locorum valde necessarium 
esae eognovimus, prout diligentius poluerimus secundum 
ordinem alphabeli pertractabimus ( Gf. N.° 5. et 7M*. ) Pro 
Aristolochia rolunda, rula domestica in duplo, ec. ec. f.° 10. 

8.° Astronomia Hippocratis si ve opusculum de lunae pha- 
sibus observandis a medico. Sicut.dicit Hippocras , qui fuit 
medicus et magisler optimus : cujusmodi est medicus qui 
astronoiniam ignorat; nullus homo debet se commi Ile re in 
manus illius qui non est medicus perfedus. Gognovi quod 
opus erat scicndi astronomiam , aspexi libros Hippocratis, et 
inveni librum hunc parvum sed optimum. 



118 

9. Concordantia auctorutn. Recueil des moyens préconise* 
par divers auteurs contre chaque maladie. Ce traitó qui conti - 
ent qaarante pages écrites sur deux colonnes, mentionne: Avi- 
cenna , Rhases , Isaac , Haly , Galien , Hippocrate , Gerard de 
Bourges? (Bicturiensis), Gonstantin t Platearius , Serapioo, 
Alexandre , Nicolas > Jean de Damas, Archimateus , Etienne, et 
Dioscoride. 

10.° Cent vingt Recettes en langue francaise et une table 
sous ce titre: plusieurs receptes de entrais, emplatres, ongue- 
mens et experimens; par quoi on peut à l'aide de Dieu aidier 
à sante recouvrir de plusieurs choses «t de plusieurs maladie* 
qui viennent et pnént venir à hommes et à femmes. 

11. EnGn le texte de l'Ecole de Salerne en 1102 vera ; di- 
vise par chapitres qui sont disti ngués par des titres mis en marge. 
11 semble avoir été ecrit par deux mains differentcs, l'écrrtare 
change evidemment au vers 618. En tout cas, des deux copf- 
stes, le second surtout ecrivait des choses qu'il necomprenait 
pas. Aussi son travail est il hérissé de méprises énormes; nona 
n'en citerons qu'une et nous la choisissons entr'autres par ce 
qu'elle nous parait montrer qu'il ecrivait sous la dictee et 
qu'il a été entrainé par une similitude singuliere de conson- 
nance à l'erreur que voici: à propos de la chelidoine ou éclai- 
re, le texte a ces deux vers: 

Coecatis pullis bac lumina ma ter hirundo, 
Plinius ut scribit, quamvis sint eruta reddit. 

Le copiste a entendu et a ecrit: 

Caecatis pullis hac lumina Jurejurando ec. 

Une remarque plus importante doit ètre faite sur le premier 
vers de ce MS. 

Anglorum regi scripsit scbola tota Salerai , 

» 
C'est que le mot Anglorum est a demi gratte', il ne reste qua 
A... lorum. Nous ferons voir que cela etait fait dans le but de 
substituer un autre mot.... L'Explicit est concu dans les ter- 
mes que voici: 

Explicit tractatus qui dicitur Flores medicinae, compilatus 
in studio Salerai à magistro lobanne de medilano (sic) instilutl 
(mieux qu'inslrucli ou instrumenti, comme l'ecrivent R. Mo- 
reau , Ackermann , et a Groke) medicinalis doctore egregio ; 
compilalioni cujus concordarunt omnes magistri illiuft Studi!» 
Deo gratias. 



119 

3. —Bibl. Beg. Paris. MS. 6931.— Cod. chartac, ohm 
Colberiinus. XV. saeculo videtur exaralus. 

MS. sur papier, ayant appartenu à Golbert; il porle la date 
de 1486. 11 contient: 

1.° Avicennae cantica, à la fin on Ut: Explicit translatiacan- 
ticorum Avicennae cum commento Àverro'is, facta ab arabico 
in latinum a magistro Annegando Blasii de Montepessulano 
magistro in medicina. Anno incarnationis Verbi millesimodu- 
centesimo octuagesimo quarto. 1284. 

2.° Schola Salernitana MS. cile par Haller et après lui par 
Ackermann et par A. Groke. II se compose de 1109 vers, 
commence par: Anglorum Regi.... et se termine par l'Expli- 
cit que voici : 

Explicit tractatus qui dicitur flos medicinae compilatus in 
studio Salerni à Magistro lohanne de Mediolano in scienlia 
medicinali doctore egregio, compilationi cujus concordarunt 
omnes magistri illius studii. Deo gratias. 11 pourrait bien ètre 
une copie du MS. N.° 2 de. ce catalogue. 

3.° Tractatus de Urinis , de Gilles de Corbeil (non mention- 
né au catal. imprime) termine par ce vers: 

Aegidius doctor haec fecit metra Salerni. 
à la suite se trouve 16 vers sur les couleurs des urines que 
nous avons recueillis et places dans leur lieu. 

Enfin ou lit à la fin du Recueil: Hic liber est Iohannis Bude 
qui hunc scrìbere fecit die X(X decembris anno M.° CCCC. 
1111. XX. Yl. (1486). plus la signature: Bude'. 

4. — Bibl. reg. Paris. 6884. — Cod. membr. oìim 
Bigolianus. X1V.° saec. videtur exaralus. 

Recueil MS. sur velin, de la Bibl. de Bigot. Ce MS. a au 
commencement une initiale enluminee, et probablement les 
enluminures des initiales des divers traites que s'y trouvent 
ont été causes des mutilations de la plupart de ces traités; il 
renferme. 

l.° Liber de urinis Isaac Olii Salcmonis arabice scriptus, la- 
tine facto a Constanti no Africano, la fin manque. 

2.° Anatomia: mutile' au commencement, et à la fin. Ment 
dans le cat. imp. sous le tilre de: Anonymi liber de fleboto- 
mia. 

3.° De coitu et semine, la fin manque. Ce traite est de Con- 
stanti n. 

4.° Liber Rignaldi (sic) de flebotomia, traité sur la saignée, 
écrit en vers élégiaques au nombre de 582; il se termine par: 
Explicit Liber Reginaldus (sic) de flebotomia compositus à ma- 
gistro lohanne de Aquila (1). 

(1) Nous avoofe publié ce traile dans la CoUect. Salern T. IH. p. 
255, d'après le méme MS. sor une copie que m'a envoyée M. Darem- 
berg. Ih Renzi. 



120 

5.° Qualis debct esse sanguis minulus. (Non ment. au cai. 
imprime']. 

6.° Liber Constantini: de Elefanti a, imprimé panni les oeo- 
vres d'Isaac (t. II. f. XCIII.) qui en est le vérilable ajfeur. 

7.° Liber de febribus, sans commencement ni fin. libri IH. 
IV. V. VI. 

8. Remedia varia. Le commencement manqne. 

Nous avons recueilli sur les marges et sur les feuillets termi- 
naux de ce volume 24 vers Salernitains. 

$.—Pibl reg. Paris. MS. 6988.— Cod. membr. oh Colbcrtmus. 

XIV. saec. videtur cxaratus. 

Recueil ccrit sur velin; de l'ancien fonds de Colbert. Il 
contient : 

1.° Trois feuillets initiaux , en lète desquels d'une grosse 
Periture ancienne on lit: Liber Nicholai , puis un petit tifare: 
De curis melancholiae , et 10 col. commencant sans initiale 
distincte par: Diximus de rebus fletui et risui pertinenti bus, 
etc; c'est la fin du 1. livre et le 2. livre tout entier da De 
melancolia de Gonstantin. V. Const. opp.T. I. p. 286. Ug. 89. 
sur une dernière colonne un fragment de peu d' importance , 
non mention. au cat. imprime. 

2.° Antidotarium Nicholai Doses et Synonima eius. 

iU Àdditiones ad Antidotarium. C'estun recueil de forma- 
les, commen(ant par ces mots: Pilulae globosae Regis Cicilie 
(sic) quibus utebatur qualibet die Papa Alexander. 

4.° Flebotomia Avicenna**. 

5.° Liber Constantini de Stoma e ho— Incipit prologus libri 
Stomachi Constantini eminentissirao domino Alfano Salerni- 
tanae Ecclesiae Archipraesuli; et au commencement da trai- 
le lui méme : Incipit liber de Stomachi passionibus quem com- 
posuitConstanlinusCassinensis monachus magno Romoaldo Sa- 
lernilanaeSedis Archiepiscopo. Voir les prefaces deConstantin. 

6.° Liber Constantini de Elefantia. C'est le traile d'Isaac 
traduit par Constantin. 

7.° Curae Magistri Poncii de S. Aegidio, sive Somma de 
omni genere aegritudinum. 

8.° Compendium Salerni. 

9.° Liber Constantini de Coitu. 

10.° Liber virtutum medicina rum simplicium secundum 
Iohannem de S. Paulo... à la fin: Explicit, Cogitanti mihi , 
qui dicitur liber virtutum medicinarum simplicium secun- 
dum Platearium, le tra ite est imprimé dans les oeuvres d'Isaac 
sous le titre de: Liber Constantini de virtutibus simplicium 
medicinarum. Les mots Cogitanti mihi sont ceux par les- 
quels le traité commence. 11 est gcnéralement attribuc à Jean 
de S. Paul, 



121 

li. Flebotomia Ricardi ; à la fln le copiste avait d'abord 
mis Big. (Rigordi?) il Fa efface. 

12.° Flebotomia magistri P. Juliani. Ce titre hi d'une main 
plus recente, le traité commence par: Notabile bonum.de fle- 
botomia secundum M. P. Julianum. 

13.° De Ordinatione diaetae secundum Constantinum. 

14.° De Ordinatione diaetae in potibus ac primo de aqua. 

15.° De iuvamentis et nocumentis vini. 

16.° De Aegritudinibus in quibus convenit flebotomari. 

Ces quatre derniers traités qui ne sont pas mentionnés dans 
le Cat. impr. de la Ribl. Roy pàraissent ètre des extraits, pour 
fai re partie du traité general De flebotomia. 

17.° Quid prò quo. 

18.° Anatomia Ricardi. 

19.° Tractatus oculorum t nous y avons remarque ce pas- 
sage, ( f.° 100. v.°) Constantinopoli invenimus in palatio Em- 
manuel is imperatoris .f. ( sic ) TheoGlum perfectissimum 
et peritisaimum medicum in theoria et practica, et cyrur- 
giA cui adhesimus et familiari ( sic , forsàn loco Famulari 
promisimus ; Sicque que Gyrurgia oculorum et aliarum re- 
rum nos dei amore et pecuniae instruxit. Hos autem per tres 
annos neminem instruere voluimus , sed in quarto anno di- 
vino praecepto omncs ad nos venientes prout melius potui- 
mus instruere proposuimus, sicyt à nostro magistro audivi-- 
mus et vidimus , et etiam nos in multis propriis manibus 
experi sumos... etc. 

20.° Liber febrium lohannis Stephani incipit : in nomine 
Sanctae et individuae Trinitatis , Ego lobannes Stephani (sic) 
hoc opusculum aggredior de curatione interpolatarum ad uti- 
li tatem pauperum scbolarium in medicina practicare volen- 
lium... 

21.° De passionibus ni u He rum secundum trotulam. 

22.° Flores urinarurn— ^incipit: Quoniamdeurinarum scien- 
tia sumus traclaturi quae earum sit notitia... 2 Colonnes — in 
fine : et hypostasis est alba et inferior est grossa , expliciunt 
flores urinarurn 

23.° Liber de urinis Aegidii Gorboliensis. Contenant 1.° une 
préface qui commence par ces mots: Sicut dicit Gonstantinus 
in Pantegni , et hoc idem testatur Iohannitius : Aceidentia 
sunt signa medica quae triplicia sunt ; et se termine par ceux 
ci : bis visis ad litteram accedamus. — 2.° la préface de Gil- 
les de Corbe il , telle qu'elle se trouve dans l'édition imprimé 
de Choulant. 3. Le traité De urinis de Gilles de Corbe il ; en 
Toici l'explicit: Expliciunt versus Aegidii cum commento e jus- 
dem et cum commento Gilcberti , dco gratias. Les deux com- 
mentaires ne sont distinets que par les initiafes rouges pour 
le premier, blcucs pour le sccond. Sur Ics marges nous avons 



122 

recueilli environ deux cents vers , surajoutés , surchargés , 
souvent très biffici les à déchiffrer , et dont plusieurs , ring!» 
cinq environ, appartenaient deja aux MSS. Salernitains. Nous 
Jes avons fait rentrer tous dans le texte de l'Ecole de Salerne, 
et nous avons releve les passages des coramentaires en prose 
dont ils sont évidemement la traduction versifiee. 

24/ Versus Aegidii de Pulsibus , avec commentato}. Le 
MS. est signé : De la Grange. 

25.° De Spennate , écrit sur les feuillets terminarci ; cfest 
le trai té de Gonstantin. 

6.—Bibl. Reg. Paris. MS. 6957. — Cod. partim mentir, parti* 

Chart. XV. saec. videlur exaratus. 

Sur la couverlure extérieure: Practica magistri lohannis 
Iacobi ; en dedans sur le premier feuillet: Hic liber est loan- 
nis Capellani, et la signature. 11 y a une table des matiòresau 
v.° 5 et au v.° 53. Voici les livres qui sont renfermés dans ce 
recueil. 

l.° Alphita, ou Synonima Nicholai secundum Alphabetam 
non ment. à part. au cat. impr. (1). 

2.° Tractatus mirabilis aquarum quem composuit Petrus 
Hispanus cum naturali industria secundum intellectum: à la 
fin : Explicit secretum magistri Petrì Hispani de oculis. 

3.° Liber Gonstantini de Regimine Sanitatis. 

4.° Liber de pulsibus secundum magistrum Bernardummt- 
rabilem medicum pictavensem. Dans le cat. impr. piccanensem. 

5.° Declarata laxativa. 

6.° Micrologus magistri Ricardi Anglici. C'est untraitédes 
fièvres compose ainsi qu'il est dit dans le prologue: Ad postu- 
latimi cujusdam prudentis non minus honesti quam illustrìs 
domini Anselmi decani Belvacensis. Le prologue ecrit en pro- 
se se termine par les vers suivans. 

Si quid agam praeter solitum veniam date cunctam, 
Nec vos offendam si nova grata cauam. 

Supposi tam medio relegant candelabra lucem 
Et sit commune quod fuit ante meum, 

Sicut odor nardi spirabunt verba Richardi 
Splendet Micrologi lux, quasi fiamma Rogi. 

Il parait selon le dict. d'Eloy, t. IV. p. 67, que ce tratte a 
été imprimé plusieurs fois à Yenise 1514, à Lyon 1517, à Baie 
1535, et attribué par Schenckius à un Richard de Paris; le 
mot anglici devrait le faire attribuer cependant à Richard 

(1) Public d'après uno copie quc m 9 a cnvoyce M. Daremberg. Jk 
Renzi. 



# 123 

Wendmeere, d'Oxford, médecin du pape Grégoire IX (1227 à 
1241). Ce n'est par la seule confusion qu'il y ait sur le véritable 
Richard. 

7.° Quatre traites relatifs à la generation, savoir : De steri- 
litale , de Impregnatane a Gordonio , sapientis verbum de 
Tiriate generativa, et cibaria quae confortant ad generandone. 

8.° Incipit liber qui dicitur secretarium practicae medìci- 
hm compilatus a magistro lobanne Iacobi, (sic) ( cancellar io 
universi tatis medicorum montispessulani, anno domini 1378. 
En voici le prologue: 

Praeceptum est mitri a domino Carolo Rege (Charles V. dit 
le sage) francorum qui hodie praelucet inter caeteros reges in 
Christianitate quod compilarem unam summam brevem etuti- 
lem 9 cum mola librorum qui sunt in medicina ab omnibus 
haberi non possit, nec portali de regione in regionem. Cui ego 
Iobannes Iacobi Cancellarius uni versi tatis medicorum Montis- 
pessulani, ejus humilis servitor obedire volui, et transcriben- 
do de dictisGaleni, et Avicennae, et Rasis, et Àlexandri istalli 
compilavi summam quam appellavi Secretarium practicae me- 
dicinae, in eam parum vel nihil inquirendo, sed quantum po- 
tai in brevi de practica elegi medullam et ipsam in sex partes 
Tel libros particulares divisi. Sequitur tabula. 

A la fin de ce traité , ou lit : Istum librum compilavit 
Iobannes Iacobi in artibus et in medicina magistratus Cancel- 
larius studii Montispessulani et medicus illustrissimi domini 
Karoli Regis francorum et scripsit ipsum Martinus G i rondo - 
nis? quem deus couser vet felici ter et longaeve. Anno domi- 
ni 1429. 

Vado mori sperans per longum vivere tempus, 
Forte dies haec est ultima, vado mori. 

9.°Nomerus siruporum et eorum qualitates. Il s'agit en on- 
te ici des confections, des electuaires; on indique leurs pro- 
prifftcfs, et leurs prix en sous et deniers. 

10.° De qualitatibus plurium medicinarum et earum dosi, 
fecuBdum magistrum Galterum Agilon. 

11.° De medicinis laxativis et oleis. (non ment. aucat. im- 
prime'). 

12.° Liber definitionum: morbus est res inferens... etc. 
13.° De virtutibus plurimarum berbarum. Le pseudonyme 
«acer, y est souvent cité et cet écrit en prose parai t calquè 
*Ur le traile en vers ; De viribu$ herbarum Macri. A la suite 
l| ous avons recueilli six vers Salernitains sur la Scabieuse. 

14.° Tractatus magistri Iobannis Iacobi de causis mòrbo- 
rum et de Pestilentia. 



124 

15.° Praeservatio et cura apostcmatum secundum intentio- 
ncm magistri Iobannis Tornamira. ( Non ment. au cat. impr <) 

16.° Gradus medicinarum secundum. Guidonem deGauI- 
liaco. 

17.° Tractatus de flebotomia astrologìcus. 

18.° De mensibus observationes practicae (non ment- tu cat 
impr. ) 

19.° Regulae de Urinis. C'est une analyse du traiti De uri* 
iris de Gilles de Corbeil. 

20.° Tractatus de Ciromancia. 

21.° Tractatus optimus de astrologia, qui nous parmit ètre 
un recueil d'extra its de diflerens auteur, nous y avons puisé 
d'importans matériaux. 

22.° Antidotarium Nicolai et cjus confectiones. 

23.° Manus cbiromanciae figura (graphica). 

24.° Tractatus de sirupis et multa e reccptae. 

25.° De lapidibus pretiosis, fragment de Marbode. 

26.° Suite des recettes du n.° 24, ci dessus. 

27.° Tractatus optimus de urinis secundum Àvicennam. 

28.° De signiflcationibns egestionum. 

29.° Multae bonae reccptae. Les 25. 26. 27. 28, et 29, soni 
reunis dans le cat. imprimé sous le litre de: Yariorum reme- 
di or uni collodio. 

Cet im por tant recueil ne saurait èlre plus ancien quo 1429 
puisqu'il porte cette date au n.° 8.° ci dessus. Le caractère de 
Fécriture pourrait lui faire attribuer une epoque plus recen- 
te. Il parait ètre partout de la mòme main , et composait sans 
doute à lui seul la bibliothèque d'un médecin de Montpellier. 
À la fin de presque tous les nombreux traitós qu'il renferme, 
nous lisons cette clausule: 

Detur prò pena Scriptori splendida stella. 

Qui scripsit scribat, sempcr cum domino vivat. Amen 

7. —Bill. Rcg. Paris. MS. 7924. -Cod. membran. XIV.* 

saec. vidctur exaratus. 
Hecueil contcnant. l.° Macèr, de viribus herbarum. 

— 2.° Quelques recettes, non ment. au cat. imprim. 

— 3.° Tabulae Salerni; Liste disposee methodiquementsni- 
vant leur propriètes médicinales, ctsuivant leurs qualitósoc- 
cultes d'une très grande quantite de médicamens. 

— 4.° quelques recettes non ment. au cat. imprimé. 

S.— Bibl. Reg. Paris. MS. 6964.— Cod. membr. 

anno 4505 exaratus. 
Ce recucii conlient: 1 .° Practica Gordoniana — Incipit tra* 
tatas mediciuac qui inlitulatur lilium medici nac compilato» a 
M. Bernardo de Gordone f.° 1. à v.° 81.— à la fin: Espleto* 



125 

est li ber Benedictus deus in saccula bene possum igitur dice- 
re : hoc opus exegi... ctc. et plus bas : — factum anno domini 
M. CCC. quinto die lunae post festum S. Brixii deo gratias. 

2.° Alfita (1); et in fine versus de ponderibus f.° 82 à f.° 88. 
(non ment. au cat. impr.) 

3/ Synonima Nicholay... f.° 88. v.° 89. 

4.° Quid prò quo. f.° 89. v.° à 90. Sive rerum, quae, certa 
quadam cognationc coniuDctae, non absque periculo alia prò 
aliis adbiberi possunt collectio. 

5.» Tabulae magistri Salerni. f.° 90. v.° à 92. 

6.° Doses Nicholay. f.° 92. v.° 93. 

7.° Doses Galteri. f.° 93. v.° 96. 

8.° De medicinis laxativis secundum mag. Johannem Ste- 
phanum f. 96. 

9.° Liber de passionibus mulierum secundum Trotulam. 
f.' 96. v.° à f.° 99. la suite par meprise du Relieur. f.° 155 à 
137. v.° Explicit Trotula. 

10.°ExperimentaThadei. f.°100. à f.° 117:Expliciunt expe- 
ri menta magistri Thadei anno CCC1. mense maii in montepes- 
sulano. 

11.° Practica Thadei disputata. f.° 117. à f.° 129. v.° Subji- 
citur epitaphicum Thadei. 

12.° Urinae Mauri. (2) f.° 130 à f.° 134. v.° 

13/ Flebotomia Haly. f.° 138 à f.° 139. v.° 

14.° Practica puerorum secundum Rasym. f.° 139. àf." 140. 

15.° Liber de Ornalu mulierum. f.° 141. à verso 141. 

16.° Incipit Liber Praescientiae Ypocratis qui inventus est in 
Sepolcro ejus in pixide eburnea et sunt XX111I propositiones 9 
f.° 141. à f.° 142. 

Ce MS. est écrit sur vclin, en colonnes doubles et qfs. tri- 
ples.On Ut à la (in: II une librimi dedit magister Johannes Cail- 
leau mi hi duci Aurelianensi...? prò cambio alterius, — et la 
signature: Karolus... 

Surlacouverture:IohannesCailleau doctor in medicina emit 
bone librum a magistro Bertraldo Corvin? pretio quinque 
Scutorum auri, anno domini M.°CGGG. XXXYI11. XXmartii. 

9. — Bibl. Reg. Paris. MS. 6916. — Cod. memb. olim Colbert. 

XIV.* saec. videlur exaralus. 

Ce Becueil contient : 

1.° Curae magistri Pontii de S. Aegidio; incomplet. Desinit 
bis verbis ; fluxus menstruorum sic restringatur : primo fiat 

(1) Poblié d'après ce MS. dans notre Coli. Salem- T. IH- p. 271. 
ft Beau. 

(2) Publié dans la Coli. Salem. Tom. HI. p* 2. d'après ce MS. 
* d'après celul de Florence. De Renzi. 



126 

flebotomia de basilica; item ponatar ventosa major sub mam- 
millis... 

2.° Anatomia. Incipit: quoniam positiones humani corporà 
intrinsecus penitos ignota erant... de matrice. 

3/ De urinis : incipit: sciendum est quod urina duarum re- 
rum est signatura — Explicit : urina multum spumosa, si se 
mutaverit periculosum vel perniciosum. (Non ment. au calai, 
imprimé). 

4.° Gompendium Salerni (1). 

S.° Practica Galteri , sive practica medici nae Gualteriana, 
selon le cat. imprimé coramencant par ces mots : Sicut alt Ga- 
lienus in libro de interioribus circa curationes aegritudinis 
tria debent a medico con si derari., etc. On a pu nommer ce li- 
vre ; Regulae urinarum , à cause des titres de chapitrcs. Sor 
les marges de cet écrit se trouvent environ 140 vers de la pre- 
mière partie du livre de Urinis de Gilles de Corbeil, il sont en 
regard de passages du texte avec lesquels ils ont le plus grand 
rapport; ils ne concernent que Ics indications données par les 
couleurs des urines. Nous ne voyons pas pourquoi dans le cat 
imprime cet art. est confondu dans un mème titre avec leCom- 
pendium Salerni. 

6.° Contenta urinae Galteri ejusdem. À la marge quatre 
vers Salernitains que nous avons recueillis. 

7.° Cogitanti niilii, sans nom d'auteur. Incipit : cogitanti 
mihi simplicium medicinarum virtutibus, earum quae idem 
operantur nomina in unum colligere visum est utile. Explicit: 
ideoque quisquis et clarae cutis reddunt homines (2). 

8.° Cinquante neuf vers latins rimés, sur les saveurs, notti 
les avons recueillis, ainsi qu'un petit préambule en prose, qui 
les precède. Cet article n'est point mentionné au calai. Im- 
primé. 

9.° Roger ina major et minor. Sicut ab antiquis actor itasele. 

10.° Curae magistri Poncii. Ouvrage non ment. au cat, 
impr. 

11.° Un fragment qui commence par: Aegritudinum quae- 
dam sunt acutae... non mention. aut cat, imprimé. 

40. — Bibl. Reg. Paris. MS. 8654. B. au cat. impr. appendix. 

— Cod. membr. olim Baluzianus. is cod. XIV saec. videtvr 

exaratus. 

En examinant la date de 1306. qui se trouve plusieurs.fois 
è la fin de quelques formules d'actes contenues dans e* ie- 
cueil , ou pourra penser que c'est l'epoque d'une partie aa 
moins de cette collection de pièces diverses. On y trouve; 

(1) Ce traile copie par M. de Balzac, sera pablié dans la Cùtet- 
Sdern. T. V. De Renzi. 

(2) Voyez la note de la pag. 8. De Renzi. 



127 

1.° Stimma dictaminis (?) ; c'est un recueil de formules, de 
lettres, d'actes, et autres cboses étrangères à la médecine. De 
plus ce MS. renferme les pièces suivantes, dont il n'y a aucu- 
ne mention dans le catal. imprimé. 

2.° Haec sunt signa Leprae secundum Gilebertum. 

3.° De dietis in quolibet mense. 

3.** Thesaurus pauperum. 
'4.° De Lunis. 

5.° Flebotomia Ricardi. 

6.° Vingt neuf vers latins sur la classiGcation de certaines 
substances suivant leurs proprietes tberapeutiques , et neuf 
vers astrologiques.lls se trouvent compris dans notre travail. 

7.° Gurae magistri Poncii. 

8.° Flebotomia secund. Galien. Salernitani (?). 

9.° Liber de discrelione vel inspectione sanguinis. 

10.° Trente vers francais sur la mort, (Peut ótre traduils 
de Bo èce par lean de Meun). 

11. Trente vers francais sur les femmes par lean Dur- 
pain , moine de Vaucetles. 

12. Suite de recettes et formules magiques en frangais. 

13. Trente deux vers latins sur Ics tempéramens, les signes 
de la sante, et de la mort; ils ont éte reunis au texte Saler- 
ai tain. 

14.° Quelques lignes commen(ant par: Trotula major» quae- 
dam sunt mulieres inutilcs ad conceptionem ( remar quer que 
les f. 31 à 33 ont e te transposés par le relieur.) 

15. Le poéme duPseudonyme Macer, de Viribus ber bar um; 
ce texte est d'autant plus important que dans un endroit au 
f. 40 v»° le MS. a été gratté, et qu'on a substitué 74 vers, (qui 
ne soni point ailleurs) à ceux qui se sont trouvés ainsì sup- 
primés. 

16.° Fragment sur les quali tes des alimens. 

17.° Quelques vers latins sur B les pronostics. Nous en avons 
profité. 

18.° Quelques recettes , et enfin à di vers endroits plusieurs 
notes marginales. 

M.— Bibl. Reg. Paris. MS. 7929.-Cod.mmbr., primum Petri 
Pithoei , poslea Colbert, hujus codici* pars prior saecub X.° 
posterior XIV.° videtur exarata. 

Ce recueil contieni 1.° Ies7derniers livres de l'Eneide; 
tré» beau MS. du X.' Siede, ayant appartenu à Pierre Pitbou 
et portant la signature au commencement et à la fin. 2.° sur. 
sept feuillets à deux colonnes les trois derniers quarts envi- 
ron du Macer De viribus herbarum. Le commencement de ce 
traile est dans le recueil MS. 1750, par la faute de la reliu- 
r *tV. ci dessous n.° 14. 



128 

4%.—Bib\. Reg. Paris. MS. 8 497. —Cod. membr. ol. Colbertinus, 
partirà XIIL° partim XIV. 6 sacculo videtur exaratus. 
Ce recueil contient cntr'autres Macer De viribus herbanm. 
Il a une grave transposition qui est rectifiée par une noto de 
Laporta du Theil; il manque quatre feuillets, qui conteaaient 
les cbap. Gaulis, Pastinaca, Origanum, Serpillus, Yiola t Ari- 
stolochia, Marrubium, le commcncement du eh. Yris et la fin 
du eh. Synapis. J'y ai trouvé d'utiles notes , et de bonnes 
variantes. 

45. — Bibl. Reg. Paris. MS. 8544. — Cod. membra*, ol. 
Colberlinus XIII. XIV. XV.° saec. videtur exaratus. 

Ce recueil contient cntr'autres une copie du Macer # qui pa- 
rait ótre du XV siècle , et de la quelle j'ai tire peu de choses. 

44.— Bibl. Reg. Paris MS. 4750.— Cod. membr. ol. Colberlinus 

X. XI. XIV. ° saec. videtur cxaratus. 
Ce MS. contient à la fin le commcncement du Poeme de 
Macer , dont le complcment est dans le MS. 7929. On Ut en 
titre d'une main plus recent: Odonis medici de viribus ber* 
barum Carmen... Gaudcntius Merula de gallor... 

45.— Bibl. Reg. Paris. MS. 2887.— Cod. membr. ol. Fauriam 

XI1I.° saec. videtur cxaratus. 
Marbaudus. 

46. — Bibl. Reg. Paris MS. 5009. — Cod. membran. rf. 

Colbertinus X1II.° Saec. videi, exaratus. 
Recueil de pièces tres variees. Le relieur y a mis quelque 
désordrc. Il n'y a point de numération generale des fcuilleU. 
J'y ai pris beau coup de vers sur la medecine astrologique. Il 
y en à encore sur la composilion du Galendrier que j'ai negli- 
gé s. Il y a aussi un Macer De vtribus herbarum qui m'a (bur- 
nì de bonnes corrections et d'utiles scholies, et un Marbodns 
De lapidibus et eorum virlutibus que j'ai aussi utilisé. 

fi.— Bibl. Reg. Paris MS. 5042.— Cod. membr. ol. Colbertinus: 

XII1.° XIV.° saec. videtur exarat. 
Ce recueil contient à la fin un petit Cahier , dans lequel 
j'ai trouvé et recti fló les vers 1409 a 1420 (1) de TE. de Sai. 
et de plus le dernier livre, probablement apocryphe du pseu- 
donyme Macer. 
48.—Bibl.Reg. Pam. MS. 8302-Cod.membr.olimColbertinus. 

XIV.° saec. videtur exaratus. 
Recueil de pièces variées, il y a un MS. incomplet du Ma- 
il) Correspondcnl anx vers 2685 à 2694 , et aux vers 2786 à 2788 

de nòlrc cdilion. De Renzi. 



129 

; 47 chapitres, dont trois sont incomplets. J*y ai puisé quel- 

ques notes ; d'après une fio de table qui est en lète , les cha- 
pitres de epeciebus étaient primitivement dans ce MS. et il 
y avait à la fin deux chapitres, de ematkite, et de asbesto, de 
Marbode. 

49. — Bibl. Reg. MS* 84ò4. — Cod. membr. primum lacobi Aun 
gusti lituani, postea Colbertinus, parlim XII. par Hm XIII. 
Saec. videlur exaratus. 

Ce recueil contient 1.° Macer. 2.° Quintus Serenus. 3.°Mar- 
bodus. 4.° Selon le cat impr. : Anonimi opusculum cujug 
inest titulus: Liber magnus et secretus sigillorum Cehel, quem 
fecerunt filii Israel in deserto post exitum de Aegypto secun- 
dum motus et cursus side rum. 

Ì0.— Bibl. Reg. MS. 7446. —cod. charlaceus. XV.° Saec. 

videtur exaratus. 

Ce recueil contient plusieurs pièces relatives à l'astrologie; 
il contient aussi Petri hispani Begimen sanitatis, à fin du 
quel f. 56 v.* j'ai dechifTré 27 vers mnémoniques, panni les 
quelsj'ai trouvé d'utiles variantes que j'ai mentionnées en leur 
lieu , et deux vers que je n'avois point. Le tout est d'une écri- 
ture très difficile pour moi. 

Il y a un traile d'astrologie d'Arnauld de la Pales maitre en 
astrologie, astrologue en charge du Boi Louis XI, (recevant, 
suivant une note assez moderne, 200 livres de gages annuels). 
La reliure porte exterieurement l'Ecysson de Charles IX. 

Le Petri Hispani est intitule d'une ecriture moderne: Begi- 
men Sanitatis Petri Hispani, et une seconde fois d'une ecriture 
contemporaine de celle du MS. 11 commence ainsi : Dominae 
grafia Dei hispaniaeque Begimen Iohannes Hispanus Salutem. 

Ì1.—Bibl. Reg. Paris MS 6978. cod. membr. ol. Mazarinaeus 

XIV. "Saec. videtur exaratus. 

1.° Versus de IV. complexionibus. Vers salernitains; il y en 
i25. 

2.° Haec sunt XIL signa eoe li et effectus eorum dum Luni 
transit per ea. Ce sont 36. vers astrologiques , que j'ai deja 
recueillis et qui commencent par: Nil capiti facias... 

3/ Incipit liber de conservanda sanitate a magistro follan- 
te de Tholeto... Scribitiir ab Isaac in Libro viatici quod qui- 
cumque vult conti nuam custodire san ita lem custodiat stoma- 
chum, etc... du f.° 2. au f.° 8: après le eh. de Balneis, il y a: 
De distinctione veneni, de remedi is et disti nctione venenorum, 
de rabie. Le traité se termine par: et haec nobis de praedictis 
sufficiant, etc. explidt. 

4. a Ad omne vitium oculorum, f.° 8. 

o 



no 

S.° Incipit Ilcgimeii Sanitatis ad inclituni regem Àragonuni 
a magistro Arnaldo de Vi 11 ano va Ghatalono compositnm seu 
ordinatum. Le dernier chapitre Irés long a pour titrc: de La- 
)>sibiis emorroydum et earum remediis, f.°9 à v.° 21. 

6.° Incipit epistola de accidentibus senectutis missa ad Inno- 
ccntium quartum quondam Summum Ponti fìcem , (de 1243 
à 1254.) f.° 22. à f.° 26. à la fin: Explictt Epistola de acciden- 
tibus Senectutis S d q domini Gaslrigret et missa ad Innocen- 
tium quartum Summum Pontilìccm. 

7.° Incipit liber Mora li uni qui alio modo dicitur Secretami 
Secretorum editus ab Aristotele ad Alexandrum. — Domino 
Suo excellentissimo et in cultuChristianaeReligionisStrenois- 
simo Guidoni Vere de Valentia , Givitatis Tripoli» glorioso 
Pontifici Philippus Suorum minimus Glcricorum se iptum et 
fidele devotionis obsequium, (voir le MS. de Bruxelles) f.° 37 
à 62. v.° Ce traité apocrypbe se termine par : Completi» est 
tractatus de signis et moribus naturalibus hominum ad regém 
magni ficum Alexandrum qui dominatus fuit toti orbi dieta* 
monarclia in septentrione. Il y a beaucoup de choses sur la 
regime de vivre. 

8.° Ìncipit epistola Alkindi Achalis de Baldac philosophi 9 
de fulurorum scienlia. Ouvrage apocryphc fort bizarre. 

22. — Bibl. Reg. Paris. MS. 4656. A. — cod. membr. oJ. Al- 
bert. XIL° S. videtur exaratus. Voy. cai. MSS. RR. appena* 
À la suite des oeuvres de S. Gyprien. Ce recueil contieni 
Macer, De vir. herb. Beau MS. de deux écritures; j'y fronte 
intercalò le Ch. Coralius lapis de Marbode et quelques repeti- 
tions notamment les Gli. Asarum ou vttigago, et germandreo. 

25. — Codex NaudiÀianus. 
Ce 'MS. est mentionne par B. Moreau comme étant entre 
sesmains, et comme contenant 183 vers. La phrase deR. 
Moreau, qui dit à propos de ce MS: quondam Budaei jam vero 
Naudiniest, tendrait à introduire quelque confusion entre 
ce MS. et celui que nous avous décril au n.° 3 de ce calale- 
guc , et qui porte la signature de Bude , mais la différence 
enorme qui se trouvc entre le nombre des vers, puisque ee 
n.° 3 en renferme plus de 1100 doit dissiper toute crainte de 
doublé emploi , et il faut croire , sauf erreur de la part de R. 
Moreau , que ccs deux MSS. ont appartenu à Bude. Do reale 
nous n'avons pu le retrouver; il est mentionne par Ackermann 
et par À . Croke , d'après R. Moreau. 

a, 24. — Codex Morellianus. 

R. Moreau dans ses prolegomènes designo sous le nom de 
Codex nosler, un MS. quii dit avoir en sa possession, et con- 



131 

iient 634 vers. Il commence par : Fr ancorimi Regi... Acker- 
mann et A. Groke le citent d'apres no tre com patrio te ; nous 
n'avons pu le découvrir. 

25. — Codex vulgalus. 
Cesi encore R Moreaa qui mentionne ce MS. cornine con- 
tenant 362 vers. Zaluski et Ackermann , le citent ; nous n'a- 
yo&s pu le retrouver. 

Ì6. — Bibl. de la Ville de Versailles. A. 412. h. in 42. Ce volta- 
rne est un exemplaire de Védilion imprimée de l * Ecole de Sor 
leìrhe de Iean Curion. 4568. Francofurli, apud haeredes Ege- 
nolphi, petit in 8.° 

Sur les marges les titres et les couvertures de ce volume 
se trouvent, en manuscrit: 1.° Une traduction en vers fran- 
ca is des 379 vers dont se compose le texte Salernitain. — 
2.° De nombreuses additions à ce texte, c'est à dire environ 
42. vers , qui ne sont guère que des traductions de certains 
passages des commenta ires d'ArnauId de Villeneuve ou de Cu- 
rion sur l'Ecole de Salerne. 

— 3. # EnGn quelques notes en prose qui peuvent servir à fi- 
xer approximativement ladate de cet écrit et à faire voir que 
l*auteur,quelqu'il soit, projettait une édition de l'Ecole de Sa- 
lente. Yoici les principales de ces annotations. 

Sur le premier feuillet: Regime pour conserver la sante , 
Alias; Regime et preceptes notables pour la sante du corps 
humain, recueillys de plusieurs autheurs, et medecins ap- 
prouvez et nouvellement réduits en vers fran$ais par I. G. d. 
F. P ; S. D. R. Nous avons conserve scrupuleusement la pon- 
ctuation qui séparé ces lettres initiales, dont les quatre der- 
niéres sont parfaitement certaines. 

F.° 9. Le commentaire sur les motsipeclere crines (vers 207) 
se termine ainsi : buie sane instituto pecten eburneum probe 
politum et laevigatum tutissimum praestabit usum f moderate 
e fronte cervicem versus quadragies ductum, Mar si lo Ficino 
( lib. 1. de vita, cap. 8.) texte. L'auteur du MS. ajoute en 
marge : utinam id et semper et a juventute fccissem. 

F.° 127, à propos des inconvéuiens de la diète laetée sic % 
opinor, mibi contigit anno 1613 sub fine Maii. 

F. ° 129. Le commentaire sur le mot Bulyrum, porte: re- 
cens butyrum..et in pestilenti aeris constitutione quotidie cum 
puri panisVibus aut quatuor bolis mane ab jejunis devora- 
tum t mirifice ad sanos ab infectione praeservandos confert. 
— L'Auteur ajoute en marge: hoc erat antidotum Catharinae 
Mediceae reginae matris, in Gallia sub Carolo IX, ejus filio 
Rege, in peste quadam, dum d ictus Rex et aula ejus essent 
Lngduni nostro saeculo. Audivi ex quodam medico. 
F.° 203, en marge: sic anno 1612, mense julio, dum in bai- 



132 

lieo essom ub pruritum sensi magnani visus debilitatiancm et 
ca taraci am laevi oouli aumentare. 

F.° 255. à propos du danger de negliger le bandage du bris 
après une saignée: sic obiit Magduni ad Ligerim (Meun sur 
Lui re) vir clarissimus et doclissimusGermanus, Valens, Guel- 
lius, ante Senator illustrissimos et Pimpotius abbai, sed tane 
recenter episcopus Aureliae, idque anno 1587, circa 
brem vel octobrem mensem. Eratque is propemodùm 
genarius, et in sanguinis per fasciae dissolutionem orni i rio— 
obiit. Hicest qui in Publii Yirgilii Maronis opera doctos et ae- 
tis aptos commentarios scripsit, qui in lucem editi sunt Ipso 
adhuc superstite authore , qui et prius et mihi non volgari* 
fuerat amicus. Huic ego defuncto tumulum condidi latini* 
versibus ; ipse sibi vivens distichon post ejus fata inscrittasi 
ejus sarcophago lapideo ab ejus baeredibus in aedo divi Si- 
phardi Magdunensis. 

Il resuite de ces renseignemens que l'auteur du MS. vivait 
encore en mai 1613 , et qu'il était atteint de cataracte. Qoant 
à ses vers nous los avons renieillis , et nous avons place dans 
notre texte Ics additions qu'il a composées. 

27. — Codex Schenckianw. 
Johannis de Mediolano medici et versiflcatoris suo tempore 
Celebris universae medicinae flos unanimi Salernitanae Scbo- 
lae adprobatione ad Anglorum Regem, versibus circiter 1839 
conscriptus , nunquam hactenus integer publicatus ; Extat 
manuscriptus in bibliotheca Schenckiana,nam quae exeodem 
Johannis de Mediolano flore, de bona valetudine conservanda 
Arnoldus de Villanova dissimulato autoris nomine transtnlit 
et Commentariis suis cnarravit , atque recentiores nonnulli 
interpolarunt, vix tertia pars eorum versuum fuerit, qnae 
hactenus desiderantur, ad totius operis completionem. Extrait 
de la Bibliotheca lattica, autore lohanne Georgio Scbencfcio 
a Gravcnberg, philiatro, Francof. 1609, pag. 298. —Ce MS. 
est cité par R. Moreau , Zaluski , Ackermann et A. Croke. 

28. — Cod. MS. Persicus. 
Wagcnsiel ( Exercitationes varii argumenti, p. 77). cité par 
Zaluski, rapporto que Andreas Acolythus, affirme dans eoa 
édition quadrilingue de l'Alcoran, (pag. 14.) qu'il possedè en 
manuscrit , une école medicale , en langue Persarife, conforme 
à celle de Salerno. 

29. — Cod. MS. Columesii. 
C Iimosius, dans ses Kc>p*>.ra libraria (p. 107.) parie d'un 
MS. de l'Ecolc de Salerno , qui contient , dit il , un moindre 
nombre de vers que le MS. de R. Moreau. 



133 

5D.—Bibl. Rtg. Bruxelletisis. MS. 41855. 

Incipit experimenta probatissima contra diversas infirmi- 
tates corporis , duna modo a principio morborum curam àdhi- 
beas. Sunt autem accepta in libro de natura rerum et direr- 
sis philosophorum scriptis, per versus choloratos brevissime 
comprebenaa et secundum litteras alphabeti vocabolo morbo- 
rum distincta. 

Nona devons à l'obligance de M. Ahrens, professeur de phi- 
loaopfcie à l'université libre de Bruxelles» une copie dece MS. 
qui nous avait été indiquée par M. de Ste. lames Gaueourt , 
M. Emtle Gachet, qui a bieu voulu Taire cette copie, y a Joint 
une note de laquelle il resulto que le catalogue imprimé at- 
tribne cet ouvrage à Philippus Tri poli taims, ce qui ne semble 
pas justifié 9 et ne parait ótre fonde que sur la rassemblance 
qui existe eigre rEcriture, et celle du MS. 11,854, immé- 
diatement precédent dans le mème recueil 9 et dont voici le 
titre: Li ber Moralium de Regimine honorum, qui alio nomi- 
ne dici tur secretorum ab Aristotele editus ad Alexandrum re- 
gem. Il est précède d'une dedicare è Guy de Valeece, patriar- 
che de Tripoli, par Philippe Tun de ses cleres qui déclare IV 
voir traduit de l'Arabe. L'un et Taulre paroissent avoir été 
écrita au XI V.° Siede; toutefois le MS. qui nous occupo, dont 
le titre n indique en aucune sorte l'epoque ni Tauteur , con- 
tient 347 vers, sur lesqbels W au moins font partie des an- 
cien* MSS. Salernitaios. Il nous a paru convenable dìocorpo- 
rer le reste dans notre texte* 

34. — Codex Àtlorfianus , ret Trewianus. 
Codexpapyraceus,qui in seri ni is bibliotbecae servatur, quant 
illustris quondam Yir loan. lacob. Trewkis litterarum uni 
versitati Altorflanae legavit, satis bene seriptus et 1OT3 ver- 
sibus compositus , capitulorum inscriptiones atmmque ordi- 
■em versuum habet, quam libri an tiquiores cum Arnaldi com- 
menta ri is editi. Notas margihales permultas librarius addidiL 
Carmen in hoc codice titubimi habet: Reghnen generale , in 
fine leguntur haec verba: Explicit flos ntedicinae compilata* 
a lohanne de Mediolano , magistro in medicina in studio Sa- 
lerai. Deo gratias* anno scriptum 1 418. — Ceei est extraitde- 
l'Edit. d'Ackerinann , p. 108. ces renscignemens aont reprcv- 
duits pas A. Croke. 

32. — Bibl. Vffenbachiana , (A), panie IV. p. 448, 449. 
MS. sur papier du XVI. Siècle 1506.— Regimeu Sanitatìs 
Salernitanum excel lentissimum prò conservatione sanitatis 
totius humani generis perutilissimum a magistro Arnaldo de 
Villano va Cathelano omnium medicorum viventiuoi gemma 
utiliter, ac secundum omnium antiquorum medicomm doctri 



134 

nam veraciter expositum , no v iter corredimi a$ emendatum 
per valentissimos , egregissimos ac medicae artis peritissimo! 
doctores Montispessulani regentes anno 1480. Praedicto loco 
actu moram trahentes. Scriptum per Balthasar Lotwiger ci- 
vem in Hallis 1506. - Le méme volume contieni : Regimai 
sanitatis ad Innocentium Papam tertium in villa Parisieui. 
— Ce MS. est cité par Ackermann et par A. Croke. 

33. — Bibl. Uffenbachiana (B). pari. IV. p. tìS. 
Schola Salernitana de conservacela bona valetudine cuna non- 
nullis additamentis et notis marginalibus. Descripsit 1. C. My- 
cropius, adjecta in fine v ictus et cultus ratio expoi ita qua- 
tuor in singulos menses versibus per loacbimum Camera- 
rium. — Ceci est extrait du Cat, de Ackermann etdecehii de 
A. Croke. 

K 

34. — Bibl. Berolinensis. n. m 445. 

Ce MS. à été vu et col lattone au commencement de 1845 
par M. Daremberg. Jeprends les délails qui snivent dansaon 
rapport au ministre et surtout dans les notes manuscrites quii 
a eu l'obligeance de me confier. Ce MS. est en parchemin 9 
format petit in f.°; se compose de deux parties, rune theolo- 
gique de 71 feuillets. La seconde toule medicale éerite avec 
luxe au milieu du XIV. - siede. Elle renferme: 

1/ Incipit li ber de conservanda sanitate a mrfgistro tatua- 
ne de lolet compositus — pout ótre de Toleto — commenta 
ainsi : Scribitur ab Isaac in libro viatici quod quicumque Te- 
lit continuam custodire sanitatem, rustodiat slomacbum f et fi- 
nii par: Sufficiunt de Balneis. 6 feuillets. 

2/ De Yirtutibus Casei, en vers léonins ; un fenilici. Ce 
sont des fragmens de la Schola Salernitana. 

3.° Begimen Virile. (12 feuillets) C'est le Regimen Salerai, 
il présente la plus grande ressemblance avez le MS. 6891 da la 
bibliotheque royale de Paris ; en y trouve aussi la singultite 
méprise du mot jurejurando, rais pour maler kirundo ( Voy 
p. 6). Le vers : Sijungatur ei violenter amygdala trita p qui ea 
a la marge du MS. de Paris est ici dans le texte. La collaUo» 
de M. Daremberg m'a fourni quelqucs vers nouveaux et d'n- 
tiles variantes. 

4/ De virtutibus berbarum, (Macri) 28 feuillets f peo d* 
difTerénces avec Tedition de Cboulant (Leipzig, 1832.) 

5/ Carmen astrologicum , 8 feuillets. 

35. — Bibl. Dresdensis. D. 78. 

56. - Bibl. Dre$densi$. B. 483. 
Suivant m. Daremberg , ecs >\vux MSS. de Dresda ont de 



135 
l'analogie avec le MS. de Berlin, n.° 115, ci dessus mentionné. 

57. — Bibl. Reg. universilalis Uratislavien&is. III. Q. !• 
Ce qui suit est extrait de la dissertation inaugurale de Ro- 
senthal. C'est son 1. fragment. Ce MS. provieni de l'antique bi- 
bl. des Vincenlius-11 a cent feuilles en papier. — On Ut sur le 
premier feuillet: de variis coltectis D. de Lapidarli* — Sa date 
est de 1361 à 1364. — Le fragment Salernitani est au f.° 69; il a 
pour titre: Medicinali* qui dicitur Medicarius. — Le premier 
vers Anglorum Regi manque et n'est remplacé par aucun vers 
analogue. Or , cornine ce MS. est aussi ancien que le texte 
d'ArnauId, tout ce qui concerne la détermination de l'epoque 
à laquelle le poeme aurait été compose, fondée sur ce premier 
vers, cesse d'avo ir une probabilità aussi grande — Ce com- 
mencement du poeme Salernitain montre que la médecine est 
donnée par Dieu , et que son principal objet n'est point l'u- 
sage des medicameus, mais le Regime; qui est conforme au 
caractère de l'ancienne Ecole de Salerne avant l'irrupUon des 
doctrines Arabes, et ce qui concorde avec son nom de Civita* 
Hippocratica, et avec les doctrines hippocratiques qu'elle prò- 
fessait. — Ce fragment est très different du texte d'ArnauId ; 
il y a plus et moins et autrement ; quelques vers ont deja été 
pris par Moreau, il en est de tout à fait inconnus, exemple: 

• . Dum saltant atavi (atbomi) , patet excellentta vini» 

Il y est mention de l'bydromel , ^inedo, inulsa) boisson fami- 
lière aux anciens peuples slaves. — li contient 97 vers. 

38. — jBi'61. Rhedigeranae. (Ur alisi avicntis) . 
(Yoir dissert. inaugur. de Rosenthal. p. 14). CVst le 2. 
fragment de Rosenthal. Ce MS. en papier format in 8.° , est 
de 1408; il a souvent à la marge des citations de l'Ecole de 
Salerne, et dans le texte: à la page 134 se trouve un frag- 
ment de 25 vers. Le coinmenccmenl encore different ici mon- 
tre quels variations le poeme avait subies dejà au XIV. Siede. 

59. — Bibl. Univ. Uratislaviensis* I. Q. 466. 
(V. dissert. de Rosenthal. p. 15 ). MS. en papier, de Fan 
1417 , selon Henschel. Outre quelques vers Salernìtains dejà 
contenus dans les traditions d'ArnauId , ou dans d'aulres re- 
cueils, ce MS. en renferme quelques uus qui ne se trouvent 
point ailleurs, cesi le 3. fragment de Koseutbal. 25 vers. 

40. — hibl. Regiae Uratislaviemis. III. Q. 5. 
(V. dissert. de Rosenllial. p. 16.) MS. sur papier provenant 
de la bibl. des Carmelites «le Gross Strenz , du milieu du XV 



136 

Siede. 1443.?— Ce MS. est importane, selon Rosenthal, par 
la grande quanti té de vers inconnus qu'ony trouve, et enee 
quii offre une restauration evidente de r ancien poeme de Sa- 
lerne. II pense que ces vers traditionnels ne sont pas par hazard 
parvenus à la connaissance d'Arnauld. Il remarque la lacune 
que j'ai signalée dans Arnauld pour ce qui concerne fes ab**- 
dantiae humorum a atre que sanguinis; etc. p. 17. et 18). Mo- 
reau, dit il, en a pris quelques uns. — C'est le 4 fragment de 
Rosenthal , environ 296 vers. 

44. — Bibl. Univ. Uratislaviensis. I. F. 334. 
V. dissert. inaug. de Rosenthal. p. 22. MS. attribué par 
Henschel, au milieu du XV.* Siede. Il contient le 5. frag- 
ment de Rosenthal. 22 vers. 

42. — Bibl. Univ. Uratislaviensis. IV. Q. 93. 

V. diss. de Rosenthal. p. 22. MS. du milieu du XV. Siede 
Il contient une très ancienne version allemande ; un calen- 
drier phlébotomique et diététique, suivant fusage Constant dea 
medecins du rooyen àge ; il est conforme à l'astrologie, ou à 
des doctrines pseudo hippocratiques. Henschel a recueillt plu- 
sieurs de ces Galendriers domestiques qui vont jusqu'auXYH.* 
et XVIII.* Sièeles. Au XV.' on pensali que ces Calendriers ve- 
naient des maitres de Salerne. Henschel en a recueilli un jte 
l'année 1397 (c'est cetui qui est imprimé par Maquini}: (E$e^$ 
per latitivi calidas) M. Henschel m'a comuniqué , dit Roeen- 
thal , fes vers calendairiques qui sont à la suite de mon TI/ 
fragment, lequel me sembte étre de Kan 14 43. 

Le 6. fragment de Rosenthal se compose généraìmest da 
deux vers complete suivis d*une traduction allemande ancien* 
ne de 3 à 6 vers. Le MS. est indiqué par F. et contient envi- 
ron 100 vers Salernit. et d'autres astrotogiques mis à la suite* 

43. — Bibl. Beg. Uratisìaviensis. //, 0. /. 
V. diss. de Rosenth. p. 30. Ce MS. a appartenu à H^gtfoe- 
Collégiale de Giogo w ; il a été écrìt en 1446: on lit f-* 317: 
Ego Albicus etc... il a donc eu pour auteur ou au moina pouf 
ppsse&eur le célèbre Albicus , maitre en Tuniversité de Fra- 
glie, et plus tard Arcbevéque. J'y ai pris des vers ménotogt- 
ques, qui sont melés avec d'autres du MS. Uratislaviensis 1IL 
Q. 5. (39). 

44. — Bibl Beg. univers. Uratislav. ni. F. 7. 
MS. d'un etudiant de Montpellier. Il y a un tratte de Pe- 
stilenza du célèbre Iean lacques , ou mieux lean lacobi , 
écrit en 1373 le 6 fevricr. 



m 

45. —Bibl. Reg. univers. Urati$lav. III. F. 40. 
MS. sur papier, provenant de la bibl. Corpus Christi. Selon 
Henschel , il a été écrit en France. 

46.— Bibl. Reg. tinto. Uratislav. HI. F. 25. 
MS. sur papier, écrit en SHésie et pent étre à Breslau; pro- 
Tenant suivant tonte apparence du célèbre médecin Silésien 
l'Eveque Thomas de Sarepta , de la fin du XIV.* ou du com- 
menoement du XV/ siècle. 

ft.—BM. Reg. univers, Uratislav. IV. F. 24. 
MS. en papier , antérieur à l'an 1409. parait à Henschel 
ètra du à un disciple du célèbre Albicus. Sans doute le mème 
que ci dessous li. F. 94. 

48.— Bibl. Reg. univers. Uratislav. Uh F. 27. 
MS. sur papier , povenant de la Bibl. de l'Eglise Corpus Chri- 
sti; écrit en Italie, en 1418. 

49.— Bibl. Reg. univers. Uratislav. IH. Q. 4. 
MS. sur papier, povenant de l'Eglise collegiale de Glogow, 
écrit en partie en Bohème, en partie à Posen de 14224 1426. 

50. — Bibl. Reg. univers. Uratislav. IV. F. 21. 
MS. provenant des frères Capucins de Breslau; recueil astro* 
togkpie , écrit en partie en 1393 , et en 1438. 

51.— Bibl. Reg. Uratislav. II F. 94. 
Toir'Ia note de Roseo thal, pag. 37 de sa dis?ert. inaug. (Test 
un recueil, qu'il faut attribuer au MS, IV. F. 24. 

52.— Bibl. Reg. Londinensis. Coi. MS. desig. 12. E. FU. 

Ckartaceus , in 4.° minare. f.° 206. Saeculi XIV. 
Inter alia complectitur sine titillo praemisso : Regimen Sa- 
lem itanum. — Incipit: Anglorum Regi... desinit: haec super 
renes pone fltque juvamen.— EtL plicit tractatus qui dicitur fio* 
medicinae, compilatus a magistro Iohanne deMenilano (sic), 
tenet versus circiter 1080 in capita distrìbutos. — Cette note 
nous a été communiquée par M. Holmes de la Bibl. de Lon- 
dre*. Le MS. ne nous parait avoir été décrit ni indiqué par 
aucun bibliographe. 

55.— Bibl. Reg. Londinensis. Cod. US. design. 42. B. IXJF. 
tnembranaceus. in 4. ó —fS 259 — Saeculi XV. 
Habet inter alia sine titulo praemisso : Regimen Salernita- 
num.— Le commencement , la fin, l'explicit, le nombre des 



138 

vers comme à l'article précédent — Note de M. Holmes. — 
Ce MS. n'est point indiqaé par les bibliographes. 

54.— Mw. Ashmoléen. Cat. génir. 7189. Cat. par.'WS. 

Recueil MS. sur velin de divers traités médicaux. Deux 
copies de l'Ecole de Salerno s*y trouvent écrites en regard l'ime 
de l'autre sur deux colonnes de la mème page. La première 
copie commence au f.° 245, et flnit au f.° 281. La seconde, co- 
pie beaucoup plus longue commence aussi f.° 245 et Se termi- 
ne au f.° 294. G'est celle que nous notons ici; elle contienten- 
viron 1080 vers. — Geci est extrait du cat. d'A. Croke. 

55. — Mus. Ashmoléen. cai. génér. 7789. cat. part. 4415. 

La première des deux copies mentionnées en l'article pré- 
cédent; celle ci plus courte ne contient qu'environ 800 vers, 
extrait du catal. d'A. Croke. 

56. — Mus. Ashmoléen. cai. gener. 7756. cat. pari. 4588. 
Copie moderne sur papier de l'Ecole de Salerne. — Extrait 
du cat. d'A. Croke. 

57.—BM.Sloaniana. Cod. MS. 557. Chartaceus, in 4.° f * 46. 

Saeculi XV. 
Regimen Salernitanuni , nullus titulus praem itti tur. Verso* 
habet circiter 850 , in capita distributos ; tractat de materia 
medica, pathologia, de urinis, etc Ìncipit: Anglorum Regi..; 
in fine mutilus est. — Note de m. Holmes. Ce MS. ne nous 
parait pas mentionné par les Bibliographes. 

58. — Bibl. Sloaniana. 545 n.° 100. in Catalogo MSS. A*qìm 
5669. Chartaceus, in 4.° fS 228. Saeculi XV. Olim Fnmci- 
sci Bernardi. 

Inter alia: Regimen Sanitatis Salernitanum, magistri Arnol- 
di de Villanova. Versus habet circiter 367, in capitalo* di- 
stributos ; de materia medica et phlebotomia tractat. Incipit: 
Anglorum Regi... desinit: 

Utilis est requies sit cum moderamine potus. 
Hoc opus optatur quod flos medici oae vocatur. 
Et sic est finis , laus Deo gloria Trinis. 

Anno 1456. 16.°maii. Explicit flos medicinae mag. Amoldi 
de Villanova. Note de M. Holmes. Mentionné par A. Croke. 



59. —Bibl. Sloaniana 
Membranaceus 
Bernardi. 



lana. 551. n.° 442. in Catal. MSS. Angliae5681. 
. in 4.° f.* 455. Saeculi XV. Olim Francisci 



139 

Continet Inter alia Regimen Salernitanum. Incipiunt ver- 
us medicinales editi a magistris et doctoribus Salernitana in 
Lpulia , scripti Karolo Magno , francorum Regi gloriosissi- 
no , quod opusculura in quinque partes dividitur , quarum 
►rima est de rebus homi ni naturalibus ; seeunda , de Tebus 
lomini non naturalibus ; tertia de rebus contra naturam (id 
st, morbis); quarta 9 de medicinis simplicibus; quinta, de 
uris egritudinum. 

Les plantes et autres médicamens simples sont classés par 
>rdre alphabetique. Yoici le commencement de FOuvrage. — 
ncipit primo prologus. 

Francorum regi scripsit schola tota Salerai, 
In metro pauca , mox commemorantia multa , 
Quo phisis regimine stanti compendio scitur ; 
Cura subest prompta , languor qua tollitur aeger. 
Hetra juvant animos , comprendunt plurima paucis , 
Pristina commemorant , quae sunt libi grata legenti. 
Haec bene servando vitam longam Ubi mando , 
Herbas in terris, coelo quod sidera , cernis , 
A me tot mille verba salutis habe. 

Tout le poeme d'Otho de Crémone est compris dans ce MS» 
pèle méte avec le reste— Dans l'Epilogue plusieurs auteurs Sa- 
lernitains certainement bien plus modernes que Charlemagne 
sont cités par l'auteur spcfcialement dans ces deux vers : 

Maurus, Mattbaeus, Salomon, Petrus , Urso , moderni 
Sunt medici per quos regnat medicina Salerai. 

Cet écrit contient environ 2000 vers, on lit à la fin: Ex- 
plicit florarium versuum medicinalium f scriptum cristianis- 
simo regi francorum Carolo Magno , a tota universitate doc- 
torum medicinarum studii Salernitani, tempore quo idem Sar- 
racenos devicit in Runcivalle , quod latuit usque tarde et deo 
volente nuper prodit in lucem. 

Tous ces renseignemens sont extraits d'une note de M. Hol- 
mes, de l'edit. d'Ackermann, qui appèle ce MS. Codex An- 
glicus , et du Cat. d'A. Croke. 

60.—Bibl. SUxmiana. 582. n.° 82. in Col. MSS. Angliae 5651. 
Chartaceus, in 4.° /.* 264. Saeculi XV. ineunlis, olim Fran- 
caci Bernardi. 

Continet inter alia: Regimen Salernitanum ; versus com- 
plectitur circiter216, per capitulos distributos ; de materia 
medica tantum tractat. Incipit: Anglorum Regi... desinit: qui 
parum audit, justiciam ab ipso rcpellit. — Extrait d'une note 



140 

de M. Holmes. Ce MS. ne nous parait pas cite par tes biblio- 
graphes. 

64. — BiM. Sloaniana. cod. MS. 4945. ou 4965. 

Chartaceus in f.° fS 484. Saeculi XVU. 

Inter alia: Regimen Sanitas (sic) Salerai. Incipit:- Anglorum 

Regi... desinit:... Cum moderamine potus. Versus habet cir- 

citer 290.— Extrait d'une note de M. Holmes. Ce MS. ne non» 

parait pas cité par les bibliographes. 

62.—Bibl. Sloaniana. 574. n.° 98. in Calai. MSS. Angliae5667. 
Chartaceus in 4.° f. m 98. Saeculi XV. Olim Francisci Bernardi. 
Incipit sine titulo: Anglorum Regi... desinit: cum carni car- 
wey non sine febre fui . . . Versus habet circiter 240. de sola 
hygiaene et materia medica. — Extrait d'irne note de M. Hol- 
mes — Ce MS. est mentionnè par A. Croke. 

65. — BM. Harleiana. cod. MS. 5407. Pariim Chartaceus, 
partirti membranacea, in 8.° Saeculi XIV. 
Inter alia : Regiminis Salernitani fragmenta. Versus ha- 
bet circiter 230. Incipit: Anglorum Regi... note' par M. Hol- 
mes ; mentionnè par A. Croke. 

64. — Bibl. Harleiana. cod. MS. 5749. Parlim membranaceus, 
partim Chartaceus, in 4.° fS 274. Saeculi XIV. cxeuntis 
Habet in calce versus circiter 90 ex regimine Salernitano 

excerptos , titulus est : diaeta bona quatuor temporibus anni. 

Incipit: temporibus veris... Note de H. Holmes, catalogne 

de A. Croke. 

65.— BiM. Harleiana, Cod MS. 5706. Chartaceus, 

in 4.° Saeculi XV. 
Utrìnque mutilus; tenet: Regimen Salernitanum, cum com- 
mento Arnaldi de Villanova. Incipit: Lumina mane, manus> 
etc... desinit textus: flt cum moderamine potus. Commenta - 
rius deficit in his verbis ; primum est quod jejunare... Note 
de M. Holmes ; catalogué par A. Croke. 

66. — Bibl. Bodleiana, MS. de Wood. n.° 8605. 

numero panie. 45. 
MS. de l'Ecole de Salerne qui porte le nom de Antony Wo- 
od. 1660. On lit sur la page en regard du commencement: Li- 
ber medicinae assignatus communi Librariae ecclesiae Cathe- 
dralis Exon, per executores venerabilis viri magistri Snet- 
sham , in sacra teologia doctoris et dictae ecclesiae nuper Ca- 
nonici et Cancellarli. À la fin: Explicit per manus Dobich. 
Extrait du Cat»l. d'A. Croke. 



67. — KM. Bodleiana. Cai. gén. 3544. calai, par t. 328. 

II porte l'inserì pti on suivante: Liber Bibliothecae Bodleia- 
nae ex dono Iohannis Harmari , lingùae graecae professoris 
regii. Anno domini 1651. —Extrait du Cataloga d'A. Croke. 

68.—Bibl. Bodleiana, Cai. génér. 2156. caU pari. 67. 
Extrait du cat. d'A. Croke. 

69 CalaLOxford. n.° 4362.40. Au College Bermet à Cambridge! 

Flos medicinae Anglorum Regi... Extrait da Cat. d'A Croke. 

70. — Bibl. Corporis Chrisli. Oxford. 
La Bibl ioti) eque du College- Corpus Christi d'Oxford renfer- 
me dans la collection de Briantwine, un MS. de TEcole de 
Salerne avec une traduction Anglaise en vers, qui porte la da- 
te de 1575. Le titre est: The maintenance of health, translated 
and collected by William Witbie. —A. Croke qui déeritee 
MS. donne quelques passages de la traduction ; le texte parait 
ètre celui des éditions usuelles ; la traduction semble souvent 
ètre un commentai re ; le premier vers est; Anglorum Regi 
scriptil schola loia Salerni, et le dernier; Utili* est requies, sii 
eum moderamele polus. Après avoir termine la traduction l'au- 
teur continue et conclut en ces termes : 

Tby selve geve to quietnes , els take you plesure , 
A godes name drincke well , but drincke in ìnesure, 
1 mene not tbe mesure of a pinte , nor a quarte , 
But a resonable draughte to comforte the harte , 
My paines (in this precepte) beinge taken well 9 
Will make me take more-and soe fare ye well. 
The labor accepted herein that i tooke , 
Maye cause make me take more, in some other booke. 
Fare you well , finis quoth Withie. 

Oxoniae, 1575, completa die mensis februarii primo. 

Le tout est suivi des quatrains lalins de Camerarius, et des 
vers de Otho de Crémone , sur le choix des simples avec la 
traduction en Anglais. 

74. — Calalog. Thyere, 6645. 
v Schola Salerni , d'après le cat. d'A Croke 

72.—CaUdog. Thyere. 6681. 
Schola Salerni. d'après le cat. d'A Croke. 

75. — lohn Hobby , Esq. n.°3806. 
Scolae Salernitane versus medicinales inscripti Carolo Ma- 



ltó 

gno francorum Regi... quorum opusculum in quinque parti 
dividitur, etc. Ce MS. mentionné par A. Croke, nous parai 
ètre une reproduction de notre numero 58 ci-dessus ; il a le 
méme titres et le mème nombre de 2000 vers environ. 

74. — Bibl. Reg. Paris. 6864. — Cod. membr. d. Mentelliamu 

XV. Saec. videlur exaratus. in f.° 
Celsus. S. Samonicus. Crispus. 

75.— Bibl. Reg. n.° 8847. Cod. membr. ol. Mazarinaeui. 

XIV. ° Saec. videlur exaratus. in 4.* pel. 
Marbaudus. 

76. —Bibl. Reg. 6544. Cod. membran. in f.° is cod. XIV. Saie 

videlur exaratus. 
Alchimia. Marbaudus. 

77. — Bibl. Reg. MS. 5764. membran. ol. Puteanus 

XIV.° Saec. videi exarat. 
Marbaudus. 

78.— Bibl. Reg. MS. 6489. 
k la fin de ce re cucii sur les gardes : versus de caseo tp 
commendat se ipsum et dicit quas cooferat utilitates. 

79.— Bibl. Reg. MS. 2624. Parlim membr. partita Chartac. 

XU.° XV. ° Saec. videi, exarat. 
Marbandus-Phisiologus. 

80. — Bibl. Reg. US. 2962. - membr. ol. Colberlinus 

XV. Saec. vid. exaratus. 
À la fin les 16. premiers vers de l'EcoIe de Salerne : 
Anglorum Bcgi , etc. et le titre de Regimen universale. 

84. — Bibl. Reg. 6930. Cod. papyrac. olim Dei amarre SOS XV. 

XVI. ° Saccul. On Ut. sur la corner ture: Cantica Avicenna 

cum commento Averrois. 

. Ce recueil contient d'abord eflectivement sur 67 feuilld 

écrits sur deux colonnes les Cantica Avicennae: on Ut à la Ita 

Explicit translatio canticorum Avicennae cum commento Avei 

rois facta ab arabico in latinum a magistro Armegando Blasi 

de montispessulano magistro in medicina, anno incarnatioaii 

Cbrisli MLXXX1V. ( 1084. ) Laus sit Ch risto per me ( sigile 

Thumery. — Suivent sur dix feuillets sans titre, 698 vere, i I 

fin des quels il y a Expliciunl metro; ce sont les vers que Choa 

lant a donnés comme de Otho Cremonensis 9 plus un certaii 

nombre de vers que nous avions dejà recuci II is dans les BISS 



113 

* 

Salernitains, et de vers medicami mnémoniques que nou* tf a- 
vons pas rencontrés ailleurs. 

ADDITIONS AU CATALOGUE DB BàLZAC 

*82. Codex Salerniianus IJratisìaviensis H. Herbarius latine 

in pergameno, et varii tnedicorum traclalus. 
C'est le Codex de M. Hen schei, que nous avons fcrit connai- 
tre en détail dans notre Histoire de l'Ecole deSalerne. (de Renzi}. 

'83. — Cod. de la Biblioth. de Paris; fonds S. Yictor , n.° 465. 

(905. 340). Saec. XIII. 
Marbaudus latin et francais. 

'84. — Cod. de la Biblioth. de Paris. Ancien fonds, 69S6. 
fol. 56. du XIV. Sièc. Parchem. 

*85. — Cod. de la Bibl. de Paris; fonds S. Victor n.° 900. 

Parchemin du XIV sièc. f.° 422. 

Explicit tractatus qui dicitur Flos medicinae , cfte. Beo 
gratias. Amen. Amen. f.° 134 dernier vers; Haec super rene$ 
pecten pone suntque juvamen. 

'86. — Cod. Reg. Paris. 6444 f.° 95 v.° 
Contieni YAnlidolarium versi (ìé, avec des titres marginami, 
lemème qae Choulant a publié à la suite de Otho Cremo- 
nensis. 

'87. - Cod. Biblioth. Uralislav. III. 4410. 

'88. — Cod. Biblioth. Uralislav. III. F. 43. f.° 233. an. 4457. 
Sta ni si ai Medici Selesii saec. XV. manu versus videntur 
scripti , cum titulo : Versi cu li circa Anlidota. 

'89. — Cod. Canlabrig. D. 4. Coli. S. toannis f.° 82. 
Petit in f.° 2.° colon, membranac. 
Ecrilure de plusieurs mains et de plusieurs siècles, ou plu- 
tòt plusieurs MSS. reliés ensemble. À la marge du premier 
feuillet d'une main du XV siècle: Auctores huius libri Alexan- 
der de Hales, Petrus de Salerno, Platearius, Muscio (corrige 
par une main plus recente enMoschion), Theodorus Priscianus. 

90. — Cod. Basileensis. D. III. 46. 
XIV Saec. partim membr. partim chartac. 

94. — Cod. Basileens. D. I. 8. 
Comment. mag. Bernardi Provincialis super Tabulas Sa* 
lerni. 



144 

*9Ì. — Cod. Paulin. Lips. it.° 4243. membran. XIV. saec 

*95 Cod. Paulin. Lips. n.° 44$4. 

Membr. XFf. saec. 

'94. — Cod. Paulin. Lips. n.° 1175» 
Chartac. XIV. Saec. à la suite des vers Salernitains, recet- 
tes ; puis les Dieiae d'Isaac. 

'95. — Cod. WolfenbuUel 57-54. Aug. fol. 79-88. 
Cam titillo : Incipit loannes de Novoforo. 

'96. — Cod. de Vienne decrit par Bechmam. 
Marbaudus. 

*97. — Cod. Biblioth. Laurentianae Florenl. Cod. CCL Membra*. 
Cam titillo : Compendium Magislri Salerni. 

*98. — Cod. Bibl. Beg. Borbonic. Neapol Vili. D. 48. 
Cam titillo : Gentilis De Febribus. 

'99. — Cod. Chart. quem a Salerno habui continens parapftflf- 
sis Maithaei Uogaveri super Schol. SaternU. saec. XVUL *fr 
Ho exaratus. 



145 
CATAIACffiB CHROXOLOGIfllE DES EDlTlONS. 

Par M. Baudhy de Balzac. 

ìibliographes pour Vétablistemenl du Catalogne dee Édiliohs. 

1. Placide Braun. — 2. Brunet. — 3* — Crevenne. Cai. Rai- 
nné. — 4. Choulant. —5. A. Croke. — 6. Ebert. Bibl. Lexi- 
». — 7. Eloy Dici. hi$t. de la méd. — 8. Fabricius. Bibl— 
Foni. Coiai. Codd. Magliabech. -^10. Hain. Repertor. Biblio- 
. — 11. Hallcr. Bibl. — 12. Holmers. — 13. Mittaire Ann. 
Mf.— 14, Panzer Ann. lypogr. — Ann. des deutschen Litterat. 
- 15. Richter. — 16. Rivinus. Biblioih. — 17. Schuster.— 
i. Schwartz. Bibl. •— 19. Zaluski. — 20. Zapf. Ann. Typog. 
ug. Vindel. 

Èdition$ $an$ date. 

1.— ■ Slne loco et anno in 4.°— Regimen Sanitatis. Page 2: In- 
pit regimen Sanitatis Salernitannm excellentissimum prò 
mservalione Sanitatis totius hamani generis perutilissimura 
xf non a Magistro Arnaldo de Villano va cathelano omnium 
edicoram viventium gemma utiliter ac secundum omnium 
ttiquorum medicorum doctrii m veraci r expositum novi- 
r correctum ac emendatami \ < n * ac medicinae 

tif peritissimo* doctores m< » aiani regentes annis 
'.CCCC. octuagesimo praedicto loco actu moram trahentes. 
Plusieurs anciennes éditions portent ce ti tre, de sorte quo 
> millesime 1480 n'implique rien sur l'année de l'impres-* 
km. 

La clansule à la page 83, est ainsi conine: Hoc opus opta- 
ir quod Flos medicinae vocatur , tractatus excéllentissimus 
li de regimine Sanitatis nuncupatur finit feliciter. 
Imprimée en lettres gothiques.— 83 pages, de 33 ou 34 li- 
nea,-*-! 5. — Cette ed. est mentionnée par Hain, n.° 13747, 
ur Ebert, n.° 20596, et d'apres eux par Choulant. Il dit qu'el- 
i passe pour la plus ancienne. 

2. — S. 1. e. a. 4.°— Regimen Sanitatis Salernitanum , nec 
on Magistri Arnoldi de Nova Villa feliciter incipit. — Clau- 
de : Explicit Regimen Sanitatis compositum seu ordinatum 
Magistro Arnoldo de Villa Nova cathelono omnium medi- 
)rum gemma. 

136 pages , de 29 ou 30 lignes. — Cit par Panzer et par 
houlant. 

3.— S. 1. e. a. 4.° min.— Regimen Sanitatis cum expositio- 
e Hagislri Arnaldi de Villa nova Cathellano noviter imprea- 
D 10 



146 

sum. — page 2: Incipit Regimen Sanitatis Salernitanum excel- 
lentissimum prò*, etc. corame au n.° 1. 

Ancienne c'dilion. Signes a-u. — 29 lignes à la page. 

Citó par Fossi, f. II. 472. — Panzer, IV . 480. — Hain. 
n.° 13750. — il. Choulant. 

4. S. 1. e. a. 4.° — Coniient le Regimen et les commeat. 
d'Arnauid dont la clausule: a morte subita nos defendet qui 
aeternaliter vivit et regnat. amen. 

Signes ai. — ment. par Choulant. 

5. S. 1. e. a. 4.°— Regimen Sanitatis Salernitanum neenoi 
et liber de conservaticene corporis magistri Arnoldl de nota 
Villa. 

Peutètre imprimée à Cotogne par Ulr. Zeli. — mentiao. 
par Panzer, Crevenna. A. Crokc, et Choulant. — Croke place 
cette édìi. à l'année 1499; Choulant fait remarquer qu elle est 
anterieure à l'anne'e 1484 , car l'exempl. de Crevenna (cat. 
raison. 11. 210) portait manuscrite la date 1484. Imprimé en 
lettres gothiques. — -Sig. aiii-y. — 27 lignes. 

6. S. I. e. a. 4.° — Regimen Sanitatis. — p. 2a. ( ) nglico- 
rum regi conscripsit schola solemnis Ad regimen vitae prae- 
sens hoc medicinale... dye Schuel zu paryaz hat gè*- 
chriben und gesant. etc. 

Au feuillet 8 b. épitre qui se termine par Bonarum espli- 
cit regula servitutum. Finit Epistola. 

Point de signes, custodes, ni n.° des pages.— il y a 8 feuit- 
les de 39 lignes. Ment. par Hain, n.° 13730, et par Chonlant. 

7. S. 1. e. a. 4.° — Regimen Sanitatis. — feuillet 16. Seqri- 
tur Epistola familiaris metrice conscripta modum aerf ica daa 
mensae exprimens. 

Feuillet 2. ( ) nglicorum Regi., etc. dye Schul era PafJM 
hat etc... comme ci dessus n.° 6. — feuillet 8. Virgil. de li- 
vore. 

Caractòres gothiques, ni signes, ni custodes, ni numdro* des 
pages... 8. feuillets, de 39 lignes à la page: meni, par Hain, 
n. 13731, et par Choulant. 

Cette ed. parait une reproduction de la précédente. 

8. a. 1. e. a. 4.° — Regimen sanitatis— feuillet 2a: Angtlco- 
rum Regi conscripsit schola solemnis. Ad regimen etc. die 
Schul von Paris hat gesandt. • . après chaque distique tradu- 
ction en rimes allemandes. 

Clausule: finit Regimen sanitatis.— Publii Virgili! Maretta 
de livore incipit. 
Ment, par Panzer, P. 13. et par Choulant. 
Reproduction des deux précédentes éditions. 

9. Leipsig. s. a. 4.° Conrad Kacheloffen, titre: Regimen sa- 
tatis. Clausule: finit Regimen sanitatis impressum Lipzek, per 
Conradum Kacheloffen. 2. Feuilles, point de signes, de n. des 
dages, de custodes, poncluation. 



147 

Hent. par Panzer, 1. 36. f par Ackermann, A. Crolhe et 
Cboulant. x 

Le premier vers est: Anglicorum Regi conscripsit Sehola 
solemnis. II y a une traduction allemande comme dans les 
précédentes édd. 

10. Lovanii. s. a. 4.° Impressum in domo magistri Johannis 
de Westfalia. Ti tre: Begimen Sanitatis Salernitanum nec non 
et magistri Arnaldi de Yillanova feliciter incipit. Plus loin: 
( ) nglorum Regi scripsit sehola tota Salerai... fenillet Illa: 
hoc opus optatur quod flos medicinae yocatur... feuillet lllb: 
Incipit liber de conservatone corporis seu de regimine sanità-* 
tiscoropositos per magistrum Arnoldom de Yillanova,— C'est 
no traile diflerent du comment. do l'Ecole de Sai. qui est dans 
cette ed. après le texte. — Clausule: Explicit regimen sanitatis 
compositum seu ordinatum a magistro Arnoldo de Yillanova 
cathalono omnium medlcorum viventium gemma. 

Caract. gothiques, 132 ou 134 feuillets, 29, ou 30 lignea 
à la page; il y a des signes, mais il n'y a ni lettres initiales, 
ni cnstodes, ni n.° de pagination. 

Ment. par Hain, n.° 13753; Ebert, n*° 20597; Plac. Brattili 
part. 11. p. 22; Ackermann; Croke; Cboulant. 

Choulant pense qu'elle est plus ancienne que la plupartde* 
édd. précédentes, il croit vraisemblable qu'elle soit de 1482; 
Ackermann et A. Croke, la croient la plus ancienne de toutes 
et la prennent pour base de leurs éditions. 

11 . Venetiis. s. a. 4.° impressum per Bernardinum Venetum 
de Vttalibus. Ti tre: Regimen sani tatis coni expositione magistri 
Arnaldi de Yillanova Cathellano noviter impressus (sic)... Au 
dessous une planche sur bois*. plus loin: Incipit Regimen sa- 
nitatis Salernitanum a magistro Arnaldo veraciter expositum, 
noviter correctum ac emedatum per doctores Montis pessulani 
regenies anno 1480 predicto loco actu moram trabentes. — 
Clausole: impressum Yenetiis. e te— lo feuillets. Mentìon par 
Ackermann, par Cboulant. 

Vue par nous à la Bibl. Boy. de Paris. T. 878. 1. 

12. s. 1. e. a. Beproduction du n° 10 ci dessus sans lieud'im- 
pression 9 etsansnom d'imprimeur. — ment. par Scbwarts. 
part. 11. p. 46; et par Ackermann; existe à la Bibl. Boy. de 
Paris. Pourrait bien ètre une contrefagon ancienne. 

13. Le regime trés utiles et trés profitable pour conserver 
et guarder la sante. — in 4.° lettres gotbiques. Sans date. Très 
ancienne traduction francaise du commentaire d'Arnauld 4e 
Yilleneuve seulement. A. Croke la place è Fanne 1561 f exi- 
ste sans date à la Bibl. Boyale. T. 879. 6. 

14. M. Cullock dans ses Higblands of Scotland, 1824. voi. 
11. p. 196. inentionne, suivant A. Croke qui n'en donne 
point la date, une traduction hiberno ccltique de l'Ec. de Sai. 



148 

15. Fabricius, dans la bibl. lat. t. III. pag. 883, cite d'apre* 
la Bibl. hebraique de Wolf, un livre écrit en hebren qal ale 
memo titre quo le Regime de Salerne et qui cn est peut-ttre 
une imitation. 

Editions datées. 

1474. Sinc loco — in f.° ed. Creusncr. traduction alleman- 
de. (Ment. par Schnster). 

1480. S. I. in 4.° ed. Crensner. Sebola Salernitana, yd de 
sanitate tuenda (Zaluski). 

1480. S. I. in 4.° ed. Crensner, avec commentaires. (Mait- 
taire) Peut-ètre la mème qne la précédente, existe à la BiW. 
S. Genevieve de Paris. 

1480. S. I. in 12.° ed. Regnanlt Chantdien. Iettres gotti, 
commentaires. (A. Croke). 

1481. Augustae Vindelicornm. f.° Handon Froschaner. Re- 
gimen sanitatis, oder Ordnung des Gesundbeit. (AckermaM. 

1482. Lovanii. 4.° lean de Westphalie - Arnaldr de Villa- 
nova regimen sanitatis Salernitanum. (Bibl. de Lille. BS. i. 
euivant M. Leglay , mem. de la societ. royale de Lille 1841. 
2.° part. p. 47). 

1482. Lugdnni - (Haller). 

1484. Pisae. — (Panser , Haller , Choulant). 

1484. Parisiis. — 4.°— Haller. Choulant). 

1487. Bisunti— 4.°— Ed. lo. Comtet.— Caract. goth.— Sigi. 
—83 feuillets — 33 et 34 lignes.— Titre: Regimen SaniUtk 
cum tractatu epidemiae seu pestilentiae. 

F. 2: Incipit Regimen... a magistro Arnaldo per docW- 

res montispessulani regentes anno 1480 hoc opus optatar 

qnod flos medicinae vocatur... tractatus excellentissimut qrie 
de regimine sanitatis nuncupalur. (Hain. n.° 13756. Choalantì. 
Comp. avec les ed. non datées, V. ci-dessus. n. 1. IO. 11. 12. 

1490. Monspelii. —4.°— (Haller). 

1491. Venetiis. f.° Iohannes de Forvilio. (Schnster). 
1491. Argentorati.— 4. in die S. Thomae Cantnarensb. 

Caract. goth. — Sign. 64 feuillets, 38 lignes à la page. Titre: 
Regimen Sanitatis cum ex posi t ione magistri Arnaldi de VD- 
lanova. Fenili. 2 a. Incipit Regimen. Gomme à l'éd. non di- 
tée n.° 1. (Hain n.° 13757. A. Croke). 

1491. Argentorati. — 4. — Reproduction de la précédente 
édit.— 80 feuill. 34. lignes à la pag. (Hain. 13758). 

1493. Lipsiae.— 4.°— Caract. goth.— Signes.— 10 feuillets 
Titre: Carmina de regimine que quondam Schola Solennis Afl- 
glicorum Regi conscripsit ; f . 2: 



149 

Anglicorura Regi conscripsit Scbola Solemnis 
Ad regimen vitae praesens hoc medicinale. 
Die schul zu Parisz hat geschrieben und gesaot 
Dem edelen Konige von Engelant 
Das Gegenwertige artz bùchelèyn 
Wie der mensche regiren sol das laben sein. 
Si vis incolumem si vis te reddere sanum , 
Cura linque graves... etc. 

Après chaque distique suit une traduction en 2 ou 4 veri 
allemands. (Panzer. 1.479;Hain,n.° 13759; Croke; Choulant 
Voy. le n.° 6. des édd. non datées). I*. 

1493. Paris. —4.— Felix Ballizaut.— Car. goth.— (Mait- 
taire, Husée Britann. A. Croke. Choulant.) Une note raanu- 
scrite sur les gardes de l'ex, de la Bibl. Royale, apròs les dò « 
tails probablement fabuleux de la succion de la piale de Roy 
Robert, il y a: quoiqu'il en soit de cette histoire vraie on aup- 
poeée, Robert voulut que les me deci us lui prescrivissent un 
Regime; 1* ouvrage parut en 1100. 

1493. Parisiis. — 4. — André Bocard. (Bibl. Brittan.; A. 
Croke). 

1493. Paris. 8.° A. Bocard-* ( Dict. d'Eloy ) lauf erreur 
oo confusion. 

1494. Coloniae. 4.° — avec Comment, d'Ani. ( Panzer. 
1. 310 Bibl. Brittan. ; A. Croke; Choulant >. 

1495. Augustae Vindelicorum— 4. Q — Hausen Froschauer. 
(Schwartz. p. 2. p. 217 ou 237. Haller. Reprod. de l'éd. de 
1481. 

1497. Paris -4.- Michel Lenoir. Panzer IV. 399. British 
muf ; A. Croke; Bibl. Roy. de Paris ; Choulant Titre aratorie' 
avec cette devise: 

Cest mon desir 
De Dieu servir 
Pour aquérir 
Son doux plaisir 

1499. Argentorati — 4. — Matthias Hapfuff. Schola Salerni- 
tana seu doctorum parisiensium tractatulus medicinalis adRe- 
gem Angliae. (Panzer. 1. 64.; Choulant. A. Croke). 

1499> Lipsiae. — 4. — Meleh. Lotter. Car. goth.; signes ; 10 
feuillcts. Tilre: Regimen sanitatis. Feuillet. 16. ( } nglicorum 
Regi conscripsit Schola solemnis) ; die schul tzu Parysz... etc. 
(Uain. 13833. ; Choulant). 

1500. Lipsiae. — 4. — Melch. Lotter. Reproduct. de l'id. 
preced. (Hain. 13734, Choulant). 

1501. Augustae Vindel.— 4. — I. Froschauer. Regimen Sa- 



160 

nitatis. Dasist das regiment dcr Gcsundhcit durch alle ano- 
nat des ganzen Iars 9 wie man sich halteo soli mlt essen und 
trincken und anch von laffen, etc. (Zapf Annal. typ. aug. 46; 
Choulant). 

1501. Paris. — 4. — ed. franca ise, avec le comment. d'Ara.; 
le traitement de la peste , un traitrf des urines ; et le remede 
des mal. vener (Haller). 

1501. Lyon 8.° en francais. Eloy. 

1502. AugustaeVindelicorum. 4. S. Froschauer. 2. feulllets. 
Beprod. de l'cfd. de 1501. avec une planche en bois au fron- 
tispice ; au feuill. 26. un vers dietetique latin pour chaqae 
rtlois. (Panzer. 1 258. Choulant). 

1503. Argentoratì. 4.° J. Prus. (Schuster : Choulant). 

1504. Lugduni. f.°Guill. Hugon. ed. complète des Oeo- 
vres d' Arnauld (Gesner). 

1505. Veneti i s, f,° Bonetus Locateli! : Haec sunt opera Ar- 
naldi de Villanova nuperrime recognita diligenttquo opere 
Impressa, quae in hoc volumine continentur , -— À la fin: O* 
pus praeclarum magistri Arnaldi de Villanova impendio hae- 
redum nobilis viri quondam domini Octavianl Scoti, dvis 
Modoetensis summa cum diligentia Venetiis impressami anno 
1505, per Bonetum Locatellum, presbyterum. Edldit Thomas 
Hurchius. (Ackermann). 

1505. Paris. 4.° P. Ledru. (Bunet; Groke; Choulant; BIW. 
Boy. T. 879. ) 

1506. Argentoratì. 4.° Matthias Hupfuff. Begimen sanitatis, 
das ist, ein Begiment der Gesuntheyt durch alle MonaL...... 

und auck non aderlossen... Figure en bois répr&entaBt t W* 
femme au bain avec une couronne sur la téte. Vers latfmi ' et 
allemanda iùtercalés. Comme dans l'éd. de Nuremberg 1508, 
ci après. (Panzer. Ann. typogr. XI. 357. Choulant), 

1507. Bothomagi. 4.° Begimen sanitatis ab Arnol- 
do de Villanova et aliis doctoribus Salerniensibus ordinatone 
(Bibl. S.'e Genevieve de Paris). 

1507. Coloniae. 4.° Cornelius de Zyryckee. Car. gotti; at- 
gnes; point de custodes, ni n.° de pagination, 50 feulllets.*-» 
Begimen sanitatis Salernitanum editum a magistro Arnaldo 
de Villanova Cathalano omnium medicorum gemma. F. 16* 
planche sur bois representaut l'Ecole de médecine, F. 2. Be- 
gimen sanitatis Salernitanum editum ad usum Begis Anglica 
(Anglie a) magistro Arnaldo de Villanova omnium mediconi* 
.viventium gemma, feliciter incipit. — aNglorum Begi acripdt 
tota schola Salerai... puis le comment. d'Arnalud.— Clauaule; 
Explicit Begimen sanitatis compositum seu ordinatura a ma* 
gistro Arnaldo de Villanova Cathalano omnium medicorum 
viventium gemma. Celle ed conlient Ics 364 vers qu'a donne!* 
Ackermann non sana erreurs ci saus fautes typographiques. 
(Choulant). 



151 

' 1508. Norimberga 4.° Hieron Holtael. Car. got. ; signes ; 8 
feuillets; au Tilre: Regimen Sanitalis. F. 16. sequitur epistola 
familiarìs metrice con scripta inodora se r vie odi mensae aspri- 
mena. Si vis servire — si sic fueris famulatus. f. 2a : 

ADglicoram Regi eonscripsit scola solennis 

Ad Regimen vitae : presens hoc medicinale. 

Die Schul zu pariss hat geschriben und gesand 

Dem edelen Kònige von engellandt 

Das gegenwertig artzt buchlein 

Wie der mensch soli regieren das leben sein etc. 

Ainsi de suite a peu près alternati vement deux vera latina 
et quatre vers allemanda ; en tout 169 vers latina » 304 vers 
allemanda. Clausule: 

Hunc parlsiensea 9 dei causa composuere Regi, 
Cui* laus et honor hylariter sit per secula cuncta» 
Das buchlein umb gottes wille 
Von den Meistern au Pariss. etc. etc. 

À la Suite : Publii Virgili! Maronis de livore. 

Le texte s'écarte beaucoup du veritable texte de ITEeole de 
Salerne, et covolume renferme beaucoup de cbosea étrangè 
ree, corame: Regimen XII mensium: in Uno claris-. grandia 
loto*, il n'y a point de commentairea. (fftnzer, deutache an- 
ntl. 1. 298. ; Aekermann 9 Choulant). 

1568% Lipsiae. 4.°Melch. Lotter. Regimen sanitatis Angli- 
coniti regi e Parisiensi gymnasio missum f avec traduction 
allemande. (Rivin. bibl. n.° 4878; Panzer, ann. typ. VII* 164.; 
Haller ; Ackerm. , Choulant )• Panser place cette ffdition à 
Tan. 1509. 

1609. Brunswig! . 4.°Iob. Doni. 19 pages, Regimen 

e parisiensi gymnasio comme à l'éd. précédente. Clausule; 

expressa sunt haec inflorentissima urbe Brunswigoper Ioban- 
nemDorn... Texte latin, traduction en Allemand trlvial (Piatt- 
deulacb ). 

Anglorum Regi eonscripsit schola solemnis 

Ad regimen vitae praesens hoc medicinale. 

De schole tho Paris heft geschreven und gesandt 

Dem edelen Konntge von Engelland. 

Ditb gegen werdige arstedie Bokelien 

Wie die Minske schal regiren dat Lcvent sien. 

Si vis incolumem , si vis te reddere sanum, 

Curas lingue graves, irasci crede profanum. 

Willu hebben dcincs berten gcsunth , 



162 

Wil tu stark sten und ttnverwunth f 
Wes fròlich , thorn lat vor by gan 9 
Qrote sorge schal tu fahren lan. etc. 

(Zaluskt, Achermann, Choulant). Ilaller cite une ed. io 8. de 
la méme date 9 et du mème lieu , c'est sana doute une errear. 

1509. Moguntiae — 4. — F. Hewman. Regimen Sanitatis. 
Wie man sich durch alle monhat dea ganzen Iahres mit easea 
und trinken halten soli und saget von aderlassen 9 aree 

traduclion aIlemande.(Panser. deutsch. annal. 1. 311.; Chou- 
lant). 

1509. Lugduni. f.° Franclscus Fradin. Oeuvres complèta 
d'Arnald. Répetition de J'éd. de Yenise. 1505. 

1509. Paris. Oeuvres complétes d'Arnald. (A. Croke). 

1511. Argentorati.— 4. — I. Schott. Marsilius Fidnns f da 
triplici vita: scilicet, sana, longa et coelitus, una cum texta 
seu regimine sanitatis Salerni , au f.° 92. Regimen sanitatis 
Salernitanum, nec non et magistri Arnaldi de Villa nova fe- 
liciter incipit.. • ex officina lohann. Scbotti. 1511. Cet impri- 
mé contient le texte donne par Arnald en 364 vero» sana com- 
mentaires. 

1513. Argentorati 4. Matthias Hupfuff, avec trad. alle* 
(Panzer, zusatz. 126. Choulant). 

1513. Lipsiae. 4.° lac Tbanner. Bonae valetudihis cura, fW 
Regimen Sanitatis Salernitani™ : Britanniae olim Regi dlaaw 
tum: a prestantissimo viro Arnaldo de Nova Yilln prritiarii» 
ac utilissime ex solida probatissimorum medicorum tradldb* 
ne texto commentariolo explanatum. In montepessulano per, 
acutissimos pbysicarum rerum indagatores denuo elimatHk 
Nunc etiam vernaculis sententiis, non vulgariter, utantefcaii 
ìnrhythmos redactis illustratum. f. 54 a. Hoc opus optaturqM|| 
flos medicinae vocatur. Il y a le texte, une traduction en 
allemands , et le commentaire d'Arnauld. La traduction 
mence ainsi ; 

Dem Kpnig vonn Engelandt ist geschriben 
Lass dyr sorg und tzorn nicht liben 
Halt messig maltzeit sìtz nicht lang etc. 

Elle se termine par ces deux vers : 

Nicht bui , isz feucht und Kalde speisz , 
Nicht bad , noch lasz , hab rue , tringk leysz. 

(Panzer. ann. r typ. VII. 182.; A. Croke; Choulant). 
1514. Lugduni. f. Gilbert Yillicrs. (Schuster ; Choulant). 
1514. Yenice Ocuyres complétes d'Arnald. 

(Croke). 



153 

1515. Norimberga 4. kxlocus Gutknecht. Regimen sanita- 
9 dass ist ein Regiment per gesundtheyt dorch alle monadi, 
mblable à l'éd. de Strasbourg. 1506. (Panzer, Zusatz, 132. 
oulant). 

1 515. Parbiis. 4. avec comméìit. (Ribl. Konigsdorfer; Acker- 
nn). 

1516. Lugduni. 4. Iac. Myt. Regimen San ita ti s accurate ca- 
[•toni adjecta tabula in calce libri hactenùs non impres- 
se Au bas du frontespice epigraphe: Cum bonis ambula f 
rs peccatorum pessima ; sic utere tuo ut alieno non egeas. 
usale: Regimen Sanitatis Salerai flnit feliciter. Impressum 
(doni per lacobum Myt, expensis honesli viri Bartholomaei 
*. ano. sai. Christi 1516. 26. februarii. = Cetteéd. com- 
nd le comm. d'Arnauld , quoique son nom ne soit indiquó 
m tifare, ni dans la clausule ; aussi est elle catalogue'e par 
termann parmi celles qui n'ont pas de commentale, (Chou- 
t) Nous l'avons décrils de visu. 

M9. Argentorati. 4. 9 (Gonrand Gessner ; Ackermann). 

519. Norimberga 4.° lod. Gutknecht. (Panzer. ; Croke ; 
tulant). 

520. Lugduni. f."GuiII. Huyon. Arnaldi de Villa nova me- 
kacutissimi opera nuperrime revisa : una cum ipsius vita 
enter hic apposita. Additus est etiam tractatulus de philo- 
liorum lapide intitulatus. Clausule: impressa in calchogra- 

>ÌL Guillelmi Huyon 1520. 

" f . Yenetiis. f.° Reproduction de l'ed. de Venisel505, il 
il impensis baeredum quondam domini Octaviani Scoti, 
foeforum. 

630. London. 4.° Berthelet. Sign depuis A l.-I. 111., Ca- 
L gothiques. 

teffimen Sanitatis Salerai. This Boke techynge ali people to 
ani them in he I the is translated out of latine tongue in to 
lisb Painell. Wicb boke is amended , augmented aud dili- 
tìj imprinted. Clausule: thus endetb 9 thisryght, good 
i necessarye boke called *he regiment of liei the. Imprinted 
London , in flete-strete f in the house of Thomas Berthelet, 
« to the Cundite , at the sygne of Lucerne. Ann. dom. 
IO. (Note de M. Holmes, de la bibl. roy. de Londres). 
532. Cracoviae. 8. Mattias ScharOenberg. Regimeu sani- 
s medicorum Parisiensium prò tuenda sanitate Regis An- 
se conscriptum, docens quomodo quilibet homo se per sin- 
los totius anni menses cum in esu et potu , tum in vena- 
in incisione gerere debeat , magistri Francisci Mymeri Ci- 
iì rbythmis germanicis et polonicis exornatum. (Panzer, 
ì. typ. VI. 476. Croke ; Choulant). 
1532. F.° Ocuvrcs complctes d'Arnauld. (llallcr). 
1532. Cracoviae. Argentorati. 4. Traduci, allemande. (Ges 
sr). 







1537. London. Reproduc. de l'éd. de Londre*. 1330. 
(Holmes). 

1538. Francofurti. 12.° Ch. Egenolph. Conservandae sani- 
talis praecepta saluberrima cum Arnaldi Villanovani esegesi 
per 1 Curionem locupletata , ut novum opus videri possit. 
Texte et comm. (Haller. bib. bot. 1. 217. ; Choulaftt). 

1541. London. 4.° Beprod. de V ed. de Londres 1530. 

1545. Fraucofurti. 8.° Ch. Egenolph. Opera et studio toh. 
Curionis et lac. Crellii de* conservanda bona valetudine opo- 
sculum Scholac Salernitanae ad Begem Angliae versiboscoo- 
scriptum, cum Arnaldi novicomensis , medici et philoaophi 
celeberrimi b re vissi rais ac utilissimis enarrationibus. Et haec 
omnia a barbarie et infinitis v quibus scatebant , mendis t tam 
accurate repurgata v ut jam quasi novam faciem induerlnt d- 
traque oflensionem legi possint. Avcc gravures sur boto, ( Bi- 
vio, bib. n.° 4879. ; Choulant); texte interpolò, et refonte da 
comment. d'Arnauld. 

1545. Francofurti 12.°Bcproduct. de l'éd. précédenU (Mtt- 
taire; Haller). 

1545. Paris. 12.° (Gat. de la bibl. Grypesw.; Choulant). 

1546. Viteberg. 8.* g. Bhau. edidit 1. Busmamius, Buseh- 
mann.=Begimen sanitatisAngliaeolim regi aScliola Salerai* 
lana vel Parisiensi scriptum, a prestautissimis quibusque me- 
dicis approbatum , nunc germanicis Bhythmis illustratila, et 
omnibus bonam corporis valetudinem tueri volentibus olile 
et neccssarium.=C'est le texte d'Arnauld en 360. vers t aree 
traduci, en vers allemanda: 

Dem Konige von Engeland ist gesebrieben , 
Las dir sorg und zorn nicht lieben , 
Halt messig malzeit , sitz nicht lang... etc. 

Quatre vers du texte ordinaire manquent f deux sout jjoolé* 
à la fin , et leur traduction : les voici : 

Qui fluxum pateris , si non caveas , morieris , 
Concubitum, nimium potum, cum (rigore motum* 
Wer den durchlauf hat und sich nicht enthelt 
Yon frawen, vielen saufen und von Kelt, 
Und seinen leib bewegt inn eil 
Der *Wird gewis dem todt zu theil. 

(Ackermann; Choulant). 

1549. Francofurli. 12.° cum Jo. Katschai placttis de Bel- 
luine Sanilalis ex Ilippocratc et Galeno deproinptis: 

1549. Veuice. 12.° Opera utilissima di conservare la Sanili» 
Vó'òl. Francofurti. 8.° Ch. Egenolph. reprod. dcTéd.de 



155 

Francfort 1549. — figures en bois. de plus:Othonis Cremonen- 
sis rhytmi de elcctione meliorum simpliciuni ac spoderimi 
medicinalium, et. S. Augustini concio de vitanda ebrietà te, 
Carmine reddita. (Rivini bibl. n.° 4880; Choulant). 

1552. Lipsiae. 8.° min. G. Hantzch. 48 pages. reprod. de 
Yéd. deViteberg, 1546 avec add.de: Camerari i versus de 
phlebotomia ; Anonyro. contra fluxum ventris ; Posidippi et 
Metrodori epigrammata de incommodis et commodis vitae 
bumanae, (Fabric. bibl. p. 884. ; Choulant). 

15.">3. Francofurti. 8.° Ch. Egenolph. reprod. de l'éd. de 
Francfort 1551 avec planches en bois et add. de: de modera- 
ti oa e cibi et potus, somni et vigìliarum loci aliquot ex Ph. 
Melanctonis libro de anima 9 et, Polybi tractatus de victus ra- 
tione privatorum. (Rivin. bibl. n.° 4881.; Bibl. RicUter.; 
Choulant). 

* 1554. Francofurti. 8.° Ch. Egenolph. reprod. des édd. de 
Corion et Crcllius. Contient TEcole de Salerno en 269 vers, 
et les commentaires, de plus: 

1/ De electione meliorum simplicium, et specierum medi- 
cinalium ry tbnii venustissimi Othonis Cremonensis. 

2.° De moderatione cibi et potus, item somni et vigiliamo! 
doetrìnae 

Vigliarum doctrinae saluberrimae Philippi MelancbtonL 

3^° de victus ratione privatorum, Polypi tractatus , Ioh. 
Guintero Andernaco interprete. 

4.° de tuenda bona valetudine, Libellus Eobani Hessi, com- 
mentariis doctissimis illustratus a IoanneJMatoconio. 

5.° de natura et viribus cerevisiarum et mulsarum. 

6.° de causis 9 praeservatione et curatione ebrietatis disser- 
tationes , cum indice. 

Nombreuses figures en bois. (Bibl. Mazarine. n.° 29356). 

1555. Parisiis. 8.°Mich. le Ieune. Reprod. des édd. de Ca- 
rlos Crell. Contrefafon? Belle impressione point de figures 
(Miftaire. Choulant). 

1555. Parisiis. 12.° Perrier. (Zaluski). 

1557. Francofurti. 8.°Haeredes Egenolphi. De conservanda 
bona valetudine opusculum Scholae Salernitanae ad Regem 
Angliac y germanicis Rhytmis illustratimi. Cum Arnaldi novi- 
comensis— enarrationibus ulilissimis, novissime recognitis 
et auclis, per Io. Curionem. 

Crell n'est plus nomine. Le texte latin a 394 vers. traduct. 
en vers allem. 

Dem Kong von England ist geschribn , 
Lass die sorg undezorn nicht geliebn , 
llalt messig malzeit , sitz nieht lang , 
Fleuck mittag sebi ali, cr muchi dir bang. 



156 



Dcn liarn und stul uicht ubergehc v 

Du Ihust sonst deiner gesundheyt wehe... eie. 

et & la fin : 

Ein ader gnant die Salvateli , 
Hilfft der lebr und millz, maclit dstimm beli. 
Sie reynigt umb die brust and hertz v 
Davon vertreibt sie offt den schmertz. 

il y a des figures.Les add. sont: Anastasii Epigramma de ratio- 
ne victus salutar is post incisam venam,en 9 distiques; Came- 
rari i victus et cultus ratio exposita quatuor in singolo* enee- 
ses versi bus, en 24 distiques; enfin les écrits ci dessus men- 
tionnes de Otbo Gremonensis , Pb. Melancton 9 et Polybe. La 
dedicace de Curion est datóe : Erphordiae. 4 cai. octob. 1556. 
(Bibl. roy. Par. T. 2044. 2.; Ghoulant).' 

1557. Francofurti. 16°Uaeredes Egenolph. (Conrad Gessner. 
par erreur peut ètre), 

1557. Anlwerpiae. 8.° Ioli Witbagius. de conserv. bon. va- 
letud. opusc. Sch. Salern. t cum Arnoldi enarr. per I. Curio- 
noni. LVditeur les add. quii a faites. ( Ackermaun ; Croke; 
Choulant). 

1557. Abraham Vele. Reprod de l'cfd. de Thom. Pa- 

lici. London 1530. Elle estdediée à William Paulet, Uarqeit 
de Winchester, (Croke). 

1559. Francofurli 8.° Hacred. Egenolphi. Semblable à Itti. 
de 1557, par Curion (Choulant). 

1559. Paris 8.°Ch. Perrier Reprod. de la précédente (Chou- 
lant). 

1559. Paris 8.° M. le Jeune. Retardement de la mort far 
bon Regime, ou conservation de la Sante', jadis envoyé far 
l'Escholc de Salerno au roy d'Angleterre, traduit da letta ée 
Ithythme francaise par GeofTroy Letellier, avocat, prosali: et 
dedié au Due de Savoye. Le texte contient 389 vera. (BibL 
Panzer. n. n 29359). 

1561. Paris 12.°Mich. Le Jeune. Reprod.de Péd. precèder 
te. (Choulant. Haller). 

1561. Francofurli 8.° Haered. Egenolph. Reprod. de Mi 
de Francof. 1559 (Choulant). 

1561. Parisiis 8.° Avec les comment. d'ArnauId (Heller). 

1562. Anlwerpiae. 12.° J. Witbagius. de conserv. ben. f* 
lelud. per T. Curioncm. II y a en autre les ecrits d* Anastase, de 
Caraerarius, deGuinterus Andernacus mentionnés ci dessus; 
Sanilalis luendae methodus, in gratiam omnium qui minos 
cxerceiitur, lam ex oplimisaucloribus, quam rationé ac fideli 
experienlia , Carmine elegiaco per d. Georgium Pictortum 



157 

Willinganum, doctorem medicum, et apad Caesaream curia m 
Ensishemii Superioris Alsatiac Archiatrum, diligentissime in 
unum conscripta. (Bibl. Mazar. n.° 29357; Choulant). 

1566. Yenice. 4.° Anellus Sanvilns. = Ioannis Francisci 
Lombardi, neapolitsni, eorum qiiae debalneis tliisqoe mira- 
culto puteolanis scripta suntSynopsis, adjectis balneis Aena- 
rium 9 nec non locis obscurioribus scholiis. Adjecta sunt io 
calce tria opuscula medica. 1.° Claud. Galerii Libellus , quos, 
quibus et quando purgare oporteat. —2.° Hippocratis Coi Jus- 
jurandum. — 3.° Scbolae Salerai tanae versus. Yoici le debut: 

Anglorum Regi scribi* schola tota Salerai : 
Si cupis incolumen et sanam traducere vitam t 
€uras lolle graves , motus ferventis et irae ; 
Farce mero, sii coena brevis tibi, surge parumper 
Post epulas, mediae somnumqu£ propelle diei ; « 
Comprime vesicae pari ter nec pondera ventris. 
Haec si servabis, per saecula plurima vives. 
Si desint medici, hos canones servare memento 
Praestantis medici poterunt qui munere fungi ; 
Mens sit laeta, quies, mediocris regula victus. 

■ 

H J a encore deux autres édd. l'une, dans l'Italia illustrata. 
Francfort 1600, et l'autre, avec additions et correctioos dans 
la 4L* part. du tom. IX. du Thesaurus antiq. et histor. Italiae 
de Burmann. (Ackermann). 

1868. Francofurti. 8.° Haered. Egenolph. = Gonservandae 
bonae yaletudinis praecepta longe saluberrima, Regi Angliae 
quondam a doctoribus Sebo lae Sa ler ni tanae versibus conscrip- 
ta: Nunc demum non integritati solum atque nitori suo re- 
stituta, sed rhytbmis quoque germanicis illustrata, cum luca- 
lenta et succincta Arnoldi Villanovani, medici ac philosopbi 
praestantissimi , in singula capita exegesi , per Ioan. Curio- 
nem t Berckensem, celeberrimae Erpbordianae reip. medicum 
physkum, ita nunc denuo mutatis et recisis nonnullis ac in- 
numeris ferme sublatis mendis, recognita et repurgala ut no- 
vum opus jure viderì possit. — Gette ed. ornèe de figures en 
bois renferme 379 vers , partagés en 103 ebapitees., et en 
outre : 

l.°Emissi sanguinis observatio, ex Ioan. Fernelii de va- 
cuano! ratione. 

2. De ratione victus salutaris post incisam venam, et emis- 
sum sanguinem. Epigramma Anastasii ad Armatum. 

3.° Dioclis epistola praeservativa. lano Cornarlo medico 
pbysico interprete. 

4.° De Salubri diaeta Polybii , Hippocratis discipuli liber. 
Cornar io interprete. 



158 

5.° Victus et cultus ratio exposita quatuor per alligniti 
menses versibus, per Ioachim Camera riunì. 

6.° De modera tionc cibi et potus, item somni et vigilian». 
P. M. (Philippus Melanchton). 

Cest sor les marges et les gardes d'un exeraplaire de catte 
ed. qui est à la Bibl. de Versailles, A. 112. h M que te troa 
vent cfcrites à la ipain des additions que nous (De Bal%ae) avoos 
comprises dans notrq texte , et une traduction en vera fran- 
cai* qui nous parait ètre da commencement du XVII. Sitele. 

1573. Francofurti. 8.° Haeredes Egenolphi ed. de Cartoli, 
avec flgures. (Choulant). 

1573. Venetiis. 12.° J. M. Lenus. Editto italica, ex versio- 
ne anonymi (G. Pictorius Willinganus. ) in terza rima piace- 
vole (id est, metro jocoso et faceto.) Accedit Ludovici Gornelii 
( Cornaro ) tractatulus de vita sobria ad centum annos propa- 
ganda. (Cat. de Zaluski). 

1575. Reprod. de l'<£d. de Paynel. Lon- 

don. 1530. (Holmes). 

1577. Lugduni. 12.° J. Lertout. Reprod. des édd. de Frano 
fort. sans flg. ni trad. (Choulant). 

1579. Londres. 

1580. Parisiis. 16.° Hieron. de Marnef. ed. de Corion, re- 
prod. de l'éd. de Paris 1556. (Choulant; Bih. roy. dePar. T. 
2044). 

1582. Francofurti. 8.° Haered. Egenolph. ed. de Cartoli. 
(Choulant). 

1582. Francofoni. 8.° Haered. Egenolph. = Proverblalia 
dicfSria-ethieam et moralem doctrinam complectentia venBw 
veteribos rhythmicis una cum germanica interpretatione con- 
scripta,per Andream Gartnerum. Il y a des extraita de l'Ecote 
de Saleme. (Achermann; Choulant). 

1583. Londres. 4.° ed. de Thom. Paynel. (Choulant). 
1585. fiasileae, f.° ex officina Pernea per Conrad. WaH- 

kirch. Schola Salernitana... Cam Nicbolai laureili medici et 
philosophi in quosdam libros annotationibus , cum ladka 
item copiosissimo. 

1587. Prague. 8.° Trad. par Dan. Adam Weleslanlje; eia Jt- 
lonais. (Choulant). 

1587. Venetiis. 8.° ed. de Curion. à la fin: «ani- 

tatis tnendae methodus per J. Pictorium. ( Bib. de Versatila 
A. 106. h.) 

1587. Perugiae. 8.° Piergiacomo Petracci. Scuola Salerni- 
tana, del modo di conservarsi in Sanità , trasportata di ••ti- 
no in volgare toscano, da fra Serafino Razzi. (Cat. dell* U* 
braria Capponi p. 347; Choulant). 

1591. Genevae. 8.° Jacq. Stoer. Texte et comment. de Co- 
rion, sans traduction. Farmi les additions se trouve: J. Rati- 



169 

ichii nonnulla de regimine santtatts juxta sex rea non jiatu- 
rales piacila ex Hipp. et Gal. libris deprompta. ( Haller ; 
Choulant; Bib. Boy. de Paris. T. 2844). 

1591. S. L. 8.° Reproduction de Yéd. precèdente. ( Za- 
luski. Choulant). 

1594. Francofoni. 8.° Haered. Egenolphì. 

1594. Coloniae. 16.° (Haller). 

1595. Coloniae. 8.° (Haller. Chonlant). 

1599. Beproduct. de l'éd. de Th. Paynel. 

London 1530. 

1598. Genevae 8.° Jac. Stoer. (Croke). 

1599. Francofurli 8.° (Eloy). 

1599 Genevae 12.° (Zaluski; Haller, Choulant). 

1600. Yenice. Dans l'Italia illustrata, v. 1566. Venice. 

1605. Francofurti 12.° I. Saurius. Conforme à l'éd. de Cu- 
rion 1591. 

1606. Coloniae. F.° texte de Curion. 

1607. London. 12.° lobn. Helme. The Englisman's docter, 
or the Schoole of Salerne 9 or pbysicall observations for the 
preeerving of the body of man in continuali health. Traduct. 
en Ters anglais par 1. Harington, reprodutte en 1830 par Cro- 
ke. (Croke; Choulant). 

1609. London. 12.° Beproduct. de l'éd. precedente. 

* 1610. Neapoli. 12.° pag. 24, avec le titre: Schola Salerni- 
tana incerti J. C. dictum Sophisticum ad Lectorem = Es pa- 
nini erta multum=Es multum eris parum==Neapoli ex Typo- 
graphia loannis lacobi Carlini et Constantini Yitalis MDCX. 
Les vera eont 413, auxquels suit un article anonime : Vieti» 
etcnltus ratio, tetrastichis duodecim ex posi ta (de Camerarius); 
ae termine par un autre article anonyme ( les vera d Othon de 
Creinone): Si m plichi m meliorum electio, ac specierum medi- 
cinalinm. Edition mauvaise et pleine d'erreurs * (1). 

1611. Paris. 8.° ed. Reualus Moreau. (Haller. bibl. bot. !. 
217 : Ackermann). M. Choulant doute avec raison de cette ed. 
qni n'est rappellée ni dans l'éd. de 1625, ni dans celle de 1672. 
Nona ne l'avons trouvée ni à la Bibl. roy. de Paris; ni a celle 
de l'Itole de mc'decine, ni à la Mazarine). 

1611. Francofurti. 8.° I. Saurus. Conforme a l'éd. de 1605. 

1612. Prancofurti. 12.° 1. Saurus Repetit, de la precèdente. 
(Zalnaki. Eloy). 

1615. Romae. Forma patente. Andreas Phaeus. Accurate 
emendatum ac in unam paginam redactumeum indice, et XII 
tetrastichiis de v ictus et cultus ratione Camerarii , meliorum 
simplicium de specierum medicinaliumelectioneOthonisCre- 
monensis. (Zaluski ; Choulant). 

1616. Douai. 8.° Pierre Avroy. Le Reglement ou Regime de 
(1) Inconnne a M. de Balzac et & toas Ics Bibliographes D$ Renzi. 



160 

la Sante, translate' du latin de VEschole de Sale me par Iean Ber- 
toni , Avocat. 63 pages , non comprìs Pepitre dedicato tre, lo 
vera en l'honneur de Ber tal, etc. qui forment t6 pagea. (Note 
eommnniqaé par M. Aimrf Leroy , de Valenciennes). 

1617. Roterodami 12.° 

1617. London 4.* Bernard Alsop. Regimen Sanitatls Safcr- 
ni. The Schoole of Salernes most learned and judicioas diete- 
tori e, or mcthodical instructions for the Guide andgoverniag 
the health of men. Dedicated to Master loseph Fenton, esqair- 
re by Anonymous. (Philaemon Holland.) Selon A. Croke le 
rommentaire est une traduction du comment. originai d'Ar- 
nauld, néanmoins dans Texempl. que nous avons soosles 
yeux le comment. commence dans les termes salvanti fort 
differente du commentale d'Arnauld. This right fruitfàll and 
necessarious Brooke, Waa compi led at the instante, and for 
the use of the most noble and victorious king of England 9 ani 
of France, by the doctors in phisiclce of the University of Ca- 
lerne; tothe intent thatamann should know how tir fceps 
his body in good health. Du reste , cette édition contl^at 401 
vers latina traduits très librement en vers anglais. (Orate; 
Bibl. Mazar. n.° 15287). 

1617. London. 12.° v. Helme. Reprodnct. de Véd. de 1607 
et 1609 avec additions sous le titre suivant: Recepts fbr the 
preservation of health, written by Henrieus Ronso vius for the 
private use of his sons , and now published for ali those that 
desire to preserve their bodies in perfect health. (Grotai ; 
Holmes). 

1618. Yenetiis. 12.° Comment. de Curiont (Choulant). 
1622. Genevae 16.° (Zaluski). 

1622. Montispessuli. 12.° F. Ghouet. (Choulant). 

1623. Herbipoli. forma patente. (Choulant). 
1623??Gateshead.l2.°Conservandae bonae valetudini» prae- 

cepta longe Saluberrima Regi AngUae quondam à doctonta» 
Scholae Salernitane versibus conscripta pristino ano nitori 
rcstituta et rhythmis anglicanis illustrata. The Salerno Sdtool 
or the Regi men t of health. That is physicall obser vatfont ea 
the perfeet preser ving of the body of man in continuai héattbv 
(Note de m. Holmes). 

1624. London. 8.° Dewe. Reprod. de l*éd. de Platea*. Boi- 
land. London. 1617. Alsop. (Choulant). 

1625. Paris 8.° Blasius. Schola Salernitana, hoc ertile' va- 
letudine tuenda, opus nova methodo instruclum , IttttriB* 
versibus auctum, Commentari is Villanovani,CurioBÌs v Qfel- 
lii etCostansoni illustratura, adjectae sunt animadverstoass 
novae et copiosae Ren. Moreau etc. Mal imprimé. Dedicace sa 
Cardinal Richelicu, datée des Kal. noverab. 1624. Les prole 
gomènas contiennent des renscignements sur l'bistoire de l'È- 



161 

cole de Salerne, sur le vera leonina, sur les m&eclns qui ont 
écrit en vers eie. (Choulant. Bib. Boy. T. 2045). 

1625. Francofurti. 12.° (Eloy). 

1625. Coloniae. 16.° (Zaluski). 

1628. Paris. 4.° L'eschole de Salerne, oo preceptes 

poor ae conserver en bonne sante. Le tout en quatrains fran- 
{aia, par l'abbé Ancelin. 186 quatrains; point de texte latin. 
(BiM. Mas. n.° 24448). 

1628. Francofurti. 12.° Mattinar Kempfer. Conforme aux 
ffdd. de Curion (Ackerm. Ghonl.) 

1628. Francofurti 12.° Haered. Egenolphi. Conforme aux 
éèd. de Canon (Ackermann ; Choulant). 

1628. Coloniae Agrippinae. 8.° Petrus a Bruchel. Hygeia , 
id est, bonae valetudinis conservandae thesaurus locupletissi- 
mus, in quo quidquid ad eam rem pertinet ex probatissimi* 
auetoribus traditur, docetur et explicatur. — Contient onze 
traiti diétetiques, dont le second est l'Ecole de Salerne avec 
commentai™ et paaination particulière 9 les autres sont les 
écrits deja renfermes dans les éditions de Francofort; et out 
pow auteurs; Fernel, Diocles,Polybe, Anastase, Camerarius 9 
jfdanchton , Katzschius; il y a en outre : Medicina charitati- 
▼a f lanzovius Hypomnemata , et Gratarolus de gubernanda 
valetudine litteratorum. (Choulant). 

1628. Lunemburgi. 12/ Nub. Reuland. mème collect. quo 
la précédente. (Choulant). 

1630. Venice. 8,° Brogiotto. La Scola Salernitana per acqui- 
etare e custodire la Sanità tradotta fedelmente dal verso lati- 
no in terza rima piacevole volgare dall'incognito accademico 
vivo morto , con li discorsi della vita sobria del S. Luigi Cor- 
nerò. (Choulant). 

1633. Mechliniae. 8.° edidit R. Bruitsma. Angmentóe de 
400 vers (Eloy ; Choulant). 

1634. London. 4.° Reprod. de l'éd. de Philemon HoIIand. 
1617. par son flls Richard. (Choulant) 

1635. Lovanii. 8.° Reprod. de l 9 éd. de Bruitsma. 1633. 
(Eloy. Choulant). 

1636. Genevae, 8.° (Haller ; Croke). 

1636. Duaci. 12.° Nova-antiqua Schola Salernitana , per E. 
Bruitsma, medicum Mechliniensem (de Malines). Il n'y a ni 
notes, ni commentaires. Les vers originaux sont dans un ar- 
rangement nouveau ; l'éditeur a ajoute 400 vers hexémètres 
et pentamètres non rima qui par la se distinguent du texte 
originai. (Britishsmus. A. Croke). 

1636. Rhythmis germanicis illustratae. 
(Bibl. Bodl. Croke). 

1637. Parisiis. 8.° avec de petite vers frangia. (Haller). 



102 

1638. Genevae. 13/ texte et cornili, de Corion. (ChouHtot. 
Bib!. roy. T. 2015. A). 

1611. Lovanli. 8.° Reproduct. de Téd. de Bruitsma. 1636. 
(Choulant). 

1642. Hamburgì. l. D Tob. Gundermann, typis hans Gntwa* 
ser. llfeuillets: Regimen Sanitatis Salernitanum , daafo 1 . 
Fin Schifo alt Biichlein auss den eltisten und besten Doctomi 
der Artzeney als Hippocrate, Galeno, Avicenna zuhauflé gt- 
bracht dem Konige zu Engeland von den Schule Salernitana 
vor vielen lahren zugeschrieben , ietz mit deutschen venni 
versklerat 9 alien Menschen die ibre Gesnndheit wollen beira- 
hren , sehr niitzlifh und vonnothen. Auf begehren H. V. M. 
Cette ed. contieni 361 vers et une.traduct. en ver» allemanda 
intercales, par 2, 4, et mème 12. (Gboulant; Bibl. Mazar. 
15288). 

1613. Paris. 8.° N. et I. de la Coste, troisième ed. (noni 
n'avons pu distinguer les deux premicres) Le Regime de San- 
te de KEscole de Salerno, tradii it et commenté par Michel Le- 
long, provinois, docteur en médecine, avec l'Epitre de Ma- 
cie Carystien, touchant les presages des maladies, à Aìiti- 
gone Boi d'Asie, et le serment d'Hippocrate, mia de prtote 
en vers francais par le mème. — 11 y a dans cette editimi 386 
vers, divises en 112 chapitres ou textes traduits en vera fkifltf- 
cais; chaque texte traduit est suivi d'un discoura et due? 
exhortation en prose , dans les quels se trouvent dea fklt cu* 
rieux et quelquefois instructifs , souvent très plaisanti att 
moins par le langage. (Bibl. de Versailles. A. 110. h). 

1617. A mst elodami. 12.° (Ghoulant). 

1617. Veneti is. 4. ° Vincent. Petronius. — Conferai. aih£dd& 
de Curion. ( Zaluski mentionne cette ed. et dit : Extat <fQ0- 
que in typo Vincentii Petronii Litterarium duellum intèr Sar 
lernitanos et Neapolitanos Medicos). 

1619. Parisiis. 1.° I. Henault. L'escole de Salerne en.ven 
burlesques , et duo poemata macaronica de bello hugqeuotfa> 
et de gestis magnanimi et prudentissimi Baldi. Edit franatile 
et latine. 219 vers latins, vers francais très nombreox atjrl- 
bués par les uns à Louis Martin , par d'autrea à Guy Pitin 
aoua ce pseudonyme (Ghoulant). 

1619. London. l.°B. Alsop. Reprod. de l'e'd. de P. Hollttd, 
1617. (Choulant. Holmes). 

16ld.HagaeComitum. 12.° Arn. Leers. edente ZachartaSjf- 
vio. — Schola Salernitana, sive de conservanda vatetajfflne 
praecepta metrica, autore Ioanne de Mediolano, etc. {Me 
Zàit. commento une nouvelle serie. Ellerenferme envtron894 
vers , le commentale d'Arnauld refondu par Curion 9 est en 
grande partie de le mème Curion , des éclaircissement «n- 
pruotcs à B* Moreau; puis, autre les additiona de l'éd. de 1591, 



i 163 

quelque* épigrammes latine* de Owen • Scrimina, Rerlaeus, 
G ratiere. Du reste c'est la première ed. qui porte.au titre le 
noni de IeaD de Milaii, à qui cependant l'ouvrage avait deja 
éìé attribué par R. Moreau. (Cboulaut). 

1649. Roterodami. 12.° Aro. Leers. Reproduct. de l'éd. pré- 
cédente. (Eloy. Choulant). 

1660. Paris. 4.° Iean Henault. (Reprod. de l'éd. de Paris. 
1649. (Hbl. Maz. 10887). 

1651. Leidfe. 12.°Elzevier. Reprod. de l'ed. de Zac. Sylvius. 

1649. rare. (Choulant). 

1651. Paris. 8.° 

1652. Paris. Iean Henault. Reprod. de l'éd de Martin 

1650. (M. Redor). 

1653. Reprod. de l'éd. de Martin 1650. (ZalusM). 
1657. Gratianopoli. 8.° Nicolas. Reprod. de l'éd. de Martin 

1650. jet suivant Choulant de l'éd. Elzevier 1651). 

1657. Roterodami. 12.° Aro. Leers. Reprod. de l'éd. de Zac. 
Sylvius. 1649. (Choulant). 

Bibl. Boy. Par. T. 2046. t. l.)L'éd. indiquée par MercUein, 
Uftden. renovat. p. 639 , corame de Lahaye 1657 est sana 
doate la méme. 

1658. Amstelodami. 8.° Schola Salernitana bestaan-» 
de in Regelen tot Reboudenis der Gesopthey ti , vertaelt door 
1. 6. traduction hollandaise. (Choulant). 

1660. Viennae Austriae. 16.° G* Lackner. (Choulant). 

1660. Hagae. 8.° Ios. Yanduren. Anonymi R. L. M. (Rrux- 
len de la Martini ère, qui est auctor Lexici geographici.) Versio 
noTa metrica integra. Edilio rara quia centum exempla tan- 
tum sunt edita, ex quibus unum habetur in mea bibliotheca. 
(Extr. de Zaluski). 

1660. Aquisgrani 12.° Feuerlein. (Choulant). 

1660. Paris 12.° Ant. de Raffle. Extrait de l'édit. burlesque 
de Martin. 1649. L'année n'est point indiquée. (Choulant). 

1660. Rouen. 8.° Ant. Ferrand. Reprod. de l'éd. de Martin, 
1640 (Choulant). 

1660. Reprod. de l'ed. de Mich. Lelong. 1643, 

(Croke). 

1662. Venetiis. 8.° Rrigontius. Scuola Salernitana tradotta 
del Terso latino in terza rima , col trattato della vita sobria 
di Luigi Cornaro (Cat. della Libreria Capponi). 

1663. Ulmae. Parnasse de la littérat. medicale de 
L I. Becker ; on se trouve une traduct. Allemande du poeme 
de Salarne. 

1664. Paris 12. a Quinet. Reprod. de l'éd. de Martin 1649; 
avec la trad. f ran$aise du poeme de Bello huguenotico , par 
Remi Relleau, (Bibl. Bod lei ; Croke ; Choulant). 

1665. Francfort sur l'Oder. 8.° Erasmus Ròsner. trad. Al- 



164 » 

lem. de Flaminius Gasto sous le titre de: Regimen Salernita- 
num, das ist t wie sein Mensch aeine Gesùndheit pflegen. . . 
(Cboulant). 

1666. Reproduct. de l'éd. de Mich. Lelong. 1643. 

1666. Venice. 8.° édìt. italienne. (Eloy). 

1667. London. 8.° Reproduct. de l'éd. de Philemon 
Holland. 1617 par aon fila R. H. 

1667. Roterodami. 12.° Aro. Leers. Reprod. de l'éd. de 
Zachar. Sylvius 1653. 

1669. I. Dofour de la Crespelière, dana une collection 
d'épigrammea donne une partie de TEcole de Salerne en veri 
francala. (Choalant). 

1671. Paris. 12.° Gilles Alliot. — Commentaire en vers sor 
l'Ecole de Salerne contenant les njoyens de se paaaer da me- 
decìn de vivre longtemps en sante,, avec une infinite de re- 
mèdes contro toutes sorte» de maladies ; avec mi traile dea 
humeurs et de la saignee, par D. F. C. (Dufour de la Crespe- 
li ère). De plus plusieurs prières en vers sur la sanguiAcatlou, 
la circulation, et la transfusion dn sang; snr la poudre et Fo»- 
guent, la sympalhie; le thè, le calè, le chocolate; le grand 
secret de la pierre philosopbale, ou la véritable manièra de 
faire de l'or , une traduction en vers du Serment dUippocra- 
te 9 en fin un chapitre en prose sur l'Ouromantie , la Scoto- 
inantie, et l'bydromantie.— Tout cela est presenta! d'use tafoe 
burlesque dans la forme, mais sérieuse dans le food. — Le 
texte latin comprend 452 vers; nous croyons que c'est le plus 
étendu. (Cboulant). 

1672. Reproduction de l'éd. qui précède. 

1672. Paris 8.° Louis Billaine. Reprod. de l'éd. de Mora» 
1625. (Cboulant). 

1672. Tubingae 8.° I. H. Reistum. Regulae Rhythmico-me- 
dicae Salernitanae de conservanda bona valetudine. (Lind. ré- 
nov. p. 1071 ; Eloy; Cboulant). 

1673. Viennae Austr. 12.° Mich. Tburnmayer. — Setola 
Salernitana , id est, conservandae valetudinis praecepta post 
plurimas impressiones cum et sine commentariis in varila lo- 
cis nunc bono commodo omnium sanitati suae provide coa- 
gulerò volentium in libelli bujus formam redacta , una cum 
annexis ad finem observationibus quibusdam prontissimi*. 
Le texte est modifié capricieusement ; l'cfditeur a a joule: Ob* 
servationes rusticae, eruditi» etiam cognita facundae, pretta* 
dioribus subinde rationibus fundatae, excerptae ex nucleo hi- 
storico R. P. Gabriel Ss Bucellini, ord. S. Benedici! theotogi* 
(Ackermann; Cboulant). 

1677. Venezia 8.° Bendetto Miloco. Trad. italiénne. (Choa- 
lant). 
1683. Hagae Gomitoni. 12.° Axn. Leers. Ex recensione Zac- 



165 

cb. Sylvii conforme à Via. de 1649. «-C'est celle (pie A. Croke 
dit ètre la meilleure et quii nomme : editio recepta. (Croke ; 
Choulant). 

168. Aboae. 8.° ed. Laur. Braun. (de Braunerskiold). Texte 
saM commen taire. Gette édit. n'est pòint dalee. L'éditeur fot 
prema ao doctorat en 1685 , et fut plus tard profeseear de 
médecine 4 Abo, et depuis 1699 à Dorpat; il vivait esedre 
en 1703. (note de Choulant). 

1686. Lugdoni. édit. des Oeuvres d'Arnald. (Croke). 

1686. Reprod. de 1 ed. de Dufour de la Cresp. 

1671. (Croke). 

1697. Bordeaux. 12.° CI. Labottière. dediee h Patin. Signée 
L. B. — L'Eschole de Salernè, ensuite le Prème macaronique 
(noie de m. Aimé Leroy, de Valenciennes). 

1698. Troyes et Paris. 16.° Veuve Nicolas Oudot. (Note de 
M. Bedor). 

1700. Ratisbonae 12.° Sumptu Zac. Seidelii (Za(uski). 

1711. Ratisbonae. 12.° ex recens. Zac. Sylvii. (Bib. Bich- 
ter; Choulant). 

1713. Argentoratt. 8.° ex recens. Zac. Sylvii. (Bib. Biehter; 
Choulant). 

1712. Parmae. 8.° Reprod. du texte de F. Lombard, Veni- 
ee. 1566. 

1712. Parmae. 8.° Paolo Monti. 

1712. Parmae. 8.° Paolo Monti. 

1712. Parmae. 8.° Paolo Monti. Selon Choulant , troia edi- 
timi de la mème traduction italienne ; dont il donne le speci- 
men suivant: 

Letto e riletto dunque un mio libretto 
Latinamente scritto l'ho tradutto 
Ne Titalian sermon nostro diletto ; 

Dove dice, eh 9 un di il collegio tutto 
Fisico di Salerno scrisse a un Sire 9 
Che d* Anglia fu patron insin da putto , 

Dicendo o Rè noi ti mandiamo a dire 
Se brami conservarti forte e sano 
Leva i pensier nojosi e lascia V ire. . . ec. 

Soit une ttraductioo des lettre» diótetiques de G. Pictorfus. 
(Choulant) Selon A. Croke, c'est la trad. in terza rima del- 
l' incognito Accademico Vivo morto; c'est une benne et spiri- 
tuale traduction, pleine d'un badinage tout italien, à la suite 
se trouve sussi le traile de Cornaro , della vita sobria. ( Uri- 
ti sii. Mus.; Croke; Choulant). 

1715. Argentorati. 8.° ex recens. I. S. Heinningcr,d'aprés 
Z. Sylvius. (Choulant). 



166 

1714. Lipsite, 12.° ex recens. Z. Sylvii. (Choulant). 

1721. Poeonii. 12.° Texte latin , trad. eo bohemien ou fc>- 
lonals. (Choulant). 

1722. Batisbonae. 12.° Sumptib. Seldelit, texte de Z. Syl- 
via». (B. Versailles. A. 104. h.; Choulant.) 

1726. Lipsiae. 8.° T. S. H. Collectio Scriptoram Medico- 
diaetetteorum Sanctorii 9 Fr. Bacoois 9 Eobani Hessl , Coeoa 
Baptistae Fierae, Scola Salernitana. (Bibl. Bichter.) 

1730. Venetiis. 8.° (Zalaiki). 

1733. Venetia. 8.° Giuseppe Corona. La Scuola Salernitana; 
o sia scovamento del vero e del falso 9 del utile e del tattile 
di questa stimatissima opera 9 per sapersi conservar 
prolungare la vita , spiegandosi tutto sul buon gusto 
derno. Opera di Fulvio Gherli, cittadino Modenese ed al 
sente proto-medico dell'Altezza Serenissima del signor Duca 
di Guastalla. — Gherli etait médecin à Modena. (Choulant). 

1743. Lahaye. 8.° J. Yan Duren. L'art de conserver la San- 
te. .. . traduction en vers frangala par B. L. M. Beprod» di 
l'éd. de 1660. 

1749. Paris. 8.°Leprieur. Beprod. de l'éd. deB.de la Mar- 
tinière. 1660. (Choulant). 

1750. Francofurti et Lipsiae. 8.° edid. G. S. ( GottwaH 
Schuster). Schola Salernitana òder SalernitanischeSdinledia 
Gesundheit zu erhalten in teutsche Kurze Verse Oberasti, 
nebst noch einigen medicinischen Bathschagen. La tradnctioa 
commence par: Deine Schule gehttzu rathe. Wie man sich ge- 
sundundwohl.InDiat verhalten coll.Kònig grosserPotenlate. 

Le texte est celui de Curion d'après les anciennes édd. da 
Francf. (Choulant). Il y a une histoire de F Ecole de Salente 
d'après Moreau et Sylvius. 

1750. (?) 4/ ed. polonaise de Zaluski. Elle n'ett man- 
tionnée ni par Ackermann, ni par A. Croke, ni par Chou- 
lant 9 ni par aucun des Bibliographes que nous avons pu eon- 
sulter. Nous en avons trouvé un exemplaire à la Bibl. de l'Àr- 
senal 9 (n.° 5924. C. Sciences et arts). Le frontispiee manfae 
par consequent le lieu d'impression est incontra, et nona tndi- 
quons approximativement la date. Nous y avons rencontrés 
des préfaces et des notes trés interessantes ; il y a ause! une 
traduction en vers polonais. 

1753. Hagae Comitum. 12/ Beprod. de l'éd. de Braam de 
laM.1743(Eloy). 

1753. Paris. 8.° Compagnie des libraires U méne ddit 
(Choulant). 

1753. Augustae Vindelic. 8.° Conforme à l'éd. de Sylvius- 
1683 (Cboulanl). 

1760. Paris. 8/ Compagnie des Libraires. Conf. à TéJ. d< 
Bruz. de la Mart. 1713. (Choulant). 



167 

1763. Athenis ad Elmam (Helmstadt) . 8/ VidOae Schnorrii 
£dit. I. ad Schier. Schola Salernitana, Auctore Io. de Medio- 
lano , medico apud Salernitanos longe celeberrimo. Pluribus, 
quibus hactenus scatebat, mendis purgavi! et diversitatem 
lectionis adiecit Io. Adamus Schier. L'éd. a suivi les textes de 
Moreau et Sylvius 9 plus queiqucs varianles. (Choulant). 

1772. Paris. 12.° Libraires associés. Conform. à l'éd. de 
Brni. de la Mart. 1743. 

1777. Paris. 12/Libr. assoc. mème ed. que la précédente, 
ci de plus le secret d'otre toujours belle ; par Ant. Bodeau de 
Somaise. 

1778. Paris. Dans la Gazelte de Sante , texte con- 
forme à celui de Moreau 1672 , de la pag. 113 a 157 (Bedor). 

1779. Paris. 12.° Segaud. L'école de Salerno, mi l'art de 
conserver la sante en vers latins et frangais, avec des Remar- 
ques, recueillie, augmentée et publufe par Levacher de la 
Feutrie f médecin de Paris. 

1789. Salerni. 8.° Campi, trois volumes. Edidit Matthaeus 
Polito. — Medicina Salernitana id est, conservandae bonae va 
letudinis praecepta, cum Arnaldi Villanovani in sìngula ca- 
pita exegesi. Accedunt Matthaei Politi in Salernitana Schola 
prof. pubi, novissima commentarla. Préface, texte, com- 
mentai res conformes à l'éd. de 1683 , en outre nombreux 
éclaircissements et notes de Polito sur lout l'ouvrage. Sont an- 
nexés les écrits dejà mentionnés d'Anastase, de Gamerarius, 
de Pbil. Melanchton, de Polybe, de Pictorius. Deux index 
et un trai té en italien de Polito sur le quinquina. Gette édi- 
tion a de V importance à cause du commentale de Politi , qui 
vivai t à Salerne mème. (Choulant). 

1790. Stenda liae. 8.° Franzen et Grosse. Bcgimen Sanitatis 
Salerni , Sive Scholae Salernitanae de conservanda bona va- 
letudine praecepta edidit , Studii medici Salernitani h istoria 
praemissa, Ioan. Cristoph. Gottlieb Ackermann, med. doct. et 
la univers. Litlerar. Altorfiana professor publicus ordinarius. 
—Le texte a 364 vers, sanscommentaires, seulement quelques 
variantes et quelques courts éclaircissements. Les vers sont 
ceux des anciennes édd. commentés par Arnauld , tous les au- 
tres sont rejettés comme apocryphcs; l'éditcur a pris pour ba- 
se l'éd. de Louvain, 4.° Sans date. Il a enrichi son livre d'une 
Dissertation sur Fècole medicale de Salerne , sur l'auteur du 
Begimen, sur les MSS. et éditions, sur les vers rimés et leo- 
nina. Cest une édition tré* importante. (Choulant). 

1806. Paderborn. 16.° Wesener. trad. Allemande. Von dcr 
Gesundheit, ein Lehrgedicht der Schule von Salerno, aus dctu 
lateiniscben metrisch uberselz. (Choulant). 

1816. Berne. trad. allemande dans Ics Archivcs litio- 

raircs de l'Academie, tom. 4. La trad. est de A. C. Major. 



168 

1825. Paris. 8.° L'art, de conserver la Sante 9 pari. Fr. 
Pougens. (Choulant). 

1626. Paris. 12.° Boiste. L'art de conserver la sante <m con- 
seils donnés par l'Ecole de Salerne,avec la traduction en vers 
frangala par L. M. (Test une reprod. à peu près complète de 
Féd. de Bruzen de la Martiniere 1743. 

1830. Oxford. 12.° D. A. Talboys. Begimen Sanitatls Salar- 
ili tanum, a Poem on the preservation of health in Rhymlug 
latin verse. Adressed by the School of Salerno to Robert of 
Normandy, son of William the Conqueror , with an andent 
translation , and an introduction and notes by sir Alexander 
Groke, D. G. L. and F. A. S. - Il y a des additions importan* 
tes an texte d'Arnauld , une introduction historique, d'utlks 
notes et des flgures. (Daremberg). 

# 1834. Naples: in 12.° Typogr. de VObserv. Mèdie. TItre: 
La Scuola Salernitana tradotta in versi italiani còl testo latine 
a fronte da Tarquinio Vulpes. À pag. 3 la dedicace: B e n edi ci * 
Vulpes medico Tarquinius. Le métre de la traduction est va- 
rie, et souvent d'une très belle concisioni Cosi degli Angli al 
He — La Scuola di Salerno; se tu vuoi — E sano e salvo trar- 
re i giorni tuoi. — Non bevasi da te— Molto vin, aia leggie- 
ra—La mensa de la sera; — Desinato che avrai — Di sorger 
non ti spiaccia ; — Tristezze affanni e guai — Ognor da te di- 
scaccia. — Fuggi lo sdegno insano — E 'l sonno meridiano ; 
— Che depor vuol natura — Tosto depor procura; — A lun- 
go, o Sire, i dì — Viver potrai così. Le texte est celo! adòpté 
par Polito. Edit. inconue aux Bibliographes. * (De Renzi}. 

* 1835. Pavie in 8.° Typ. L. Landoni. Titre: La Scuole Sa- 
lernitana , ossia precetti per conservare la salute. Poemetto 
del secolo XI ridotto alla sua vera lezione e recato in versi 
italiani dal cav. P. Magenta { p. XIV. 78. ) Epltre_ à Jos. dal 
Chiappa avec recherches hystoriques sur le poeme. Texte 
d' Ackermann. La traduction est bonne et s'approche aux vera 
leonins: Questo scrisse al Re Anglicano — L* Ateneo Salerai* 
tano: — Se da' mali vuoi guardarti, — Se vuoi sano ognor ser- 
barti, — Le rie cure da te scaccia, —J)i frenar Tira procac- 
cia, etc. — Inconnu aux Bibliographes. * (De Renzi). • 

1840. Wùrtzburg. 8.° Becker. Die Medicinische Schnle za 
Salerno und ihr diatetisches Lehrgedich Kritislh revidirt und 
metrisch ubersetz , inaugurai abhandlung. Von Frani , Miehu 
Horner. Texte d' Ackermann , avec quelques modiflcations in* 
signiOantes, traduction nouvelle en hexamètres et pentametro 
assez exacte ; point de notes , rien de neuf sur l'histoire et la 
critique du texte. (Choulant). 

1841. Kòlu. 8.°Eisen. Begimen Sanitatis SalerniUnum , 
Gesundheitsregcln der Salernitanischen Schule lateinisch und 
in Versmaasse der Urschrift verdeutsctrt, nchst dcr Geschichle 



160 

der Scbule , von lgnaz Dùnzer ; 380 vers. Nottae blstorique 
assei intéressante. 

1842. Beziers. 12.° Domalron, BersèspatoisèsdeMoussu.. 
tom. 1. p. 83. : l'art de conserbé la santat, ou Preceptae ti- 
rai de l'Escolo de Salerno et d'aillurs 9 estréno as lectous de 
Tlndicatou. J 

* 1842. Wratislaviae. Aftìd Max et Socinm in 8.° Tttre : 
Poeseos medii aevi medicae specimina nonnulla minns cogni- 
ta. Commentatio historico-medica scripsit dr. Ph. Rosenthal. 
( p. 11. 43 ). Après une brève introduction historlque sur la 
médecine au moyen Age, et sut le Regimen Salenti , suivent 
sii fragments des vers de l'Ecole, pour la plupart reeueillis 
par Henschel dans les Biblioth. Allemandes ; et pois lei vers 
de sept autres fragments mis en ordre par lai ménte* * (De 
Benzi).* 

1842. Versalils. 8/ Montalant-Bougleux. Flos medielnae f 
sto compendium medicae artis per medium aevum-Versus me- 
Jicinales inscripti Roberto, duci Normanniae, Regimm Angliae 
*t patrimonium affectanti , compilati in Studio Salerai , e ma- 
gistro lohanne de Mediolano, compilation! cujus concordarunt 
omnes magistri et doctores illius atudìi ; Additis quam plurt- 
rimis versibus tum e codicibus tribus MSS. Bibl. Reg. Pa- 
ris. ( 6891. 6931. 6941 ). et e MS. Versai iensl primum reco- 
gnitis v tum ex editionibus praecippis 9 qui nunquam hacte- 
bui typis mandati sunt 9 aut saltem nunquam in unum colice- 
li , et tamen per sex saecula in textum irrepsere et memoriae 
traditi sunt; edidit 1. B. M. Baudry de Balzac, m. d. etc. Ce 
tentamen editionis contient 1326 vers, et quelques notes.— 
Cette édition n'a été Uree qu'à Vingt-cinq exemplaires, il en 
reste eticore quatorze exemplaires qui n'on point été distri- 
buii. (2 novembre 1847). 

* 1857. Nespoli. In Colleci. Salem, in 8.° Tom. I. pag.417. 
Titre : Flo$ medicinae : Versi della Scuola Salernitana novella- 
mente raccolti da varii Codici ed edizioni , disposti in nuovo 
ordine, aumentati di numero, e diligentemente confrontati da 
Salvatore de Renzi. Pag. 418: indication des Manuscrits et des 
éditions, desquelles les vers aut eie exlraits. Pag. 419: Biblio- 
grapbie des éditions redigée sur celle de Choulant, avec l'ad- 
dition des éditions poslerieures. Pag. 435 : Dissertation d'A- 
ckermann: De ver$iòu$ rhytmicis , et earmine leonino. Pag. 445 
à 516 suivent 2130 vers, la plus ampie coilection connue jus- 
qu'alors. Les vers ont été distribués en un ordre nouveau , le 
méme qu'on adopte dans celle édition. * (De Btntij. 



170 



PRINCIPAL* 
DE LA S< HOI.A HALKIt^IT 1I¥A 

far M. BAUDarfta Balzac 



Dejà 94jgJitions du texte d'Arnauld de Villcneuve avaleat 
élé donnees, et depuis 1480 elles étaicnt dccorées de l'appro- 
bation des Médecins de Montpellier, lorsqu'en 1530 Thomas 
Fa y Dell Ut imprimer à Londre une édilion avec Iraduction en 
Anglais ; il flt entrer daus le texte les vera qu'ArnauId avait 
compri» dans le commentaire. Celle édilion a ùté Irès souveat 
reiroprimé en Angleterre. 

En 1538 Jean Corion , professeur & l'Université d'Erford 
tantòt aeul, tanlòt en compagnie avec Crell , commence uae 
longue suite d'éditions de tous formala dans les quella! to 
nombre des vera varie singulièrement depuis 269 josq'à 389. 
Le texte est celui d'Arnauld y compris une partie dea ? ars 
contenus dans le commentaire : presque toutes ces édiUoas 
sont de Francfort et accompagnées de traductions en vera al- 
lemands. 

En 1546, Bbau donne une édilion dont voici le tttre : Ba- 
gimen Sanitatis Angliae olim Regi a Schola Salernitana fai 
Parigina scriptum v a praestantissimis quibusque medieis ep- 
probatum, eie. Son livre eontient les vere donnea par Arnaald 
moina quatre qui sont omia ; il est vraì qu'on y trouve deal 
vers qui ne sontpoint imprimés ailleurs et qui sont fooraii 
par les MSS. 6941, 6931, 6891 de la Bib. Boy- de Paria. Lm 
voici avec la traduction allemande qui pourra donner une 
idée dn reste : 

Qui fluxum pateris, haec ni caveas, morieris : 

Concubitum, nimium pò tura, cu in frigore niotum. 

Wer den durcblauf hat und sieh nietb enthelt 

Yon frawen, vielen saufen und von kelt, 

Und seinen leib bewegd inn eli 

Der wird gewis dem todt zutbeil. s 

En 1625, René Moreau, professeur & l'Ecole de Paris, pub- 
blio la première partie d'une édilion très longuement com- 
meutée de l'Ecole de Salerno. Il avait réuai quatre MSS. J* 



171 

n'en ai pu retriuver (fto'un; c*est lo n° 6891 de la Bib. Boy. 
de Paris. B. Moreau, annonce l'impression de tout le poéme, 
& la suite de ses volumioeux commentaires, mais son ouvra- 
ge demeora infechevc?. La seconde édition de ee premier vola- 
me doonée ea 1672 n'en est qae la reprodactioa imprtmde 
»?ec une négligence vraimept déplorable. 

Colomès ( ) émet le yoea qae le flls de Moreaa v hdrl- 
tier dea MSS de son pére mette sous presse la continoation de 
cet ouvrage ; ce voeu n - a point éìè réalisd. Tootefois Bene 
Morean a donne 254 vers, dont 67 ne se trouvent point dans 
les édttions antérieures 9 on en troave 40 dans les MSS que 
nous avons pu consulter; il y en a 15 qae lai seul a foamis; 
ce qae nous fait regretter bien vivement l'inutilitó dea re* 
cherches que nous avons faites pour retrouver les MSS qu'il 
avait eu è sa dispositìon. 

En 1671, Dufour de la Crespelière, médecin de Paris, fait 
Imprimer ses Gommentaires en vers frangais sur l'éeole de 
Salerne, sous les initiales D. F. C. Il a recuilli tous les vers 
inaprimés par ses devanciers jusq'au n ombre de 452. Il dit 
daos sa preface: « tous les vers de l'EcoIe de Salerno qui jus- 
« qa'ici ont été mis en lumière sont compri» et commentós 
« dans ce livre, ce que personne que moi n'a fait Jusq'ici ». 

Vers 1750, Zaluski, referendaire de la Gouronne de Polo- 
gne 9 lelé bibliophile t revient au texte d'Ariwuld. Son edl- 
tion contieni 398 vers, traduits par lui en vers polonais. Cel- 
le édition parait ètre rare, elle n'est menttonnóe ni par Acker- 
mann, ni par A. Groke. Nous n'en avons trouvé qu'un exem- 
plalre, qui est à la bibl. de Tarsenal à Paris f n°. 5924 G. 
adences et arts) le frontispice manque par consequent le mil- 
lesime et le lieu d'impression. G'est un volume in 4% dans 
le quel il y a des notes et des préfaces interessante*. 

En 1779, Levacher de la Feutrie , médecin de Paris stex- 
prime ainsi dans la préface d'une nouvelle édition, atee tra- 
ductioo en vers francais et nouveaux co m menta ires en prose: 
« J'ai donne à Fècole de Salerno une autre forme que celle 
qu'elle a toujours eue • . . j'ai été jusqu'à y ajouter des te- 
xtes . . . Son texte se compose en effet de 50 1 vers , savoir 
les 452 vers de Dufour de la Crespelière, que l'éditeur donne 
comme traditionnels, et 42 de sa composilion. 

En 1790, J. G. G. Achermann , professeur à Altorf ; réta- 
blit le texte primitif d'Arnauid, auquel il attribueune valeur 
differente de celie que nous croyons lui devoir appartenir. 
Son bistoire de fècole de Salerno, est d'une tré» grande 
utilitó. 

« En 1789 Matthieu Polito professeur de l'école de Saler- 
ne, réproduit le texte d'Arnauid avec le Gommentaire du me- 



172 

ntc, refondu par Curioo, selon les éditions de Sylvius, etnee 
un nouveatt Commentaire très étendu du mème Polito ». (De 
Renzi). 

En 1830, enfin, A. Crocke, médecin de Londre*, reprodoit 
le mème texte. Il ajouta dans ses notes enviroo 200 veri, «- 
voir 38 puisés dans le co m meo taire d'ArnauId, le rette extrait 
de divers MSS, et ayant été f selon lui, introduit due le te- 
xte de divers imprimés. On peut bien profiter de som In- 
vai 1 9 et recueillir dans ses notes 26 vers qui ne se troavtot 
pas ailleurs. 

« Aux éditeurs mentionnés ci-dessus il faut JoindreM, Bai- 
dry de BaJzac Ini mème, et enfin M. de Remi ». 




I 



POEMA ANATOMICI». 

Questo Poema è stato scoverto dal eh. Daremberg in un re- 
cente suo viaggio nella Svizzera , ed a me concesso dalla su;i 
cortesia, onde venisse per la prima volta fatto di pubblica ra- 
gione in questa raccolta. Ed io lo pubblico non perchè lo ere 
desti Salernitano : ma perchè antico 9 italiano e sicuramente? 
del periodo Salernitano. Cosi i 1011 versi che in esso si con- 
tengono, riuniti a' 3520 della Schola Salernitana, a' 6322 versi 
del Poema Medieum (IV. 1-176), a'582 del Carme di Giovanni 
dell'Aquila, formano l'importante numero di 11435 versi , i 
quali per coloro che amano conoscere i documenti storici del 
la nostra arte nel medio evo costituiscono una ricca addizione 
alla raccolta di Policarpo Leyser: Historia poetarum elpoema- 
tum medii aevi. Halae Magdeburgicae 472 L 

L'Autore del Poema pone grande studio sulle etimologie,, e 
sembra averlo scritto più per gli eruditi che pe' Medici. Egli 
seguita l'Etimologico d'Isidoro di Siviglia, e lo dice egli stesso 
al verso 736: 

Ysidorum super hiis prò magna parte secutus, 
confessando voler solo ridurre in forma metrica quel che altri 
scrisse in prosa , quiametrum plus placet auri. 

L'autore è certamente italiano , come apparisce della orlo- 
grafia di alcune parole , e come lo mostra il verso 417 : 

Duos vocat Italia nervos, hos Graecia neutra, 
o il verso 692: 

Menstrua Romatm muliebria nuncupat usus, 
o il verso 773: 

Qui caret ytalico, sed gaudet nomine greco. 

Il Poema è incompiuto , perchè il Manoscritto di Basilea f 
D. IH. 16 , nel quale unicamente è stato trovato finora, con- 
tiene soltanto due libri interi , ed il principio del terzo libro. 
Tuttavia la parta anatomica pare esaurita, e ciò che manca do- 
veva versare intorno ad argomenti di medicina pratica, come 
si ravvisa dalla fine del quarto e dal principio del terzo libro. 

Il Codice nel quale è trascritto il Poema in parte è mem- 
bramaceo ed in parte è cartaceo, sembra scrittura del Xlll se- 
colo , ed in molti luoghi è roso , massime ned' introduzione 
che diviene inintelligibile per le molte lacune che vi si trova- 
no. La imperizia del copista del Codice originale vi ha lascia-» 
to tali errori di ortografia e di sintassi che spesso non è facile 
carpirne il senso. Da ultimo al margine di questo Codice vi 
sono alcune brevi glosse, di carattere più recente del lesto, le 
quali non aggiungono nulla di nuovo o d'importante, ma so- 
lo indicano l'argomento di alcuni versi con le stesse parole 
segnate nel testo ; per il che ho creduto opportuno di trasan- 
darle. Anche nella forma di Glosse sono scrìtte tre note, una 
Proemiale, e che non paiano dell'Autore. 



J 



174 



LIBER PRIMUSs 



(1) Accipe quod parvum tib! f lector, porrlgo dammi: 
Dantem non speme, danlis precordi* cerne. 
Qaoddam do speculum quod non est arte polltum , 
Et tamen est in eo quedara speculantis ymago. 

5 Est homo sermo mens: nitor de partibns eius 
Ethimologias, et earum ponere causas. 
Qoedam subiango rationts que iubet ordo. 
Hic bene tornatos ciceronia scemate comptos 
Versus non queras, nec me nova scribere credas. 

10 Que mea metra serunt, aliorum prosa foerunt. 
Prosam imitavi quia metrum plus placet ami* 
Nec ai scripta legis , non utilitate carebis. 

SPECULCM MMUNUL 



Est ab homo ductus et ab hoc homo nomine dtetw : 
Dicitur in proprie de terra conditus esse , 
15 Eius nam sola pars est caro terrea facta , 
Non sic et totum de sola parte vocatum. 
Antropos est dictus grece sursum quasi versus: i 
Ut querat celum rectum fecit Deus illum. *\ 

Arbor hic inversa radix os surgit in altum 9 

(1) Ih principio hoios opuscoli hec possont inqalri ; Que «■• 
ter la , qoe intentlo ; qata modus' agendi > que valltas » cui sabpo 
nalar f qnis titola». — Materia in hoc opere est ipse homo «Mo- 
dani soas partes tam principales qnam ad secondaria! partes boni* 
nis. Principale secondarie partes sont partes oorporia* 

nt capot , manos et pei. Agit ergo de hiis et qaìbosdam alili qoe 
homini conveniont secondom se ot actiones (f) Secoodom tela* 
Uonem * nt gradua coosaogainitatis , scilicet pater et Alias 9 et es- 
tera talla. Anima vero com simplex sii st. Intendo circa w* 
terìam versator. lotendit enim aoctor coilibet hoc opos legedti dh 
qaara sol cognilionls ymaginem ostendere de hac materia 
aoctor etbimolochias vocabolorom de partibos bominis pò Bit » af 
positarom assignat caosas etimdlochiarnm. Valilas operls qmm* 
dam cogniUooem ipsi sibi acqoirant. Cognicio etri m boari* 
nis sai ipsias perai ilis est. Uode pbilosophas (?) de celo doe niit 
notisolilos (sic ) , id est et alibi ne sona astra. 



175 

Inferius que pedes porrecli sunt qgasl rami. 
Pars hominis genita , pars condita 9 parsqtie creata. 
Dici tur hoc anima corpusque notabitur ista : 
Omnipotens animam dat 9 et hec in corpore vitam. 
Nascendi vili vita tenet 9 volt inde vocari. 
Nascuntur piante vitam dieuntur habere. 
Est anemos ventus: animam nos inde vocamus. 
Dixerunt animam tantum ventum fore nostram 
Quidam gentites, quia vivimus ore trahentes 
Aera; sed refugit illud racfo, quia vivit 
In fan 3 in maire, tamen aera non trahit ore. 
Asme defeclum mene vocat, Itine animam die. 
Est emath sanguis , animam sine sanguine dicis. 
Cepit semper erit in se sine sanguine vivit. 
Dlcitur hec anima dum corpus vivificat, mens 
Dum meminit 9 dum spi rat, spiritus et ratio Dei ; 
Disseruit, dum tuli, animus sensusque 9 se urit. 
Sentit res , anima manet , bine sentencia dieta. 
Quod sit firma raro, ratio datar indi notata. 
Est vis natura que dat sua iure: 

Hec anime tunicam texit vestisi ipsam ; 

Corpore completo, se spiritus induit ilio. 
Corpus bis binis compingitur ex elementi»: 
Sanguis aquam 9 flatus habet aera 9 sed calor ignem ; 
Est caro terrena; corpus solvetur in ista. 
Exterior terre teritur pars dieta sic, inde 
Nomen aque datur 9 Inde quod equa superfiee sit 
Aer nomen habe (sic) quod Grecus iussit habere ; 
Hinc ignem dico quia nil generata!" ab ipso. 
Solus de primis est inviolabilis ignis. 
Hinc elementa voco suus Illa quod elevat ordo , 
Aut yle vel alo fit nominis huius origo; 
(T) erra tenet centrum , levis evolat ignis in almm 9 
Terre nubit aqua , secum trahit aera fiamma. 
Est ignis flamma quasi flatu mota vocata : 
Materiam nostri dicunt Ylerique Pelasgi ; 
Et sunt materia generans bis duo prima : 
Non cessant alere corpus quod composuere. 

honifnr aotem libello* iste tallonali et natanti philosophie , ra- 
tali in ethirooloctaiis in earora causi* com .... 

Titalos talis est : u l speculum homiftis. Dicitor aotem libel- 
lule ideo specoli , quia sicot homo in specolo formam soani 
riderai 9 sic qua 1 dispositionem sol ipsios tam inleriorem 
im exteriorem ex noe libro aliqoin considerare. Operi sol aoc- 
prologom promictil in quo auditore» attentos dolcilesqoe reddit. 
da marginale). 



176 

Quatuor ex istis fiunt io corpore mtxtis , 
Qaataor humores nam flecma maiancolicusque 

GO Sanguis tamen colera conservant corpora nostra , 
Hument in nobis bumores 9 hinc datur illis 
Nomen et assiduus : probat hoc e corpore fluxqs. 
Ex hoc est dictus sangui», fons f vult ita 6recos t 
Quod corpus vegetet 9 qaod fomentum vige prebet. 

65 Dicitur esse colon in greco fel 9 sibi nomen 
Accipit hinc colera de greco fonte vocata , 
Per fisice sicut fus 9 hoc est effusio fellis. 
Est frigos flecmon et ab hoc est flecma vocatum, 
Sem per frigescit, hic hamor semper aquesciL 

70 Greca lingua melan nigrom vocat et colon est fel; 
Inde melancolicos est humor iure vocatus y 
Nam de felle fluit mixto cum sanguine nigro. 
Est dictum corpus quia corruptum perit aut pus 
Cordis dicetur, custodia pus peribetur. 

76 Crementum semen dices maris inde vocata 9 
Est caro de carne patris generando creata f 
Aut vult a carie putredine piena venire, 
Vel sic dieta caro careat quod robore firmo. 
Servant diversa caro corpus significata. 

80 Nulla caro sine corpore 9 sed corpus sine carne 
Esse potest. Quod enim vita carct est sine carne. 
Est et cum vita corpus, tamen hoc caro non est: 
Et sunt esempla dictorum stramen et herba. 
Formas sensibile* est vis que percipitomnes: 

85 Dicitur hec sensus 9 tamen presentia sentit. 

Est presens dictum quod sit presentibus ipsum. 
Dictus apud Grecos senos est et sensibus apud noi* 
Sensus sunt quinque 9 quos versus diligit iste : 
Gustus et olfactus 9 auditus 9 visio 9 tactus. 

90 Est dictus visus quasi vivax quod vigeat plus 
Quam sensus alii 9 veloces sunt nimis illi. 
Est proprior celebro vivax 9 visus fit ab ilio. 
Iudicio mentis est minimus iste fidelis. 
Dicitur auditis (sic) quod voces hauriat intuì 9 

95 Auris namque sonos bibit aer quos movet ictus. 
Dicitur olfactus quod odoribus afficiatur. 
Est et adoratus (sic) dictus quasi tactus odore. 
Aeris atractu sentitur naribus aer. 
Quo nos gustamus a gutture gustus habetur. 

100 Attractat tractus, per singula membra fovetur, 
Est duplex tactus, hic fit foris, ille fit intus. 
Que sunt extra nos contingimus interiore. 
Que sunt extra nos cognosdmus interiore. 
Sensus namque suam defendit proprietatem ; 



177 

Tangit odor nares , oculos color ,• et sonus aores. 

Atque sa por gustum, res mollis duraque tactum. 

Est odor attractus , aer est inde vocatus. 

Dicitar inde color , calor est quia causa coloris. 

Efliciuntque color ignis solisve calore, 
» Yel quia colatur a colando , color vocatur. 

Estque sonus dictus hinc aer quod sonet ictus , 

Erem vel dulcem dit (sic) a sapiendo saporem. 

Res durant dure, res molle sunt si ne molle. 

Corpus est primum capit a capando vocatum 9 
S Omne inde nervo capit omnis sensus ab ilio 

Initium , sensus ab ed non exulat ullus. 

Pars capitis vertex summa est, converti tur inquam, 

Cesa ri es et ea vertex est ergo vocata , 

Ossibus ex albis inde calvaria dieta : 

> Calvis fraudatur hinc a calvando vocatur 
Aut trahit a nimio nomen tamenque calore. 
Acci pi t avidia sed sinciput anterior pars. 
Èst capitis quasi pars capitis sincera vocata. 
Est a pelle pilus de qua prodire videtur. 

> Insitus est capiti pilus et datur inde capillus. 
Non solura multis ornat natura capillis , 
Sed capud a sole vel frigore protegit illis. 
Ceditur assidue ne distat luxuriare. 
Cesaries, tamen que dicitur esse virorum. 

) Quod cesura dedit, hoc ergo nomen habebit , 
Quod non sit cesa coma creditur inde vocata, 
Nam comon grece, cesuram dico latine, 
Aut hinc sic dieta quia pectine coraitur illa. 
Circuì condere die cirrus nascitur inde. 

> Ne dubites verum quia crines sunt mulierum: 
Qui discernuntur cuna vittis (?) inde vocantur.i 
Timpora que capitis dextra levaque locantur. 
Cum se commoveant de tempore iure vocantur ^ 
Quod permutatur semper nec stare putatur. 

) Fecit natura faciem vultumque voluntas. 

Non permutatur facies , vultus variatur. 

Vult fronti nomen , oculi prebere foramen ; 

Frons appellata quod sic foris et sic aperta, 

Yel venit a fronde de qua. capit arbor honorem * 
5 Et facies hominis recepii de fronte decorem. 

Oculi tur ciliis oculus, manet inde vocatus. 

Dicitur hinc lumen ab eo manetque lumen. 

Exiliunt radii quidam fulgentes ocelli. 

Aut oculum lumen dicas quia luce carere. 
Ut visu vigeat oculus nequit exteriore : 

Nuncius est mentis seu lete sivc dolentis. 

12 



178 

Sensus hic est homi ni nimior interiori. 
Est mcdius punctus oculi pupilla vocatas. 
Sic a pupillo qui splcndet parvus in ilio 
1/,5 Ante dicm morlis hoc defuit in morituris. 
(Quidam pupillam peribet dici quasi puram. 
Dicitur lice pupilla quod sit parvula dieta. 
Dicebant pupum vèteres quod nos modo parvum 
Luniinis in medio pupi , nam distrigit ab ilio 
IfiO Circulus , adiunctum iacet in discrimine nigrum. 
Pro circi forma benedicilur Illa corona : 
Punctum circumdat oculumque corona venustal, 
Que sinus est oculi quia palpitai inde vocari. 
Palpebra vel motu subito semperque parato f 
165 Obtuitum reficit et vires Visio sumit 

Palpebras ideo communit Silva pilorura , 
Res parve visum ne perfurbent oculorum. 
Dica tur lacrima latera de mente vocata , 
Noni ina t hoc cilium quod tegmine celai ocellum. 
170 Est super hoc positura quod nominis inde vocatum 
Esse super cilium, innuitur veste pilorum 
Tectum dans oculo capitis sudore repulso. 
Est inler cilium medium quod dividi! Inter 
Ipsa supcrcilia quod non pilus ullus obumbrat 
175 Ut patet est oculi pars inferior gena nostri , 

Principium barbe flt ab hac gena, dicitar inde, 
Namque genon Grecus dicit barbamque Latinas ; 
A gigendo genas quidam dixere vocatas , 
Quedam gengentis facies apparet in illis. 
180 Collis vicini» oculo fit mala vocatus, 

Hex exurgit pars oculi protexio quod sit : 
A malo mala nomen capit, estque rotunda; 
Est malon grecnm quod dicitur esse rotuodum ; 
Arbori s hinc mali sunt f ructus mala vocali 
185 Sicut de calo caxillum , sic ego formo. 
Becte maxille nomen de nomine male, 
Isti subposila nomen sibi dicit ab illa t 
Pars est mandibula maxille nomen ab illa, 
Hex'maxille dalur aut a mandendo vocatur. 
190 Esse bari poncs grave dicimus inde barones 

Et barbam gravium nam tantum barba virorum. 
Quod voces hauris hinc nomen susripit auris : 
Pars auris summa de primo primula dieta 
Signifìcat pinnum venit inde bipennis avitum. 
195 Spirilus in narc nulla cessat vice nare. 
Nomen ei detur ex hoc narisque vocetur , 
Aut dalur hinc naris quia vires norit odoris. 
Inde pulo nasum quod nec putredine dictum v 



179 

Recto porrcela pars naris dieta columpna , 
Nani teretis longe formam gerit illacolumpne. 
Est ignis ritas quod sursum tcndit avjtus : 
Est a pir dieta pars pirula naris acuta , 
Deque pari forma sibi nomen possidet illa 
Que levat ut penna pinnula nares utramque 
Est inter nares medium quod sumit ab inter 
Nomen et a fine remanet metri sine lege. 
Adversus apta sunt interfinia dieta vel plora. 
Os intrat cibus et potus velud hostia dictum. 
Greditur hinc sermo spinum simul exit ab ilio 
Que non caro labatur dumverbaloquendomovecant(sic) 
Sunt merito labia quia sepe labantia dieta, 
Aut a lambendo quia illa vocabo 

In finis labrum , labium die esse supremi! m, 
Vel sic , femineum labium , labrumque virorutth 
> Dentibus illisa fit et est quasi lesa vocata , 

Lingua ligat verba dum verba fabrìcat illa; 
Lingua cibos ligat 9 hinc et linguam Varrò vocavit. 

Bomanus dentes vocat illos Grecus odentes, 

Sunt precisores hii qui sunt anteriores , 
i Sic appellati quia sunt precidere nati , 

Quas precidendas manus illis porrigat escas. 

A canibus dices iungit quos ordo sequentes , 

Nam nos more canis os durum frangimus illis 

Qui sunt bis bini posita racione canini. 
5 Sunt duo maxille dextre, totidemque sinistre: 

Frangere sunt apti 9 nequeunt scindere primi , 

Que sunt fracta prius subigunt sibi posteriores; 

Denique fracta molunt (sic) dicuntur et inde molaresj 

Me dubites plures vir habet quam femina dentes, 
) Duas gengivas gingendis dentibus aptas 9 

Sunt ideo facte ne dentes sint sine veste , 

Ne nudi pateant turpes sine tegmine flant. 

Vult par esse polo prò concavitate palatum: 

Creditur ex ilio vieta racione vocatum; 
S Pro causa simili vocat hoc facondia Greci 

Uranon, simile nam celo concavitate 

Uranon grece celum die esse latine , 

Aut dirmatinum (sic) ; venit a palando palatum ; 

Nomen tale datur sub eo, quia tingila vaga tur, 
Hinc fauces dices quod voces fundis ab illa, 

Vel quia verba damus per eas a fando vocamus. 

Est guctur (sic) dictum de gurgite namque profundo, 

Aut nomen sumit, potus guctas (sic) quia glutit, 

Arlerias semper attractus permeat aer. 
i5 idei reo dictum fit ab aere nomen earum 

e 



iSO 

Cumque vitfartis vitalie carrat in illis 

Spiri tus, aterce (sic) merito stint inde vocale; 

Insupcr arteria via dicitur afcris arca ; 

Mine mentimi dictum quod mandibule dedit ortam , 

250 Vel cum mandibule sit vinclum dicitur inde. 
Gurguglio pars gucluris est a g'.icture diclus: 
Ipsius pertingit ad os naresque meatus; 
Est in eo quedam via, transit missa per Illa 
Vox ex qua lingua possii collidere verba : 

255 Ex hoc garrice multi dixere venire. 

Gucturus est quedam pars ima, bine sibi nomen; 
Ut ruat in ventrem pars cum que voret escam. 
Bestia que revocat escas ut denuo madat 
Bnminat, et verbum de nomine suscipit orinai , 

260 Parva micat lingua nomen trahit hec ratiooem 
A sub et lingua contingens gorgulionem. 
Metri non recipit nostri plurale, nisi sit 
Versiflcatura recipit sub linguia plura. 
Dat collo meta nomeu racione columpna , 

265 Est et enim firmum quasi Orma columpna rotundus; 
Est quasi piramidi firme , capud insidet illi. 
Est gula pars colli prior et de gucture dici 
Debet, propterea quod sit cum gucture iunctà. 
Gervicem partem die colli posteriorem: 

270 Est ccrvix dieta celebri via , namque per illam 
Creditur ad spine celebrum transire medullanr 
Est armus proprie pecudis, sed debet habere 
Nomen ad hoc humerus hominis qui dicitur armus. 
Curvum sive breve dicas brachos esse latine: 

275 Brachia sunt curva , sunt a bracos ergo vocata. 
Esse bari forte dicunt , barrus venit inde, 
Inquis est magna vis corporis inde vocata , 
Brachia sunt, munithec, musculus hiis thorus addit 
Bobur virtutis ; ubi ab hoc confidit in illis » 

280 Vult a visceribus tortis thorus esse vocatus. 
Sunt in eo parva quasi quedam viscera torta. 
Musculus a mure formam muris tenet in se : 
Mus animai parvum servat nomen sibi grecum. 
Ex humero veniunt, cubiti confi nia tangunt; 

285 Iungunlur lateri , dicuntur et inde lacerti ; 
Sed quidam dictos vult a lacerando lacertosi 
Id quod potes credi quod sunt habiles lacerar!. 
Est cubitus nodus in quo coit illa lacertus ; 
Hinc veniens ulla directe tenditur ultra. 

290 Artamen èst ulna cubitus non raro vocata ; 

Dicitur hinc cubitus quod in ipso sepe cùbantis, 
Vel dum pensamus, vel corpora nostra cubemus, 
Traditur a multis quedam summa (?) talis, 



181 

Fac extendalur duplex manus ulna paratili*. 
S Sed quod sit cubilus noster magis approbat usus , 

Est olenos cubitus ulnam nos inde vocamus. 

Hi rea pilis loca strat humeros ni si brachia tangunt, 

Istis subposita bene sunt subbrachia dieta. 

Hoc partes aie flunt quandoque vocate : 
) Ex hiis acci pi t quod brachia nostra moventur 

Alarum more fona vult nominis esse; 

Invenies multos has appellasse subic eos, 

Qualis inest ircis est talis fetor in illis. 

Insuper ascelle sunt a cillendo vocate. 

> lnitiura motus nostri tenet inde lacertus 
Bes non est ficta, manus est a numine dieta: 
Cui non dat munus in corpore non locus unus, 
Nullus miratur sapiens si dieta feratur: 

Inde quod ad multa maneat manus officiosa 9 
) Omnia sunt oris lucra que parat ista laboris, 
Parvula res lesit oculos 9 pertristis adhesit, 
Expurgat nares , emundat sordibus auris ; 
Quod membrum mollit affert 9 ledencia tollit. 
A dando dextra : Damus et data supiimus illa ; 

> Hinc appellatam debemus dicere le vara; 

Nam levat et portat, dextre portando mioistrat ; 
Spitula tamen, pharetra, clipeum, gladium, gerit ista, 
Renique sunt Aeri vel sinistra vocari: 
Aut erit hinc dieta quod habet requiem sine destra. 

> Palma suos raraos ex pandi l, dirigit illos; 
Sic manus expansa digilos est palma vocata : 
Est pugnus facta digitos si contrahit illa : 
Die a pungendo pugnum conpingis in ilio. 
Bis binos digitos et pollex comprimit illos. 

> Non venit a pugna , set fit pocius vice versa. 
Ut vult Ysidorus pugni fit origo pugillus. 
Sunt dicti digiti sibi nomine convenienti ; 
Sunt de ai numero quos pulcher digerii ordo : 
Sunt igilur dicti quia digesti quasi deni , 

Vel damus hinc digitos suus ordo quod decet illos ; 
Hiis talem morem dedit et natura decorem. 
Kst primus pollex inter reliquos quasi sol lex: 
Pellet viclrice nomenque suum trahit inde; 
Nunc primum sequitur a demonstrando vocatus 

5 Dcmonstrativus, hoc demonstrare solemus; 
index propter idem digitus bene dicitur idem , 
Kstque salularis, dat amicis signa salutis: 
Te ni us est inedius, medio sedet ordine dietu<, 
Diclus et bine impudicus nam sepe solemus 

IO Hoc cxporbrarc*(6Ìc) digno probra sepe vocare : 



162 

Quartum circumdat quod nominat anulus ornat , 
Dici tur et medicus , mcdicinis sepe fìt aplus; 
Sepius antidotum quo misces phisice tritum: 
Dictus ab auriculis est ultimus auricuiaris f 
345 Auriculis servit modo quas salpit modo tergit 
Conferì natura brutis aniinalibus arma, 
Munit dente canis, crudeles lingue leones, 
Cornibus ungentes (sic) taurus, rostrisque volucres : 
Unguibus hec hominis digitos premunit acutis. 

350 Dictos apud Grecos onix, est unguis apud nos; 
Collo subpositus descendet ad inguina truncus, 
Collum sustendat capud, illuni tibia portai: 
Corporis hic medium quem truncum credo vocatum, 
Arboris a trunco , sicut se tollit ab ilio 

355 Ramorum sii va, sic surgunt omnia membra; * 
Corporis a medio stant et fundantur in ilio. 
Truncum de ramis truncantis de iure vocabis. 
Ramorum more gladii truncantur in ore 
Artus multorum viscorum sive reorum. 

360 Pars trunci prodi t, colli confinia linquit. 

Ad stomachum tendit; toracem Grecia dicit* 
In lingua nostra torax , bine dicitur archa 
lllic archanà quod sint secretaque clausa 
Tulpa rumens gerana (?) toracis surgit in archa , 

365 Utraque mamilla que diminuendo vocata , 
Dicitur a mammis dictis a nomine matris 
Et sedet inposita, geni ina tur sillaba prima, 
Est interiectus locus illis nomine pectus, 
In medio durus, d extra levaque reclusus. 

370 Costis est dictus pectus planum quasi pexim 9 
Nam iacet hinc inde mammarum stante tumore, 
Pulcre planare sonat, et pecten venit inde. 
Hic etenim pexos reddit planasque capillos. 
Mamilla duplet si forte mamma sibi dat, 

375 M simplex iungo si mala sit eius origo. 
Dicitur a mala velud hec sit illa rotunda. 
Uber dicetur quod ab ubere lacte repletur; 
Ubere si placeat ubi possunt dici , 
Non est res vacua si sumant nomen ab uva, 

380 Interius piena sunt lactis uvi velud uva 

Mammarum capita die a palpando papillas, 
lnfans comprendi t veluti palpans bibit illas. 
Est leucos grecum , nos illud dicimus albtfm. 
Que fundunt mamme nomen traxit liquor inde, 

385 Et lactes piscis hinc intestina vocabis, 
Et lac et lactes a leucos dicere debes, 
Quod nutrimento super est de sanguine facto 



183 

Parta conserunt roaromis natura ministrai 9 
Hoc in lac clartim virtus commutat earum. 

(90 Membris inducta cutis est in corpore prima , 

Naraque cutum (sic) Greci dicunt incidere nostri , 
Yel quia percutitur hoc a cuciendo vocatur. 
Corpus custodii, tcgit, inde molesta repellit. 
PelJis ad hoc dieta foris perferre parata. 

195 Imbres , algoresque nivis , solisque calores : 
Hoc et ei detur nomen corigo, caro prebet; 
Quo caro contegitur , cori uni de carne vocatur ; 
In brutis cori u m debemus dicere tantum. 
Corpus habet poros sic greco nomine dictos , 

100 Qui lingua Latii sunt spiramenta vocati: 
Spiritus exterius per eos refovetur t et intus 
Fertur per totum prestans in corpore motum. 
Est aryina cuti pinguedo propinqui us herens, 
Est imo sic illam quòniam vivat arida dictam, 

105 Sepe nimis sicca Hviri res solet ilia. 
Accipit nomen ori sapit inde sagimen: 
Hinc adipem dicas nostras valeat qnod ad escas. 
Hec duo sunt pecudum nostrum placancia gustum. 
Qui nichil est in se pinguedinis, est caro pulpa: 

110 Nominis est causa satis bona palpitat illa, 
Que dum palpatur manibus resilire videtur: 
Cum sit yisiosa viscus manet, inde vocata, 
Sunt a mensura partes in corpore menbra 
Diete; mensurant corpus, corpusque figantnr: 

115 Menbra coartantur nervis artusque vocantur. 
Articula menbra sunt quoque minora vocata. 
Duos vocat Italia nervos, Los Grecia neutra: 
Quorundam verbis piene si credere possis v 
Nervi nomen habent per eos quod membra coherent; 

120 Effìciunt nervi vires in corpore dici 9 

Inde solent homines nervosi corpore fortes ; 
Jn nodum veniunt in quo sunt ossa ligata 
Quorum iunctura proprie compago vocata , 
Nam sunt compacta nervorum nexibus ossa : 

125 Os reddit flrraum corpus, dicatur ut ustum. 

Hii qui busta dabant antiquitus ossa cremabant, 
Aut vult ut multi credunt os ab ore vocari ; 
Cum tectum tute sit 9 alias os in ore patescit. 
Ossa madere facit, hinc appellata medulla , 

130 Aut hinc quod medium tenet ossis dicitur illa. 
Ycrtibulum dieta pars ossis summa globata, 
Nani semper verti facit illud flexio meo bri. 
Os carlillago non est, manet ossis ymago; 
Ossi non similis, naUiram non habet ossis ; 



184 

435 Mollis, flexibilis rcs est, sicut probat auris; 
Ut nomen monstrat, est cartillago vocata 
Ex boc quod careat omni languore plicata. 
Hinc sunt quod coste custodes interiorum 
Sunt appellate, sic tradunt scripta priorum. 

440 Dicitur inde lalus latet illud quando iacemus: 
Pars pocius leva latus est in corporc dieta , 
Nana modo sub pharetra , modo sub clipeo latet Illa , 
Et modo sub gladio latet, hoc modo fusa grabato. 
A cervice venit et rectot limite transit 

445 Ad senes dorsum quod portet pondera durum, 
Hinc illud multi dicunt debere vocari. 
Solus homo iacet in tergo, fert ventre supremo; 
De terra tergum sunt hac racione vocatum , 
Hinc tergum proprie bruti vero dicimus esse, 

450 Quod solet in latere tantum vcl ventre iacere. 
Est dorsi scapula pars a scandendo vocata, 
In summa bine sunt dorsi parte locate. 
Est locus in medio scapularum dictus ab intus 
Et scapula cuius nomen fugiunt mea metra. 

455 Corporis a dextra leva surgencia menbra 
Dorsi dicuntur pale, luctando premuntur, 
Estque palim lueta , nomen trabit inde palustra. 
Dorsi iunctuam (sicj spinam die esse vocalam, 
Que propter radios spinosa videtur acutos. 

460 Cuius iunclure sunt hinc spondilia diete , 

Quodque per bec transit cerebri substancia quedam 
Ad partes alias trahitur, sic phisica ponit; 
Nos spondui trahere vel tractum dicimus esse. 
Fetu concepto pars spine parvula primo 

465 Nasci tur, in primis datur a gentilibus aria, 

Queque prima datur sacris sacra spina vocatur. 
Benibus a rivo nomen posuit bene Varrò, 
Bivulus humoris obstens manat ab illis, 
Humor de venis descendit deque medullis 

470 Renibus infusus fluit inde calore solutus. 
Lumbis, ut credo, nomen dedit ipsa libido: 
Dicitur in lumbis regnare libido virilis. 
Est umbilicus fiamme mulicris amicus, 
In medio positus, qui distat ab ilibus equns: 

475 Dant uni hi lieo simul ylia nomen et umbo; 

Hunc retinet medium clipei , sed corporis illum : 
Ex umbone solet clipeus pendere, coherct 
Infans vitalos doncc porcedat (sic) ad aures (sic}. 
Ylia sunt dieta quia te volvis super illa; 

480 Ylion hoc grivo, quod volvere dico latine. 
Cui sunt afliuos a celo dirito cluucs: 



18& 

Cuius producta lune fiet gyllaba prima , 

Cluncs inde trahis qua ci udì tur anus ab ili is. 

Flates bine dices quia nos innitimur illis 

Quando locum premimus (sic) in quo pausando sedemus; 

Est in eis grossa caro senso ne premat ossa. 

Ventri se subicit inguen , genitalia tangit, 

Servat non sinc re, nomenque gigivinus inde 

Per quam velatur inguen lanugo vocatur. 

> Pupes, a pupo si debeo credere scripto : 
Hinc dicas pulem rooveat quod unda pudorem. 
Hec a gignendo genitalia menbra vocabo, 
Gignende prolis quibus est vis insita solis. 
Quam sunt indula sunt hec a pube pudenda , 
Scd magis hinc vere debet hoc nomen habere , 
Quod conspecta foris sunt magni causa pudoris , 
Pro forma turpi debet inhonesta vocari. 
Menbra ferunt alia spectacula lucis aperta ; 
Hec fugiunt visum, ne sint faciencia risum. 

1 Ramex a ramo pars est inhonesta vocata , 
Naro fuit ex ramo quam sensit pena parata ; 
Bamex dicatur hinc quod ramo simulator. 
Nomen ei muto mutum reddit quia brutum; 
Dina sunt menti , parencia menbra iubenti. 

► Mentula sola fugit menti contraria surgit: 

Quod mens ipsa dedit hec mentula nomen babebit. 

Ista viri tantum pars est, hinc dieta ve rei rum , 

Yel veretrum dico quia virus manat ab ilio; 

Lividit tantum virus natura virorum, 
) Renes et lumbi spineque medulla ministrat 

Semen testiculis, calamus capit illud ab illis. 

Hiis testes apte tradunt nomen numerumque 

Ut verum pateat, est testis inutilis unus, 

Ut proles vigeat, non sufflciet globus unus 9 
5 In se que geminos conducit bursula nodoà , 

Cum sit viscosa viscus manet inde vocata. 

Cocporis est podium podex, hinc dicimus illum. 

Provida natura posuit retro posteriora 

Ne turbent visum dum reddunt Illa tributimi. 
) Est appellatus recle locus ille meatus 9 

Pef quem feda meant quando se viscera purgnut. 

Dicitur hinc anus, quod ei nomen dedit annus. 

Pro forma circi vel sit fons anulus miti , 

Die femur esse viri, sed femina conlulit illi. 
S Nomen tale , quia vir in ilio distat ab i 11 a ; 

Initium femoris consislil in inguine finis, 

Ponilur iu genibus, factum nos indo vocimns. 

Einen pars femoris per quam quis adheicL cquestris 



186 

Tergo qiiadrupedis , ne fiat forte pedestris. 

530 Vel factum proprie dicfemur muliebre: 

Sepe marem mulier et mas sequitur mulierem 
Ut salvet spcciem, sexus trahit bine beo e nomee. 
Die femur in coxe iunclura sicut in axe 
It rota coniunctus axis, sic coxa vocata. 

535 Concava de coxis hinc a vertendo vocabis 

Vertebra quod capita femorum verluntur in illis. 
Suffragines subtus franguntur et inde vocanlur 
Integra que flexa fuerit res fracta videtur ; 
Suffragines infra flectuntur bracliia supra. 

540 Juncturam currum die esse genu femorumque ; 
Nomen tradit ei gena que coniungitur il I i 
In latebris uteri foveamusque sigillai ocelli 9 
Hoc est cuni geni bus oculus cognacio, cum quis 
Se genibus sternit oculorum fonte madescit. 

545 Estque genu poplex appellatimi quasi perplex: 
Quidam perplexus apparens, est ibi modus. 
Sub genibus crura sunt, hiis est 
Rursus nomen eis inponit qui sit ab illis 
Gruribus assueta quod sic vult nomine sura (sic). 

550 Tibia possedit sibi nomen quod tuba fecit : 
Hic ut dica tur in forma cui similatur 9 
Ut patet, est calus in cruris fine locutus. 
Forma rotunda thali format nomen bene tali» 
Pars thalus est dieta structura summa giobata. 

555 Cretia dieta podas extremas nominai amfyis. 
Sunt a planitie piante diete quasi piane: 
Sunt longe, stabiles, quod possunt figere gressos , 
Alterius forme non essent gressibu9 apte. 
Piante pars prima clas erit, est quia durus, 

560 A callo dictus , vel cals a calcando vocatus; 

Sunt pedis hunc partem qui diclini posteriore m. 
Quod venit a calce calcaneus que docet te. 
lllud dico solum quod terram de pede solum 
Tangit et bine soleam dicemus nomine adeptam. 

565 Susccl concavitas est piante cumque locatum, 
Hoc sic sub talo merito fuit inde vocatum. 
A pede die pedicas partes pedis anteriores, 
Ut dignas propria non sunt hiis nomina facta v 
IN s metri figat , cursum paulumque quiescat , 

570 Ut possit requies exbauslas redderc vires. 



187 



INCIPIT SEGUNDUS LIBER. 



Molis corporee quasdam di sponi t aperte 
Parles natura v quasdam tegit ingeniosa; 
Nomen vi sceri bus dedit, est qui sub cute viscus. 
Viscera dicuntur que sub cute cuncta teguntur, 

T5 Intestina tamen hoc appropriant sibi nomen. 
Sunt etiam dieta quedam loca viscera dico. 
Cor non a iusto sed tunc quasi viscera circa. 
Uelent a corde dici , vis est ibi vite, 
Nervorum capita , venis et sanguine iuncta, 

JO Que similant mures tu viscera dicere debes. 
Cardian grece cor dicitur esse latine: 
Cor venit a cura qua sollicitatur amara ; 
Humor vicini pulmonis subvenit fili ; 
Artis thesaurum cor habet qui prevenit aurum; 

35 Duplex artiria est cordis : de sanguine leva 

In se plus retinet; dextram plus spiritus implet 
Vena magis, quare de pulsu dextra docet te. 
Sunt loca vicina cordi precordia dieta ; 
Hoc nomen datur hiis quia sunt premordia cordis : 

X) Est residens in eis vis sensus interioris. 

Dicitur bine pulsus quod sub cute palpitai intus 
Judicii sani qui nobis prestet et egri 
Simplex compositus pulsus fuerit bine duo motus 
Hic retinet saltus plures est illius unus. 

)5 Sanguini» est dieta via vena natantis in ipsa, 
Qui venit a iecore per venas irrigat omne 
Corpus , di visus , currens in eo quasi ri vus : 
Propterea vene sunt a veniendo vocate : 
Ex escis succubi iecoris calor attrahit illum ♦ 

00 Decoquit, in verum transmutat sanguinis usum 
Hic nutrit corpus , cruor est e corpore fusus , 
Est dictus sanguis levali nomine sua vis, 
Estque quod effusus currat cruor inde vocatus , 
Vel cruor est sanguinis dat opem currupcioni 

05 Est pleumon sermo grecus sed pulmo latinus : 
Est pneumo flatus et ab hoc est ille vocatus ; 
Nana flatu cordis agitatur, pulmo movetur 
Quo se dilatans trahit aera , seque coartans 
Expeltit se recipit tenuem gressumque repcllit: 

10 Est nostri semper sermonis pulmo magister. 
Est calor in jecore quod nomen traxit ab igne : 
Est et enim dictum iecor ex hoc quod gcral illum ; 
Igncm dicimus ur 9 iecur bine est naiuque gereus ur: 
Ignitulus iecoris fons est et causa caloria 



1& 

415 Omnibus in menbris infra supraque locatus ; 
In iecoris solio posuit sua regna Cupido, 
Est iecur in iecore nostrum dicunt epar esse. 
Est ypaten greco quod cuoi dìces epar esse , 
Ultima pars iecoris quasi que Pbebi datur aria. 

620 Dicatur fibra tilie folio similata. 

Uppositam (sic) pariem iecori splen supp!et,obhancrem 
A supplemento splenem vocitare memento: 
Est medicis visum quod splen soleat dare risum. 
Dicitur a felle, fel bilen continet in se : 

625 Est humor bilis quem mieti t prò fece sanguis; 
Si quosdam sequeris, bumor, fel, fistula, bilis, 
Quidam folliculum coleram vult esse vocatum. 
In multis duram nobis fel provocat tram. 
Os venlris stomachum Grecus vocat, esca per illuni 

630 In ventre transit et intestina recedi t 

Ex hoc quod parte cobibuntur in interiore. 
Corpus inclusa sunt intestina vocata , 
Que velud in testa sunt veulris clausa latebra , 
Longus circuitus est, longus nexus corani, 

635 Ut possi t fieri digestis piena ciborum , 

Ne post ingressa veniens ea pregravet esca. 
Viscera ventriculus in se qui claudit, omasus 
Dicitur, et nomen hoc ili i tradidit omen: 
Ex ilio multi querebant signa futuri. 

640 Est simul omentum dicto de nomine dictum. 
Non negat Ysidorus omentum quia sit omasus, 
Sed tamen a multis distinctio fit super isti*. 
Est intestinum disceplum iure vocatum : 
Separat a corde veutrem, nomen trahit inde. 

645 Est intestinum quoddam quod non habet illuni, 
Cui cecum nomen, vel retro, vel ante foramen; 
Est ceco simile cui non est lumen utrumque. 
Est intestinum matrum ieiuna vocatum. 
Hincque nos macerant nomen ieiunia sumant. 

650 Est intestinum colus quia tendit ad anum , 
Hinc dictus fiat digesta cibaria colat. 
Implet vesicam de renibus humor in illam 
Qui fluit urine vas ut replet liquor unde ; 
Hinc quod vas sit aque debes hanc ergo vocale: 

655 Nullus grex volucrum vesice possidet usuai. 
Ut ratio poscit datur hinc urina quod urit, 
Aut erit hinc dieta quod fiat renibus uva 
Quem corpus sanum denunciat esse vel egrum. 
Apparens extra de pectore venter ad inguen 

660 Tendi tur, a vita fieri poscit sibi nomen ; 
Accipit liic escas, acceptas dirigit illas, 



189 



Ex hoc est vita , sine quo sunt languida menbra , 
Quo venter iurget vel ventus nomen ei dat. 
In tercus (sic) sordes collectas egerit orones 

> Alvus et aluitur, bine eius nomen habetur, 
Sed melius credo quod sit fons alveus alvo, 
Nam velud alveolo cenum deducitur alvo. 

Est uterus proprie mnlierum dictus, u tram quo 
Quod tangit partem laterum replicatus ad inguen 

> Vel propter simile pocius dicatur ab iure; 
Nam pregoans mulier utero tur^escit ut uter 
Dictus a qualiculus ab aqua, nam semper aquosus, 
Quem portum proprie solum dicamus habere. 

Fit in maire locus matrix a matre vocatu9 , 

S Semen circumdat, secum per menbra figatur, 
Aut fluit ut credo matrix de fonte pelasgo, 
Nam matros grece, matrix est dieta latine. 
Est ventris porta de valva vulva vocata , 
Que semen recipit ab ea , post tempora prodit 

Fetus, dum placidas vite se tollit in auras: 
Fit ex decoctis semen factus liquor esus 9 
Infusus cunctis venis cunctisque medullis. 
Que sudant illum conservant vascula renum 
Per coitum iactum tandem mulieris in agrum 

5 Mensurnus (sic) sanguis rigat et vera color is 
In corpus flngit bominis quod formula pingit 
Sit liquor iste satus est semen iure vocatus. 
Menstrua sunt sanguis superexerescens muliebri* , 
Sexus femineus eflundit menstrua solus 

Est mene luna de qua sunt illa vocata . 
Nam per circuitum lune fit fluxus eorum. 
Menstrua romanus muliebria nuncupat usus. 
Contractu quorum fruges non germinat arbor, 
Fructus amittit, herbe moriuntur, arescunt, 

5 Musta terit, scabies ferrum, viciantur et era, 
Vexatur rabie gustavit si canis inde. 
Ter gustum forte sumptum nulla valet arte 
Solvi , sed subilo cuni sanguine sol vi tur ilio. 
Sanguinis istius dum cessat currere rivus, 

Non faciet fetum semen quia nil rigat ipsum. 
Duplex causa inarem sterilem aut mulierem , 
Si nimium tenue sit semen vel venit inde. 
Si fu eri t crassum gignendi non babet usum. 
Formatur primo cor vite cum sit origo. 

)5 Completar corpus ex hinc quadraginta diebus: 
Primo capud fieri tradunt quidam, quod ocelli 
Puel forum focis primo finguntur in ovis. 
Sicut natura iubet in matrice fovetur 



190 

Felus et ipsius hinc nomen die tura habetur : 
710 Follioulus scmcn quidam concluditi et ipsum 
Infanterò scquitur dum natus luce politur, 
Dicilur exinde parvulus ilio secunde, 
Fetus de solo non surgat seroine iacto f 
SciI dobet duplici proles de semine nasci. 
715 Gonsimilis patri modo nascitur et modo matri : 
Pntrem presentat si patris semen habundat , 
Kt similis facta matri si sit vice versa ; 
Quando mix tur a gemini sit seminis equa , 
Yullu progenies tunc reddit utrosque parentis. 
720 In terre lalebris occultum semen habundat, 
Seminibus multis etiam caro nostra redundat, 
Hinc similes specie prò avis gcncratur avisque 
Gernimus hinc natum de semine sepc parentum 
Dissirailem multum cognatis reddere vultum. 
725 Femina de patris vir Ut de semine matris 9 
Nam semen sexum cui prevalet occupa t illum. 
Quo prosit tamen pars est in corpore facta , 
lltsplen, omentum, cor, cetcra tali a multa. 
Pars est ut mamma viris , est tantum causa decori*, 
730 Exornat partes et prosunt , ut manus et pes, 

Scxnm discernunt , ut menlula, barba virorum, 
Angustum pectus leneque gene mulierum, 
Ben es et latera fiunt mulieribns ampia 
Ut sic conceptis portandis fetibus apta. 
735' De variis hominis sum partibus ista locutas, 
Ysidorum super hiis prò magna parte secutus. 
Post predicta gradus sequitur consanguinitatis f 
Melritus iste modus dabitur causa brevitatb. 
Initium generis pater a patrando pafatus, 
740 Dici tur a Grecis patir, est pater inde vocatas, 
Qui proprie patrat, operi cum se Veneris dat, 
Gignit et hinc genitum crcat, hinc est ille cretlor; 
Crementum proprie semen die esse virile, 
Inde creatores nos dicimus esse parentes. 
745 Est a materia mater de iure vocata , 

Nam quasi materia nati pater est quasi causa. 
Dicuntur quasi parientes ambo parentes : 
Qui patris pater est avus est de temporis evo 
Appellatus ab hoc quod vixit tempore multo ; . 
750 Hinc prò avus genuit dictus quod avus propina rit f 
Est super hunc abavus ab avo procul inde vocatnf» 
Attavus est abavi pater et vult inde vocari 9 
Mutari sic B. debet quod transeat in T. 
Est tricavus dictus tamen quasi tricamus quia quarto 9 
755 Est ab avo; grece tetras die quatuor esse. 



191 

Dicitur in tricavo finiri sanguinis ordo. 

(1) Filius est dictus a philos quod sit amatus, 
Carnem namque suam nemo non diligit unquani. 
Philos apudGrecos, amor appellatur apud nos: 

760 Hoc propter simile de filo dicitur ille, 

Vel datur a femore bene de quo prodilt ipse. 
Est hic legitimus fuerit qui lege creatus; 

(2) Est naturalis cui lex non inicialis. 

(3) Non tantum bini sed plures insimul orti , 
765 Dicuntur gemini de maire gemente v oca ti , 

Nam validus matris gemitus nomen dedit illis. 

(4) Gum sit abortivus qui non bene nascitur unus, 
De geminis reliqus qui legitime fuit ortus, 
Dictus nospiscus quod quorumdam proba t usus. 

770 (5) Qui post est natus cura sit pater eius humatus, 

( I ) Glosse marginali— FiUus ed dictus: cum auctor iste proponal agero 
de diversilate filioram, in hoc loco principaliter nolandum est quod 
maltipliciter est differencia filioram in generali tam apud fldeles quam 
apud infldeles. Quidam enim suni naturales legHimi, Ut qui de legili- 
inis oxoribus generantur , et isti debent et possunt succedere in bonis 
paternis : Quidam legilimi , sed non naturales » nt fili! adoplivi, et 
isti possunt simpliciter succedere in bonis paternis; unde qui non 
habel filios , et adoptat sibi aliquos in filios , Sili qui adoptantur bene 
possunt esse loco legilimorum filioram , non (amen sunt naturales; 
onde filmi qui vocantur adoplivi sunt legitimi , non naturales: quidam 
naturales non legitimi , nt illi qui nati sunt de concubinis : quidam 
nec legitimi , nec naturales, nt sunt illi qui in adulterio sunt nati, 
vel eciam de incestu , ut si aliquis cognoscat uxorera alterius viri, 
et sic de adulterio ; vel cognoscat suam consanguineam et inde gene- 
rat flliura , ille non est legitimus quia non est natus secundum legem 
matrimonii , non est naturalis quia non est natus secundum r ha&- 
rara , quia natura hoc abhorret. 

(2) Est naturalis, dicil auctor, quia ille dicitur filius naturalis qui 
non est natus secundum legem ut matrimonium , sicut aliquis na- 
tus de concubina que in domo est loco uxoria , quamvis non sit legi- 
tima ; et talis filius ab incessato succedit in duabus mictias (sic) fa- 
terne substancie , si alii filli non sunt legitimam. Bst^ic 
legitimus postqnam egit auctor unde dicatur filius et quid sit in ge- 
nerali. Hic dividi! filios in speciali : dicit ergo quod legi- 
timus qui secundum legem et matrimonium creatus est 

(3) Non tantum, eie. — Auctor dicit quod duo pueri insimul ab una 
maire vocantur gemini, a gemo mia (sic) dicti quia roatrem getyem 
faciunt auctor quod quinque sive plures, quoniam duo sive 
tres sive ultra. 

(4) Cum sit àbortitus : Et hic oslendit auctor quod pner natus mor- 
tuus dicitur qui autem vivit dicitur nospiscus. 

(5) Qui post est natus: Quasi dicat, ille puer qui natus est post mor- 
lem palris dicitur postum mulier concipit, et post conceptio- 
nem per aliquod tempus pater moritur, et iste nunquam viditpa* 
trem. 



192 

Est liic scrino ratus est postumus ille vocatus. 
(1) Maire sii obscurus, nothus, scd de patre nato* 
Qui caret y tali co sed gaudet nomine greco, 
Spurius obscurus est de patre v matre serenus. 
775 Quod natura dedit rauliebris nomen habebit, 
Nani matrem sequitur qui non ex lege creatur: 
Spurios est grece dictum semen muliebre; 
Spurius vispurus est ut vult sermo latinus. 
Nomen liabere nepos vult quod natus fuerit post. 
780 Tercius est adoavo, sic sanguinis exigit ordo. 
Quartus qui sequitur porro post natus habetur, 
Et non inproprie prenepos nomen trahit inde: 
Progenies primo radicem sumit ab isto 
Porro post genita cum sic fuit inde vocata; 
785 Noti sunt progenies, seu nati, si ve nepotes. 
In se nam longam non servant posteritatem 
Qui sequitur nostris est versibus abnepos hostis, 
Hinc datur in primo se iungitur iste nepote. 
In metris durus est Qlius atnepos huius. 
790 Est trinepos dictus quasi tetranepos , quia quartus. 
Ordine post primum numerabitur ille nepotem, 
Premissisque modis variatur in ordine neptis» 
Sunt consanguinei tali racione vocali , 
Quod sunt ex uno gcnitores sanguine nati. 
795 Dicas agnatos ex agnicione vocatos , 

Qui vite natorum veniunt de stirpe virorum; 
Eeminea proprie die hos de stirpe venire. 
Qui sunt cognati de cornicione vocati. 
A fructu fratres uno sunt nomen habentes , 
800 Nomen habent inde quod manat de genitrice. 
Una germani non sunt a gramine dicti , 
De patre vero uno sola genitrice creatos. 
Ex utero matris uterinos dico vocatos. 
Est cum fratre soror ex uno semine nata, 
$05 Ad fratres sola sortem venit ergo vocata. 
Quorum se patres appellant mutuo fratres. 
A patribus diclos patrueles credimus illos. 
Hinc consobrinos nos dicimus esse vocatos 
Bine vel plures, quod eos genuere sorores. 
810 Dat tibi cognatos proprios matèrtera natos : 

Cumque velud fratres tibi si ut, hinc nomen eis deli 

» 

(1) Maire tìt:q. d. nothus vocatur aliquis natos de matre IgnoHDi 
sed paire nobili , sictH notba febris que affligit , sicut qua 
et tamen non vera quartana , nolhns videlur veras Alias ; et non 
nothus est qui sive legali matrimonio geniti» est , ut soni qui p*" 
cedimi ab eodem utero, non eumdem patrem habcnles. 



103 

Noster sic lesas fervelura ^ic) nomine versus. 

Kst patruus d'ictus alius quasi sit pater tinus 9 

Kstque patris fra ter, te diligi! ut pater alter. 

Quem mater dicit fratrem sit avunculus ille, 

Nomen diminuii ab avo cum ipsa voce, 

Hancque vocas amicarli quam scis patris esse sororem* 

Mater die aliam quasi mater prestat amorem. 

Que sorot est matris matertera dicitur esse: 

Te solet in multis velud aitera mater amare. 

In roetris primo subit affinibus ordo. 

Dal socer et socrus natam gener accipit illam : 

A sodando socer , socrus est gener a generando 

Sponsa cni nati debet nurus hinc tua dici 

Quod dederat nurum tibi quod sibi iungeret illam, 

Vi Incus accedit tibi cui mater tua nubit, 

Kst prò patre datus est a novitate vocatus, 

Sed nomen prodit capud afferensque recindit. 

Kst super inducta natis a patre noverca , 

Privignos arcens, sic a novitate vocata. 

Omnis privignus est ex alto patre vocatus, 

Debes hinc digne quod sis primatus ad igne 

Dici privigne proprie genitricis amore. 

Uxorem fratris frantissam ri te vocabis. 

> Kst quasi levus vir et dicitur hinc bene levis: 
Sic appellar! vult frater quisque mariti. 

Die ianutrices quas duxerunt duo fratres , 
Nam fit ab hiis una socianti ianua trita. 
Glos est ut didici soror appellata mariti 9 

> Non habet uxoris germanus virque soror is , 
Vi vult Ysidorus nomen speciale vocatus, 
Àtlamen ei istis fit sepe sororius unus : 
Debet legitimi subiungi copula lecti 

, Preneticam seriem revocat que sanguinis omnem. 

> Signat coniugium vir et si des genitivum , 
Hoc sine ponatur et sexus signi flcetur. 

Mas est fons primus , et defluii inde maritus, 
Masculus inminuit rem quem mas significavit. 
Hoe sponso sponse dat nomen spondet uterque 9 

) Quod sacra coniugi i conservet mente fideli. 
Qui petit ut detur uxor procus ille vocetur , 
Sic appellatur , prò coniuge namque precatur 
Hincque nubenti presit vult pronuba dici. 
Kst cum sit iuxta sponsam paranimpha vocata , 

i Sponsam prò lavacro nimpham dices sibi sancto , 
Ninpha tamen proprie dea nimphe dicitur esse. 
Signat limphos aquam nimpham die inde vocatam, 
Nomen coniugi debet a coniungendo vocamus . 

13 



194 

Contagiale iugum pariter quos inngit in unum. 
8C0 Promisse fldei non hiis roniunctio lecti , 

Dntnomen proprie quod possimus inde vocare, 

Que coniunsit dieta Ioseph fu il alma Maria. 

Est a nube dalum nomen nupte quia vullum 

Illa suum velat nubes ut sìdera celat* 
865 Dicitur hinc uxor quod quondam debuit unctos, 

Primo nupta sui posces intrare mariti. 

Coniunxit cnm nupsit matrone nomcn habebit. 

Mater speratur nati, matrona v oca tur. 

Consulteris grecum , gamos est mulier , mono* unum ; 
870 Dicitur inde monogativus est quod ei thorus unus , 

Sed bigamum , trigamum die miilicmm. 

Iuncta viro quandoque diu tandem nece rapto , 

Dicatur vidua si post non nupscrit Illa , 

Tel viduam dico quod sit vidua la marito. 
875 Dicitur et viduus , quod raro taraen reperimus* 

Est personarum coniunctio legitimarum 

Coniugium , debes hinc illud credere dictum 9 

Quod lex una iugo binos coniunxertt uno. 

Que peccare meum faciunt uno pede versum 
880 Efiìciunt matres, hinc matrimonia dice*, 

Et personarum proprie sunt ingenuarum* 

Equales coeunt , proprie connubi* flunt : 

Non sunt a nupta , sunt a nubendo vocale. 

(1) Pellis pertenuis est claustrum virginitatis : 

Glcme marginali. (1) Si virgo veli! corrupH (sic) et non corrempsUr 
et peniteat, salvata est incorrumptio in carne; ideo aoreolam ~ 

Ilem si non velit corrompi et corrumpatar, corruptioilla none* 
canda corraptio decoris virlatis; ideo manet decor (sic) integer qnfa et- 
concio virlatis. Unde dicitar: non potest caro corrompi nifi prtae mani 
corrompatar scilicet corropcione que obmet (sic) vlrgieitale. Ueic ee 
ca (sic) ad virginltatem duo concorrunt scilicet incorrapcio mentis é 
incorraptio carnis: Incorrapcio mentis est sicat formale et co»flete«; 
f ncorrnp sicat materiale. Si ergo etnmqne ali le al* 

quo» totam perditar et nanqaam recaperari potasi. SI vero aowMleter 
incorrapcio carnis, salva mentis manet qeod foonM» ••* 

ex completom virginitatis: Unde perdila est virginitas in compost* ho* 
minoro, non lamen in conspeclo Dei. Si aolem incorrop 

perdatur salva incorroplione carnis tane perditar, qood 
est, et manet, quod est materiale , et quia alia reddlt ed fan 
sitam naturale subtractom ad redeonte virglniUfté vligp 

iadicandos et licei non in tanta glorie in quanta eswl si nunqeeei cor 
cessisset. AgosUnus estin carne corporali incorra?- 

cionis perpetue medicacio* 

Virginitas tria dici! : Priraum est abslinencia ab omnt coita OBcMo; 
secando , est abslinencia ab otnni coita licito ; tercipm est integrità* 
mentis et carnis: quantum ad primum dicit kabitum quantum e4 secao* 



195 

liane ymenon Grecus yocat et venit hinc ymneus ♦ 
Aut iovetus (sic) dictus quemdam sic qui fuit iuves , 
Coniuge prò voto nomee dedit hic ymneo : 
Yincula legitimi solvunt divorcia lecti ; 
A divertendo divorcia dieta vocato, 
Nana vir ab nxore divertita sic vice versa. 

(1) Post hec etates snperest transcurrere bis tres, 
Quas tenet iste gradns prior est infancia, cuius 
Completar cursus aderit cum septimus annus : 
Hec non fari piene vult.... inde vocari. 

Hanc sequitur paericia pura fit inde vocata 
Proli gignende que non valet utilis esse. 
Terminus est positus fili bis septimns annus: 
Dicitur hinc cerna quod gignere posdt adulta , 
HHus nomen se versibus efficit hostem , 
i Imponunt fili finem septem quater anni. 

(2) Subsequitur quarta percutiens robore firma, 
Hoc iuvat et scimus quod dicitur Illa Juventus, 
Que decies quinis semper finitur in annis 
Succedi t quinta, gravitas est illa vocata, 

S Namque graves homines veniens facit et graviores. 
Est senior proprie medius invenisque senisque: 
Dignifiatque rainus gradus alter quam gradua umuu 
Etas septenis decies hoc defluit annis , 
Sexta senes nec die et dicitur inde seneetns ; 

) Ultima pars eius senium mors terminis (sic) baiai; 
Etas ut credo nomen deduxit ab evo. 
Infans etatis homo dicitur esse prioris, 
Quod nequeat fari vult infans inde vocari. 



ii dktt virtwlis fratoni qoantnm cium 

;initas est habitus continencieperi :t «fo^o 

I) In nomine (sic) septem assignant r 

epMmom annam ; seconda poeric \ui\ 

eocla osqoe ad XXV um annoio, seo aa ajlì 

n, quarta iovencia osque ad L; q ia g i 

LXX arnioni ; sexfa senium sive < — 

A io mondo : Prima elas est ab Ad e; i 

ne ad Abraham; lercia ab Abraham vi 

oe ad traosmigrationem Babylonfc qi u 

is osqoe ad Cbristom ; seita a CI oe au p 

ilio foit Ade et lapsus eius; in sec d v ter 

odsio et lex ; in qoarta regoro ini ; x>p i 

iberacio; in sexta nostra redempc Ai i p 

virom , primos est si fornicatori jWXaii q. Vii 

i si prosti so ; ci 

debat maritom esse devictom io 1 et n XVkiu 

ib aliqoo qnoniam credebat esse vi a Xj (q. 

quintos si fuerit vi opprr 



iieeo 



196 

Est puer hinc dictus quod vivai crimine pania , 
915 Vel quia punitur virgis puer inde vocatur, 
Aut puer a pure bene debet nomen habere 9 
Qui nunquam vere debet custode carere. 
Est appellatus ductor pueri pcdagogus, 
Namque pedes grece puer est, et ductio goge; 
920 A puero puera recte venit , inde puella. 
Mater pupilli non est pupus dedit il li 
Nomen ci nulla vel consolacio prava. 
De greco fonte fluit orphanus, est sine patre. 
Principio fine caret orbis utroque parente , 
925 Orbus ob hoc forte nomen trabit , orbet ab inde orbe. 
Est puber vere que pubem constat habere. 
Quod parcat puerum sic dieta puerpera primum , 
Plus primo plangit pariens quia plus dolor angii* 
Est a doles crescens et dicitur hinc adolescens: 
930 Hinc nomen inveni quod ei sit posse iuvandi. 
Pro sexu forti merito vir dicitur avi. 
Die a mollicie mulierem nomen habere ; 
Vim fert Illa viri , non est pax viribus i I li 
Ut paciendo viram fuerit execr abile di rum 
935 Quod natura fugit crimen dampnat, Deus odit. 
Inde virum quod agat est nomen adepta virago , 
Taliter hinc fiat quod sincopa tollat et virgo , 
Est etate virens virgo dicitque virago ; 
Hec tamen debet que facta virilia complet. 
940 Exigis ut femen prestet tibi femina nomen , 
Ethimologya nomen tibi , femina , greca 
Format et ignea vis per ea tu iure vocaris , 
Nani fiamma Veneris quam vir plus ipsa moveris, 
Femina , quandoque fuerat vira dieta vir a te. 
945 In senibus sanguis frigescit, sensus in illis 
Deficit, inde senes die sensu deficientes. 
Elapsis multis annis appellatur ab annis : 
Mens noys est grece , dicatur anus sine mente , 
Ex longa vita quoniam duxit desipit illa. 
950 Candida canicies est a candore vocata , 
Ut quasi candicies apto sit nomine dieta , 
Multos defectus patitur natura senectus. 
Morbus pulsatur et debilitate gravalur : 
Ut credo morbus est a mordendo vocatus , 
955 Hunc etenim mordet quem morbi passio torqoet. 
A medicis dictus est oxia morbet acutns 
Qui subito punit infirmum vel cito transit ; 
Est , ut vult Grecus , oxi velox vel acutns. 
Febri nomen nimius qui fervor habundat. 
960 Humane frenesia est perturbata mentis : 



197 

Mens frenas est grece , frenesim nos dlcimus inde : 
CoDCuciunt dentes bomines frenesim pacientes : 
liane frenesim de re dicit a sudendo venire. 
Cardian Greci cor dicunt inde vocari. 

965 Oppresso toto fit letargia cerebro: 

Huius snnt comites, oblivio, sensus odices; 
Dicitur in nostra lethes oblivio lingua. 
Mansi iter pestes prestringi t acuta sinancis, 
Sic appellata quia flatum continet illa ; 

970 Continere metrìs non convenit bicque sinancis : 
A Grecis dictum credo quia sic scio scriptum* 
Incende os stomaebum fervens est passio fleemon; 
Dicitur a flesi , vult hoc incendere dici* 
P leu resi s est lateris crudelis passio febris: 

975 Ulani cum sputo comitatur sanguine misto: 
Pleura latus grece vult , pleuresis inde latine. 
Pulinonis vicium periplemonia dictum : 
Plemon apud Grecos est pulmo dictus apud nos. 
Est apolexis percussio dieta latinus : 

980 Apolexia datur bine quia percutit ipsa, 

Menbrum contrabitur vel nervus 6pasmufl babetnr » 
Spasmos apud Grecos f contractio dictus apud nos: 
Iloron Argivi dicunt obvolvere nostri» 
Dicitur yliacus dolor inde molesto , acerba* ; 

985 Intestina facit obvolvi , stercora cogit. 
Di m issa porta propria transire per ora, 
Nominai ydor aquam Grecus timor est fobi dicUm* 
Credimus bine ydrofobiam v dolor hec timet undam; 
A limpba morbus limphalicus iste vocatus. 



198 



LIBER TERCiUS 



990 Per longum tempus crociana est cronla morbus : 
Cronon enim tempas greco sermone vocamus. 
Passio non modica capitis cephalia vocatur, 
Namqne capnd Greci cephalim voluere vocarl. 
Indncens densas ocnlis scothomia 

995 Et subitas una capitis vertigine facta 9 

Et seothomnm menbri dolor hoc nomen capnd inde* 
Appendens mentem totum sensnm simul omne 
Corpus prosternit emphilempsia vult epilempeis 
Appendens dici debet dolor inde vocali ; 

1000 Quo cadit egrotns dictns dolor iste caducus : 
Per cursum lune dicuntur eum comitali 
Demonis insidie qui consuevit cruciar!. 
Hinc est a luna lunatica passio dieta ; 
Insani furor est , hinc dici mania debet 

1005 Ad nostrum morem manum esse fororem t 
Esse melacolicam debemus credere dictam, 
De nigro felle tamen nomen trahit inde. 
Esse tipog dices ut ponit phisica febrem 
Intermictendo que vexant tempore certo , 

1010 Namque typos grece status est vd forma latine. 
Est fluor aut fluxus a Grecis reuma vocatus» 



Qui termina il maiyscritto: ma il poema è sicuramente I»» 
compiato. 



199 



SULLE OPERE DEL MAESTRO SALERNO 



Dopo le mie ricerche intorno al Maestro Salerno, pe f docu- 
menti da me rivelati ; è stata pienamente svelata la sua im- 
portanza scientifica e civile, la parte che egli prese negli avve- 
nimenti che conturbarono Palermo ed il regno intero sotto 
Guglielmo 1 9 il suo carattere di Giudice in Salerno 9 il tempo 
in cai visse, alla metà del XII secolo, e la perfetta corrispon- 
denza fra i documenti e le notizie che di lui ci aveva lasciate 
il suo discepolo Egidio di Corbeil. E malgrado un recente scrit- 
tore della Storia della medicina , guardando più alla idealità 
che al reale , abbia pensato che il Salerno autore sia diverso 
dal Salerno giudice e medico, e più recente di questo, pure 
siffatta opinione è abbattuta da numerose prove , le quali sem- 
pre più dimostrano che la storia vuol essere ricercata, e non 
già formata, obbligando i fatti a servire ad un preconcetto si- 
stema. 

Io aveva anche dimostsato che Henschel non aveva ben col- 
pito il vero dando alla raccolta di opere Salernitane della Bi- 
blioteca di Breslavia il titolo Compendiarti Salernitanum, trat- 
to in errore da una citazione di Plateario nel Circa in$lan$, 
ove si cita precisamele il Compendium Salenti, ossia di que- 
sto medico suo contemporaneo e suo Collega (Stor. docum. 
pag. 319), Mi aveva inoltre proccurato un frammento di que- 
st'Opera da un Codice mutilo della Lorenziana di Firenze , e 
lo aveva pubblicato nel HI voi. della Collectio Salernitana 
(1834) pag. 52. Ma dopo che il prof. PuccinotU fece conosce- 
re esistere intera quest'opera nel Codice di Santa Fina in San- 
gimignano, io feci tutte le pratiche per averne una copia: ma 
non potei riuscirvi; né saprei dire quali secreti motivimi 
avessero fatto incontrare nella eulta e gentile Toscana tanto 
ostacolo . mentre cosi generosamente mi venivano aperte le 
Biblioteche della intera Europa. E questo dico perchè meglio 
possano riconoscersi i sentimenti della mia riconoscenza ver- 
so la famiglia del dott. Baudry de Balzac, che pose a mia di- 
sposizione la copia che questo operoso scienziato aveva fatta 
sopra quattro manoscritti della Biblioteca Imperiale di Parigi 
segnati co' numeri 6964, 6976, 6988, e 7924, collazionan- 
doli esattamente fra loro, e eh' è quella appunto che ora dò 
in luce. Il medico di Versailles copiò non solo il Compendium, 
ma anche le Tabulae, e vi premise alcune giudiziose ricerche 
storiche , « molte note. 

Jl sig. de Balzac crede che le sole Tabulae costituiscano l'o- 
pera del Maestro Salerno, e che il Compendium sia un rcassun- 
to delle dui trine di Salerno , composto da uno de' suoi disce- 
poli , il quale lo indirizza a* suoi compagni 9 che chiama Sodi 



200 

(Medissimi. E però il Compendium non è uh semplice elenco 
di medicamenti , come le Tabulaci ma contiene un'esposizio- 
ne teorica del loro modo di operare, ed una ricerca scrupo- 
losa de' mezzi da impiegare per rimediare agi 9 inconvenienti 
che possono avvenire nella loro amministrazione pel sapore 
spesso intollerabile, e che crede non soltanto percettibile al 
gusto , ma agli stessi tessuti organici che attraggono o respin- 
gono i medicamenti ingrati. Dulcedine syrupi, egli dice, spi- 
derum temperatur amariludo, et species dulcoralae melius ataw 
huntur a membri*, a quibus allraclae suos e/fectus medicai am- 
sequunlur, 

11 sig. de Balzac ha sicuramente poggiata la sua opinione 
sulla osservazione che nel Compendium si citano le pilMo* 
magislri Salerni, il che non sarebbe avvenuto se l'opera fosse 
Stata scritta da lui. Ma chi ridette alle tante interpolazioni , 
varianti , omissioni , alle quali sono andati soggetti i mano- 
scritti del medio evo, si convincerà che questa citazione non 
sia prova sufficiente per fare attribuire quest'opera piuttosto 
ed un discepolo del M°. Salerno che a lui stesso. Noi ci con- 
vinciamo piuttosto che Io stesso Maestro abbia voluto esporre 
compendiosamente le sue dottrine , e per la più facile applica* 
zione di queste vi ha aggiunto le Tabelle , nelle quali i medi- 
camenti sono ordinati secondo la loro presunta azione. E qoe» 
età azione è precisamente conforme alle dottrine profenato 
dalla intera Scuola, che sono le Ippocratiche, perche poggiate 
sulle tendenze della natura , sulle crisi e sulle evacuazioni 
critiche 9 riguardando la Medicipa come fedele ed intelli- 
gente ministra della natura. 

Da ultimo lo stesso de Balzac rileva un'altra singolarità in 
questo Compendium e4 è la prima idea dell'industria che ai 
poneva per dare alle sostanze organiche, sia vegetali ria ani? 
mali, e per la legge stessa delle nutrizione, alcune facoltà me- 
dicamentose ; nutrendo per esempio i polli con alcune sostan- 
ze, ovvero inaffiandone le piante o riponendole fra la cortec- 
cia ed il libro. Da ciò il Medico fraucese deduce che il dot. 
Boucherie che ha fatto in questo senso molte importanti aeo» 
verte sulla colorazione e sulla conservazione de' legni , forse 
aveva avuto cognizione di questa pratica del Maestro Salerno. 
Togliamo tutta via in questo caso osservare che questo metodo 
di temperare e di apprestare le medicine non è esclusivo del 
M°. Salerno, ma è proprio della Scuola, perchè prima di lai 

si trova indicato da Plateario nella Praclica, e da Co/bue» il 

quale ci ha lasciato un trattato che ha molta analogia con 

quello del Maestro Salerno, 
Noi pubblichiamo così il Compendium che le Tabulae dalla 

copia di de Balzac, aggiungendovi le sue medesime note per 

maggiore chiarimento de' Codici originali. 



201 



INCIPIT COMPENDIUM SALERN1. 



Duplici me causa cogente, socii dileclissimi hoc opus in- 
struere summo opere desudavi. Prima causa fuit finis utili- 
tatis, secunda finis honestatis. Utile et enim est turba socio* 
rum decorari , honeslum est eorum utilitate clarescere. Com-, 
moni ergo utilitati deserviens hoc negotium breviter et uti- 
liier componere non recusavi. In quo quae secreta practicae 
breviler, et commoda demonstrantur , et quae sparsim sunt 
dieta et ab invidis medicis celata feliciter enucleantur. Com- 
pendium contenlum intitulavi. Yoluminis autem hujus ma- 
xime repcrilur utilitas. ( Secundum diversitatem delicato- 
rum et forlium ), secundum diversitatem sustinentium hor- 
ribilitatem medicinae, vel ejus abhominationem fugicntium. 
Multiplici namque varietale medicaminum docet medie uni 
subveoire , et in nullo deficere , et secundum doctrinam me- 
dicaminum solutivorum docet medicamina instruere. Àlio- 
rum effecluum , ut confortativa , stiptica et similia , per hic 
autem praenotata capitula quid dicam et de qui bus et quo- 
modo agam bene cognosces, ex quibus utilitas compendii bre- 
viter demonstratur. 

l.°(l) De generatone morbi ex humoribus.— 2.* De te- 
rione animalis virtutis significantes dominium humoris. — 
3/ De naturalis virtutis similiter. — 4.° De lesione spiritua- 
li* virtutis idem significantis. — 5.° De varietate doloris ho- 
norem significante, et dominio humorum. — 6.° De varietate 
tumoris idem significantis. — 7.° De exeuntibus a corpore ut 
urina et egestio. — 8.° De effigie corporis interiora denotan- 
te. — De tempore idem significante. De regione, etate, dieta. 
De habitudine significante idem. — 9.° De motibus morbi in 
natura m. — De motibus naturae in morbum. — 10.° De dige- 
stivi» vel diureticis (2) et divisivis. — 11. De duplici modo 
flebotomiae. — 12.° De leniter provocantibus vomitum. — 
13.° De graviter provocantibus vomitum. — 14,° De simpli* 
cibus provocantibus vomitum. — 15.° De I umbri cos occiden- 
tibus. — lG.°De aquae preparatione ducente vomitum. — 
17.° De vino faciente idem. — 18.° De sirupo faciente idem. 
*— 19.° De notitia decoctionis siruporum. — 20.° De sirupo 
ex mei le si deficit zucebarum. - 21.° De oximelle si ve de 
zuccharo. — 22.° De clarificalione sirupi. — 23.° De inspis- 

(1) De Balzac fa osservare che questo indice non si Irova inlut- 
T i M SS. che non ù rigorosamente esatto, e che non Ioli' i ca piloti 
hanno il loro titolo regolare , onde egli ne ba suppliti alcuui , se- 
gnandoli con asterisco. 

(2} Vel diuretici* sembra , secondo de Balzac , supplito dal copista. 



202 

satione ipsìus quod possi! in piiide deporUri sicut stonati- 
con (1). — 24.° De pomo provocante vomitato. —25.° De pa- 
ne provocante idem. — 26.° De constringendo vomita post 
medicinam. «— 27.° De provocando vomita post ipsam.— 
28.° De duplici ustione. — 29.° De lenibus sternutationibns. 
30.° De gravibus eodem modo. — 31. g De gravium alleviato- 
ne. — 32.° De simplicibus medici nis, et compositi* et laiati- 
vis. — ;13.° De simplicibus purgantibus fleoma. — 34.* De 
simplicibus purgantibus sangui nera. — 35.° De simpUcihas 
purgantibus cholerara. — 36.° De simplicibus purgantlbas 
melancoiiam. — 37.° De simplicibus hydragogis. — 38.* De 
usualibus purgantibus fleuma. — 39.° De compositis purgan- 
tibus sanguineo». — 40.° De eisdem purgantibus chotaram. 

— 41.° De eisdem purgantibus melancoiiam. — 42/ De eh- 
dem hydragogis. — 43.° De decoctione purgante fleuma. — 
De eadem bemagoga. — De eadem melagoga. *— De eadeoi 
hydragoga. — - De sirupo purgante fleuma. — De strepo he- 
wagogo. — De eodem colagogo. — De eodem melagogo. — 
De eodem bydragogo. — De aquis flegmagogis. - De elide* 
hemagogis. — De eisdem colagogis. — De eisdem metagogb. 

— De eisdem hydragogis. — De aqua rosata facienda et dta 
servanda. — De aqua ardente facienda. — De vino fl cgina go- 
go et sic de aliis kumoribus. — De unguento laxatlvo. -«Do 
oleis laxativis et lavandis. — De pomis iaxativis propri! ha : 
raoris. — De pane laxativo. — De PiluHs laxativis propri! 
humoris. — De fumigiis et fomentis laxativis.-— De dysto* 
ribus levibus et gravibus. — De ci y steri bus alleviantihtt. 

— De suppositoriis sirailitcr. — De constringendo fluxu post 
medicinam. —De fluxu provocando post ipsam. — De pro- 
vocatone bemorrhoidarum. — De constricttone eoramdML 

— De mirabolanis conditis. — De mitigando lactc titimailL 

— De al >e dulcoraudo. — De Scammonea reprimenda. —Di 
reprimendo elleboro. — De quolibet mortifero reprimerlo. 

— De uva laxativa facienda. — De arbore laxativa fedenti. 

— De reductione compositarum medicinarum in sirupufe 

— De menstruis provocandis et eisdem constringendis. — 
De purgantibus innaluralium bumorum. 

/." — De generatone nwrbi ex humoribui. 
Medicina est scieutia apponendi modos ad modos, vd ài 
id quod excedit (2) modos. Est cairn medicina scientia appo- 
nendi temperata lempcratis, ut couserventur, et distemperata 
distemperatis ut (3) (ad Icmpcramentuin) vel ad temperanda* 

(1) Yetiivan chiamali stornai in i masticatori i adoperati nelle m 
Ialite della bocca e della gola , |x:r lo più formali da socco di MOTO 
e delle scorze verdi di noci. V. (ialcuo e Castrili. 

(2) In allro MS. espedit. 

(3) Ad Uwperanwnluiu vd manca in un MS. De B. 



203 

reducantur. Quod est de temperantia triplici gubernatur fon- 
damento, bumoribas scilicet, clbis et membris. Cibi namque 
temperati cum bumoribas causa sanitatis existunt. Membro- 
rum temperantia in sani tate temperata causa exislit vcl con- 
sistit. Operationis vero perfectio sanitatis significativa perhi- 
betur, et e contra : itaque cibi cum humoribus distemperati 
egrifbdinum causae constituuntur; ex membrorum distempe- 
ranfia perficitur egritudo, mutata operatione, egritudinis si- 
gnatio (1) generatili*. Diversitas autem egritudinis ex humo-» 
rum diversitate constat; quia quidem morbi diversitas ab hu- 
moribus generata r secundum species et secundum loca eorum, 
secundum disteni perantiam, secundum habundantiam, secun- 
dum corruptionem humorum: secundum species, quia exfleg- 
mate cotidiana , ex colera trina , ex melancolia quartana 9 ex 
sanguine contiuua nasci tur; secundum locum, quia morbus 
intra vaga existens parit continuane extra vasa generai inter- 
polatam ; secundum distemperantiam 9 ut salsum flegma sca- 
biem 9 melancolia ex colera adusta facta inducit cancrum; se- 
cundum humorum habundantiam 9 quia omnes humores ha- 
bondantes faciunt apoplexiam qua© est ex habundanlia qua- 
fuor humorum ; sanguinis habundanlia praeter naturam sy- 
nocham inducit inflativam. 

Signa vero distinguentia dominium humorum quatuor esse 
cognoscimus, scilicet lesiones operationum 9 dolores f turno- 
rea , exeuntia a corpore ; per lesionem vero triplicis virtutis 
humoris dominium declaratur. 

2.° — De lesione animali* virtutis significanti* 

dominium humoris. 

Per lesionem enim animalis virtutis humoris declaratur do- 
minium ut per saporem lesum ; sapor enim salsus , salsum 
fleoma denuntiat ; insipidus fleuma insipidum ; acetosus fleu- 
ma acetosum vel melancoliam naturalem; aculus coleram adu- 
gtam, amarus coleram rubeam ; dulcia autem sanguinem 9 vel 
fleuma dirice habundare significante 

5. 9 — De lesione naturali* virtutis similiter. 

Per lesionem naturalis virtutis 9 ut per appetitum lesum 
cognosces humores praeter naturam habundare 9 ut si appe- 
tat similia humori ; si enim appetat terrestria ut cretam natu- 
ralem melancoliam disponit; si calida et sicca coleram; si 
frigida et humida fleuma , si calidos et humidos cibos ali- 
qui* appetii 9 sanguinis dispositio indicatur. 

4.°— De lesione spirituali* virtutis idem significanti*. 

Per lesionem spiritualis virtutis humores cognoscanlur ; 
ut per diversitatem inspirationis, quia ins pi ratio alia magna 
et rara ex caliditate et humiditate , alia magua et spissa ex 

(1) Forse lignificano. 



20* 

calididate et siccilate, alia parva et rara ex frigiditate et ba- 
rn idi tate, alia parva et spissa ex frigiditate et si coi Lite, quo- 
niam autem ex caliditate et siccitate vel innuilur vel geoe- 
ratur calidus et siccus humor, ex frigiditate et huiDidtyate 
frigidus et hamidus , ex caliditate et humiditate calidua et 
humidus, ex frigiditate et siccitate frigidus et siccus hunor 
denotatila Per inspirationem magnani et raram sangui! di- 
gnoscitur , pe^ magnani et spissam colera 9 per raram et par- 
vam fleuma, per parvam et spissam melancolia. 

5.° — De Varietale doloris humorem significante 

et dominio humorum. 
Per dolorem dignoscitur humor in causa existena, ut fer 
dolorem loci, per varietatem eius. Per locum, quia quando 
que est universalis quandoque particularis : universali* , ut 
in arlhetica, particularis ut in capite, qui quandoque tatuai 
caput affligit et dicitur cephalea, quandoque medium et dicitar 
emigranea , quandoque unam partem et dicitur monopagia. 
Qui quilibct si sit anterior indicat sanguinem , si ponerior 
fleuma, si dexter coleram, si sinister melancoliam; per ejai 
varietatem , huraoris certuni denunciatur dominium. Dolor 
etenim acutus vel pungens coleram, ambulali vus aquosoe htt- 
niorcs aut ventosos , extensivus aùtem humorum muttitudi- 
nem, sempiternus sanguinem , gravativus melancoliam perfe- 
tte demonstrant. 

6°. _ De Varietate lumoris idem significanti*. 

Tnmor praelerea triplici ratione cognoscitur , colore sdii" 
cet taclu et forma. Albus cnim et niollis fleuma 9 rube» et 
mollis sanguinem, citrinus et viridis coleram, glaucus, etda- 
ras , et niger melancoliam perfecte iudicant. — Per ladra, 
cognoscitur humor: quia durus duros, mollis molles sigftii- 
cat in causa esse humores; per formam vero longitudine 
ejusdem qua plenarie causa demonslralur, si enìm tumorfaa- 
rit in aliquo membro sccundum formam ejus apparet tainor. 
Unde Galenus de dextri tumore hypocondrii , qui quando II 
in hepate, quandoque in lacertis, qui propter formam ér 
stinguitur. Tumor enim lacertorum est oblonque, epatis vero 
in modum semicirculi seu similis G et lunae novellae, qwre 
per éjus formam cognoscitur causa. Ex colera enim fluntpt- 
stulae acutae formae et pruriginosae; ex sanguine vero ÒM*» 
sae et rnbeae; ex fleumate latae et non valde pruriginosa^ ; 
unde Hippocrates in epidemiis : lata exanthemata bob talk 
pruriginosa ; ex melancolia durae et obtusae. 

7.* — ■ De exeuntibus a corpore ut urina et egetiio. 

Per exeuntia a cor pò re ut per urinas , vel sputa., vel eje. 
stioncs humorum species indicantur. Egeslio namque citrina 
coleram , alba fleuma , rubea sanguinem , glauca velnigr* 
melancoliam indicat. Urina practcrca alba <3t spissa fleuma» 



205 

rubea et spissa sangui nem , rabea et tennis coleram , alba et 
tennis mdancoliam, vel glauca sive nigra. Sed quoniam br.c- 
v itati insisttmus de urinis quomodo locus et causa «egritu- 
dini*, et sinthomata cjus, et diversitates cognoscuntur ad 
presens praetermittamus , ad libitum taracn socìorum alibi 
demonslratnrl. 

8. m — De effigie corporis interiore denotante. 
Per elllgiem etiam corporis liumoris dominium denota tur. 
Vt si carnosus sit aliquis et vultuosus (1), rubeusque et som*. 
ro!entus, venae plenae sanguinem disponi!. — Si plnguis et 
piger ad actiones actiones, subpallidus, si mollis, si memo 
riae malae sit, et bonae imaginalionis flou ma dignoscilur. Si 
macilenta* lenis ad actionos et rufus et insoronis et rigidus 
quia inveniatur, colera distinguiti^. Si maeilentus, piger ad 
actiones, hebes ingenio, niger vel glaucus inveniatur, melan- 
colia dispositionem corporis babere probatur. Estrinseci* 
praeterea signis habere (2) dominium demonstratyr. Si enim 
sangnis sit in causa et corporis habitudo sanguinea cura tem- 
pore et etatc et regione , et dieta multi sanguini* genera- 
tiva praecedente, sanguinis dominium demonstratur. ìlabitu- 
do vero fleumatica tempori fleumatico concordans, etaset re- 
gio frigida et humida, dieta praecedens flcumatis generativa, 
fleumatis dominium conjcctnraliter comprobatur. Habitudo 
vero colerica , tempus calidum et siccum, regio et etas cali- 
da ricca , cura dieta praecedente coleram rubeara generante , , 
colerne rubeae manifestahilur dominium. Habitudo vero me- 
laneolica , tempus frigidum et siccum, etas et regio frigida et 
sfarà , dieta praecedente melaccoliam generante , dominium 
melancoliae probabiliter iudicabitur. 
9.* — De motibus morbi in naturam et naturae in morbum. 
Cognitis itaque signis et causis , propria curatio poterit 
et hi beri, nam qui causam ignorai, quomodo srit an sanet, 
aut occidat. Si enim curat,non sui muneris est sed fortunae. 
Bemota enim causa removetur cficclus, multiplices autem ma- 
teriae remotioncs nocivac ; digestio debet praecedere cum di- 
visione. Triplici namque materici proprietate aegritudo na- 
tatam impedit, e contrario triplici motu suo luctatur natura 
proprietati nocivac materici prima aegritudinis proprietaa est 
iadigestio, secunda compactio, tertia mortificatio. Indigealio 
«t proprietas materici quae vel qua operatur ad aegritadinem 
lariendLam. C'ompactio est materiei in eodera loco congregato. 
Mortificatio est materiei propensitas omnino in id'quod prae- 
t*r naturam est. l'rimus autem motus naturae digestio dici- 
tar, secundus autem divisto, terlius materiei remotio pun- 
iti Nel MS. <Wfc8 : unctuotut. 
[i) IV Balrac invece di hahere vorrebbe leggere humorte* 



► » 



206 

cupatur. Dìgcstio autem est alteratio proprietaria nuteriei , 
qiiae properatur ad aegritudinem faciendam • haec contra 
indigesti onera operatur. Divisio autem est totius nocivae ma- 
terici per diversa loca parti tio , et haec contra compactionem 
operai ur, tertius motus est materiae non mortiflcatae sed mor- 
tifica miao expolsio. Digestio itaque divisionem pr accedi t, di- 
visio sed naturai iter remotionem praecedere debet. Medicai 
itaque peritus naturae motus debet imitali. In ominibns enim 
natura est operatrix, medicus vero minister. 

40. m — De digestivi* et divisimi. 

In primis igitur digestivìs est utendum dei ode dirigi vis, po- 
stea expulsivis. Indigesta digerere debet, compacta dividere 
mortiAcanda expellere. Prius autem quam fiat evacuatio opor- 
tet fluxa facere corpora , cnm mollientibus 9 digerere con 
alterantibus, dividere cum di visi vis. Mollientia sunt ut jw 
caroium tener ri ma rum, ut jus piscium maris mobilino! et 
squammosorum. Digerentia sunt recte obvenientia proprie- 
tati materie! unde nocumentum accidit; divisiva sunt in sub- 
stantia subtilia , ut acetum , qui autem est membris abboni-, 
nabile. Dulce cum aceto conjungamus ut mei , unde fit oxi- 
mel , vel zuccarum unde fit sirupus acetosus. 

Oximel sic fit: tertiam partem mellis cum duabus aedi 
cónfice, et bulliant, donec incipiat inspissari. Si quisaccìpere 
vòluerit, mane accipiatur uncia cum duobus unciis aquae 
calidae. Si vis facere divisivum et dissolutivum ; unici** 
duac squillae vel radicis raphani cum aceli libra una bulliaet 
et colentur , et cum tali aceto oximel fiat ad modum prece** 
dentis. 

• Sci ru pus acetosus sic fit : aquae libra semis et libra nei 
aceti, zuccharac libra semis , bulliant lento igne , donec il- 
ei pian t inspi ssari. Sirupus etiam acetosus magia dhrtatvui 
sic fit: succi granatorum acetosorum unciae duae cnm dMH 
bus unciis zuccharae bulliant ad modum praecedentts. 

44.° — De expulsivis. 

Post digestiva et divisiva expulsivis utendum est Multiffr* 
ci ter autem materiam removemus 9 aut vomita» aut 
tomia, aut ustione 9 aut sternutatone , aut urinis f aut 
roydis, aut menstruis, aut sudore, aut egestione. YonrJta 
autem superiores humores educimus ; flebotomia ■raffi* 
rem detrahimus cum aliis humoribus; ustione vero binata* 
detrahimus, ut cum oculis continetur materia v nrimóe yel- 
pas aurium , ut materiem trahimus ad aures ; aut in propri» 
loco materiem consuminus exeuntem ; sternutatione Incorili* 
tem cerebrì deducendo purgamus; per urinas bepar et rencs 
et vesicam mundificamus; per hemorroidas ut immundo* 
sanguinem detrahendo cerebrum cum renibus alleviamo*; 
per menoma sanguinem noci vum a matrice detrahendo; cor- 



207 

his mondiflcamus per sudorem humores humidos snbtercu- 
aneos detrahimus; per egesliones quoslibet humores graves 
irovocamus. 

42.° — De vomilum provocantibus. 

Provocanti.! vomilum alia gravia , alìae lenia. Lenia delica- 
is, gravia fortibus atlribuenda consulimus. Gravia sunt ut 
om posi la e medicinae aul simplices , levia simililer. Gravia 
omponila sunt : ut ScarpHlae vomilus 9 vomilus Galieni 
— Gravia simplicia : ut tapsia, calapulhia, elleborus albus, 
»sule 9 semen alriplicis , semen rapae , nux vomica , coconi- N 

lium. — Composila vero levia sunt : ut hydroleon 9 oximel 9 
tirupus acelosus, vomilus Nichelai, decoclio baccarae, deco- 
tto corticis radicis sambuci,vel mucci radtxetlini et similia. 
Levia simpliciae sunt: ut succus baccarae, mucci radi* et si* 
Dulia quorum decoctiones assignabimus. Ex hiis autem tam 
leniter quam graviler purgantibus per vomilum unguenta 9 
iquae , vina et sirupi postea competentem institui Vili. 

43/— De inunctione. 

Inunctio provocans vomilum sic fit: succus ellebori albi 
cuoi felle tauri, et axungia, et osse ( sepiae veteris ) ? commi- 
sceantur , et admixlo succo esulae ab umbilico superius ven- 
ter inungatur , et vomet et cum vomitu vermes a stomacbo 
consuevit educere. 

44.° — Da aqua provocante vomilum. 

Aqua per vomitum ducens sic flt: praecedentia simplicia 
medtcamina , gravia seu lenia , secundum quod facere volue- 
ris in aqua bui li ani, quae colata offeratur, et vomet 

45.° — De vino vomilum provocante. 

Vinum quoque provocans vomitum sic fit: Esula et alia 
simplicia medicami na ad pondus unciarum quatoor in Hbris 
duobus vini bulliant, quod vinum postea coletur et commi* 
sceatur cum aliis duabus libris alterius vini , quibus iteram 
commisceantur unciae quatuor mellis despumati. Hoc totum 
per aacculum cola supra aliquod vas muadum. In ore vatis po- 
natur pannus cum croco orientali , ut vinum descendena a 
sacralo in vas descendat per medium croci, sic clarificabi* 
tur : Polui datum vomitum ducei. 

46.* — De sirupo provocante vomitum. 

Sirupus provocans vomitum sic fit: species lenes sive gra- 
ves secundum quod purgare volueris in aceto si acelosum fa- 
cere volueris , in aqua si dulce facere volueris 9 fac bullire 9 
postea liquorem cola , in quo colalo aequali pondero zuccha- 
rum permisceas; et sirupum facies. Notiti* autem perfectae 
decoctionis talis est ; si gutta sirupi bui Mentis super uuguem 
vel in marmorc ponatur et digito apposito adhereat, coetus 
est, si non , non. Si zuccbarum desit, de mei le fiat; conveniC 
aufeni mei esse album, novum, pianissime mundificari, cujus 



208 * 

tantnmdcm aquae vel alterni* liquoris bolliti spociebos et di- 
li penlcr colati adda tur et fiat sirupus. Debet ftutem minus bai- 
liri quam qui fit de zuccharo 9 donec videlicet panini inspfek 
sctur. 

47.° — De cìarificatione sirupi. 

Ut sirupus dar us fiat: albumen ovi in sirapo bulliente ap- 
pone, et dtmitte ibi parum, denique remove, et sic removen- 
do magis clarificabis , colatur etiam per pannum ubi croeos 
oricnlalis et liquiritia fuerit, magis clarificabitur. 

48.° — De inspissalione sirupi. 

Tieni ut fiat inspissalio sirupi, nt possit etiam in pixide do- 
portari : zuccharum cura aqua misceatur , si dulcem Tacere 
volueris, cum aceto si acelosum. vel cum alio quovis liquore, 
ila ut sii ibi libra mellis vel dimidia zucchari in quindecim 
unciis alteri us liquoris , et postquam bullire cepit priverei ' 
specierum solutivarum, si facere volueris solulivum, appone; 
si stiplicum, de stipticis, si confortati vum , de confortati vis , 
et agita donec aliquid ejus appositnm marmori madefacto oleo 
rosato vel 'aqua coaguletur. Hoc viso sine Intermissione re- 
move ab igne et marmori oleo rosato vel communi abilito 
impones, et postquam infrigidatum fuerit frustatilo incidesti 
in aliquo vase competenti recondes. 

49.* — De pomo provocante vomitum. 

Pomum provocans vomitum sic fit: pomum concavetur ift- 
terius, cujus concavitas trjbus scrupulis scammoniae autpul- 
veris ellebori albi vel succi ejus impleatur, vel laete' Uti- 
malli , vel de succo esulae , vel laureolae ; pomi autem fora- 
men obstruatur et undique pasta obvolvatur et cum acu pa- 
sta perforetur , et in fumo coquatur. Deinde cocta et remota 
pasta frustatim incidatur. Postea detur; convenientem voari- 
tum provocat delicatis, et abhominantibus horribilitatém me- 
dicinae, quia ducit sine molestia. 

20.° — De pane provocante vomitum. 

Panis prò vomitu sic fit: farina cum laete ti ti mal li commi- 
sceatur , vel cum succo ellebori albi , admixto molle Tel tte- 
charo, et fiant inde oblatae vel nebulae (1), unaquaeque youà* 
tum ducet leniter et sine molestia. 

(1) De Bahac pone la segoente nota alle voci Oblatae, e Néndm: 
« Nel diz. di Castelli: oblatae purgante.... medicaraenlam flgarttaa 
ferme coincideva cum Holippis , paratosene ex farina tenntatea é 
saccharo , cnm speciebus purgantibos. 

E nella voce : Holippae dicuntar placenlnlae lenussimae inalar tari- 
nae paralae ex massa farinacea tenni et saccharo, et ferventi ferro di- 
pi irato et figurato affnsae et igni admotae , prò Cellario (dessert, frtmr 
dite) , quamvis et parganles olim paralae in dlspensatoriis exlent— * 
vi'de che qui si tratta di qualche cosa di analogo alle gaufré* ed 9ìr&- 
ars co?) graditi a 9 nostri fanciulli, e che alcool anche oggi chianti» 



209 

24.° — De vomita pandori et de nimio. 
tondoni quod medicinae datae qiiandoque magia provo- 

Tomi tu m quara debeant , quandoque minus, quocirca 

facicodum sii videamus. 

22.° — De provocando vomtfu. 

minus vomant quam debeant post vomiterai Nicbolai,de- 
lydroleon, quod sic Tacere potcris: squillae pusillo aqua 
lae ponito in catino , parum olei admisceatur , et deinde 
atur, vel aqua decoctionis baccarae, veJ decoctionis radi- 
tamburi f vel tegula calida ventri apponatur , vel intret 
eum aquae calidae usque ad nientum, et vomet, bora au- 
matutinali vomitus provocata r ; et non in alia bora, et 
ilido loco ne fri gore interceptus moriatur. 

25.° De consiringendo vomilu. 
omitus nimius sic constringitur: cataplasma stiplicum ori 
lachi superponatur , quod : Recipe : masticis , olibani , 
mi arabici, macis, spodii, nucis musebatae, galangae ana 
am unam, cum duabus libris aceti bulliant, spongia i&- 
tatur, et ter vel quater apposita vomilum stringit, et in 
*tis vomitus mitigabitur , si aqua rosata decocta cum 
ofllis sumatur. 

ataplasma rusticorum sic fit : Recipe : rosae, mirrhae sic- 
, myrtilli succi st'um (1) et fungi qui nascitur ad pedes 
te caninae , succi consolidae magnae , succi quinquener- 
\ (2), succi mentae ortolanae, succi verbenae, ana scrupu- 
iuos cum pane sicco commisceantur, et hoc tale suppona- 
ori stomachi, et cessabit vomitus. Pulvis vero stipticarum 
Mirnm vel specierum in cibis appositus confert , de quo 



'randa oiMies , dall' antica voce oUatac (e negli Abruzzi sono detti 

béHe ). Ducange alla voce: Oblata bo6lia nondum consacrata 

eo inde datntn pani tenuissimo et farina et aqua confecto ad ignem 
*is praelis tosto , nostris vulgo oblò ci oblie. — Nel costarne di 

y di Odalricb. Lìb. I. oap 49 ab huminibns lingoae romanae 

ilae, a noslralibus appellantar oblatae. Nella Carta di Odone di 
j del 1202 : Panes qui ebaudati dicuntur, et oblatas et vinum. 
àuto*. Ebrard in Graecismo: 

Aeris est nubes, nebulae de flamine surgunt, 
Ac pani* nebula Ubi subtilissimus exlal. 

egli antichi statati de'Canonici di' S Quintino: Debet liabere unus- 
ique privatus decem nebulas et quinque oblatas. Ducange ebe ri- 
la questi passi e molli altri conchiude che bisogna distinguere le 
•foe delle oblatae , ma non ne dà i particolari caratteri ». 
I) Balzac non ha potuto deciferar questa voce. 
ì) È un nome della potentina » o della piantaggine secondo l' Al* 
(Ut Mi). 

14 



2t0 

vimini et sfrupus ad modani tini provocantis vomitemi po- 
stea ìnstilui competei! ter. 

24.° — De flebotomia. 

Flebotomia^ duplex est modus , scilicet per antipasto et 
per metathesim; vel per metasynthesim, id est, per eamdem 
partem ; per antipasto, id est per contrari am partem, ut si 
in dextra parte patiatur, in sinistra minualur; si vero pitia- 
tur in sinistra et minuatur in eadem parte fit per metasynthe- 
sim ; ante conflrmationem aegritudinis, in principio scilicet, 
fieri debet per antipasto, ut in pleuresi ante quintum diem; 
post conflrmationem quoque fiat per metasynthesim. Haec de 
flebotomia sufficiant quia in libro Constantini satfs demonstra- 
tum est. 

25.° — De ustione. 

Ustionis duplex est modus: aut enim adurendo locum ma- 
teijam consumimus ibidem , aut ad alium locum materiali! 
urendo provocamus nocivam , et evacuamus. Ustionem vero 
secundum varietatem aegritudinis oportet variare , quaè quo- 
modo fiat ad praesens pretermittimus causa brevitatis;in chi- 
rurgia pleniter executuri. 

2ff.°— De sternuiatoriis. 

Sternutatola alia gravia, alia lenia; gravia fortibus f lenii 
lenibus et delicatis oflerehda censemus. Gravia sunt : Pulvis 
ellebori albi vel nigri, euforbii, pipcris, pirethri, staphist- 
griae, salis armoniaci, nitri, salis gemmac. Lenia suntpul- 
vis camphorae, vel rosae, vel licinium laneum inunctum liete 
mulieris. 

Gravia sic alleviantur, pulverizentur subtilissime cum oleo 
rosato vel aqua rosata commisceantur , et ad solcm vel ad 
fgnem in testa calida dessiccentur , denique usui reserva, et 
cum provocare volueris sternutationem, pennam gallinae ia- 
ti ne tam in oleo rosato, vel aqua rosata, vel in pulvere can- 
phorae aut praedictorum circumvolutam naribus immitte, vd 
parnm pulveris praedictorum gravium , in sacculo reclusun 
debet naribus applicali et sternutato L 

27.° — De provocantibus egestionem. 

Egestionem provocantibus multiplicibus utimur ; ut li 
forte alia causa impediat diversa medicamenta quasi diversa 
instrumenta apponamus ; quoniam autem materiato primo 
digestam oportet evacuare, digestionis signa exponamus: Ubi 
primo urina spissa appareat, postea attenuctur, vel primo te- 
nuis, postea inspissetur, digestionis signum cognoscitur. Per 
inferiora ventrem purgamus aut compositis aut usualibus me- 
dicinis, ut trifera sarracenica purgando sanguinem , aut cum 
diasena purgamus melancoliam, aut cum oxilaxativo cole- 
ra m, aut cum cathartico purgamus fleuma ; aut cum simpli- 
cibus ut scammonea , aut decoctionibus, aut simpis lnxàtivis, 



211 

aut pilulis laxativis, ant aquis laxativis, autvinolaxativo, aut 
optata laxativa, aut unguento lavativo, aut fomentis laxativis, 
aut oleis, aut elystcrlbus , aut suppositori is laxativis proprii 
humoris. 

28. ° — • De purgantibus sanguinem. 

Purgantia sanguinem sunt ista : cassia flstula , tamarindi , 
manna , violae , pruna , cerasae , politricum, capillus 

Teneris , epithimus, mirabolani , emblici, nux vomica, po- 
lipodium, jujubae, sebesten, centaurea, adianthos, berberis, 
epatica , cymbalaria , borax , borago , crassula vel vermicula- 
ria (1), semperviva, malva agrestis, succus arilli , serum ca- 
prioum, oppoponax, ammoniacum, asa foetida etsimilia. 

Ì9.° — De purgantibus fleutna. 

Purgantia fleuma sunt: semen urticae, cortex interior sara- 
buci t agaricus, scammonea, titimallis, aristolochia rotonda, 
elactides, radix electerii, storax rubrura, ciclamen, aloe, ca- 
mepitheos, cuscutae, bellirici, kebuli, ciconidii, succus ebu- 
li, saxi fraga, sarco (2), turbith, hermodactyli, anacardi,affo- 
dili, aristolochia longa et rotonda, serpentaria, laureola, ra- 
dix cebi, brionia, vitiscella, fimus pavonis, coloquintia, thi- 
muf, mercurialis. 

50.° — De purganlibus choleram. 

Purgantia coleram sunt : mirabolani citrini , polipodinm , 
scammonea , fructus liti malli , aloes, elleborus albus , minia 
id est, pepuli semen, reubarbara, tapsia, cataputhia, nux vo- 
mica, semen vincti. 

5/.° — De purganlibus melancoliam. 

Purgantia melancoliam sunt: Epitbymum polipodium, gll- 
conium, lapis armenicus, lapis lazuli, centaurea, turbith, so- 
na, hermodactyli , mirabolani emblici et indi, succus radici* 
cameatis, succus radicls ebuli , succus turionum salicis. 

32*° — De hydragogis. 

Hydragoga sunt : lapUe* calcis, euforbius, ammoniacum, 
radices sambuci , sirupus acetosus , ovimel , berberis , scam- 
monea, semen cilruli, melo, cucurbita et cucumer, etsimi- 
lia diuretica. 

Multa et uniuscujusque humoris purgantia in libro gra- 
doum , et in libro simplicium medicinarum , et Diascoride 
scripta sunt, quae singulatim dicere fastidiosum esse credi- 

mus. Quoniam ab ili is speciebus , decoctiones, sirupi , 

aquae, vina et reliqua competenter informantur, prò posse 
meo dicere non recusabo. 

55.*— Decoctio purgans sanguinem. 
Prima igitur decoctio institualur sanguinem purgativa, 

(1) Nel MS. 6976 : mercurialis. De Bai. 

(2) Sarcocolia. De Bai. 



212 

quae sic flt : medullae cassi ae Astulne libra una , mannae, ìrio- 
lae, tamarindorum prunorum anauncia una, in aqua bulliair-, 
prona et violae et cetera in decoctione resolventur , et per 
noctem divo dimittantur, sint autein aquae librae duae t po- 
stea colentur et exprimentur fortissime per caci a m aut per 
panntim non perforatimi, et circa mane propinetur. Haec de- 
coctio non est multimi laxativa , et si quandoque non salvai , 
membrorum tamen refrigerat calorem et fervorem estingui!. 
Si hanc acuerè volueris , accipe scrupultim unum, vel duo 
reubarbari secundum quod acucre volueris ponas. Per se etiam 
reubarbarum datum cum aqua vel cum sirupo simplici vel 
violato secessum adducit et cura eo urinnm prpvocat. 

54.° — Decoctio purgans fieuma. 

Decoctio purgans ileuma sic flt: Recipe polipodii, agarici, 
coloqumtidis , elacterii, coconidii, lactides, aristologiae ro- 
tundae radicis, cucumeris agrestis , si oraci s rubri , radici* 
ciclaminis, aloes, camepitheos, cuscutae, ana scruputos tres, 
mirabolani citrini, bellirici, kebuli ana scrupulumnnum, mi- 
rabolani (1) in pulverem redigantur , omnia ista sive ex hiis 
in aqua bulliant , et in eadem colatura pulvis mirabolanarum 
ponatur et dimittatur ibi per duodecim horas vel plus , et 
quanto plus dimiseris tanto plus ducet, quae postea colentur, 
et ad repressionem mali saporis apponantur unciae duafe zuc- 
chari et in mane propinetur. 

35.° *— Decoctio purgans coleram. 

Decoctio purgans coleram sic fìt: Recipe elleboris albi, po- 
lipodii , tapsiae , cataputiae , nucis vomicae ana scrupufom 
unum, in aqua bulliant, et in aqua ista mirabolauorum citri- 
no rum pulveris apponatur uncia una et semis ibique dimit- 
tatur per quinque horas vel per septem, postea coletur etad- 
mixto zuccharo in mane propinetur. 

56.° — Decoctio purgans meìancoìiam. 

Decoctio purgans melancoliam sic flt: recipe: Epithymi, po- 
lipodii, glicouis, squinanti, centaurae majoris, tufhith, seA- 
nae , radicis chamaedris, hermodactyli ana unciam unam et 
semis in aqua bulliant et in aqua cocta et colata pulvis nri- 
rabolariorum indorum et emblicorum ana uncia una appo- 
natur et dimittatur per totam noctem et in mane colétur et 
propinetur. 

37.° — Decoctio purgans aquosos humores. 

Decoctio purgans aquosos humores sic flt : de seminibus 
diureticis • diuretica ponantur in vasa et bulliant cum aqua 
usque ad medietatein in fumo calido, et os vasis opiletur cum 

(1) Mirabolani bulliatU nel MS. 6988 ; ma il MS. 6976 

porta: jujubae in pulverem redigantur sine hi$: in aqua bulliant , eie. 
De Bah. 



213 

pasta, poste» vero pcrforetur com acu minutissimo et eodem 
modo de reliquis purgantibus aquosos humores facies. 
58.° — Decoctio purgans splenem et hepar. 
Decoctio purgans splenem et hepar sic fit: De scolopendria, 
bepatica, senecioni bus umbilicove capitali ve, grana solis et 
rad ix capparis et semen apii et sagapini., petrosilli, scariolae 
sparagi et radix ireos, dequibus in aceto bulli tis cum aceto 
colato et mivto cum mel|e ut duaepartes sint aceti , et tertia 
mellis, potest fieri oximel si coquatur ad spissitudinem mellis. 
. 59.° — De decoctionum malo sapore reprimendo. 
Quoniam autcm decoctiones propter amaritudines aut prò 
infirmi fastidio aut prò eorum amaritudine membris sunt ab- 
bomiriabiles, unde vix recipi possuut, sirupos solutivos se- 
ciindum varietatem huuiorum componimus, dulcedine enim 
siropi specierum temperatur amaritudo , et species dulcora- 
tae attrahuntur a membris ♦ a quibus altractae suus effectus 
consequuntur in corpore. Hac ergo de causa mei in eis poni* 
tur, ut sci licei reprimat malitiam specierum, et utconserven- 
tyr 9 mei enim prae caeteris liquoribus conservativum est, 
fhickis enim ut cerasa, persica in mei le conservantur per an- 
atrai, si non sit spumosum, vel aquosum, vel corruptum, 
vel antiquitate consumptum. 

40.° — De sirupo purgante sanguinem. 
Sirupus purgans sanguinem sic fit: decoctio praedlcta san* 
girini* purgativa sumatur et coletur et eidem zuccharum com- 
mi scea tur equaliter, bulliant lento igne, donec gutta ejus di* 
gita tacta adhaereat. 

44.° — De sirupo purgante fleuma. 
Sirupus purgans fleuma sic fit: decoctiones purgativas fida* 
matis colabis et in aqua colata taplumdera de zuccharo appo* 
pes et bulliat lento igne quantum praecedens. 

42.° — De sirupo purgante coleram. 
Sirupus purgans coleram sic fit: decoctio praedlcta purgans 
coleram bene colata cum zucchari eadem quantitate commi- 
sta bulliat lento igne quantum sufficit. 

45.° — De sirupo purgante melancoliam. 
Sirupus purgans melancoliam sic fit: decoctio praedlcta pur- 
gans. malincoliam cum zucchari aequali* mensura ad modum 
precedentium bulliat lento igne, 

44.° — De sirupo kydragogo. 
Sirupus hydragogus sic fit : decoctioni precedenti zuccha- 
rum aequaliter commisceatur bulliat ad modum praeceden- 
tium. 

45. 9 — De aqua purgante sanguinem et àlios humores. 
Aqua laxativa purgans sanguiucm sic fit : quemadmodum 
aqua rosata et si sanguinem quis purgare voluerit , siccae ro- 



214 

sae ponantur in aqua ut aqua rosacea fiat, sic spocies prò pur 
gatione sanguinis ponantur in aqua et quod dofluit per nasum 
.vasis in ventosis colligatur et calidum recenter oflcralur. 

Si coleram purgare volueris , species coierao purgativae in 
aqua ponantur et fiat in ni od uni aquae rosaceae. 

Si fleuma purgare volueris , species fi e u ma ti s purgativae 
euperius designatae in olla ponantur cum aqua sicut roaae, 
et coquantur ad modum praecedentis. 

Eodem modo de speciebus purganti bus mclancoliam 9 tei 
aquosos humores aqua laxativa efficitur in modum aquae ro- 
saceae. 

46 .° — Quae aliler fiat aqua rosacea. 

Aqua rosacea sic fit: Accipc rosarum libras sex, in cucurbita 
ponantur et aquae rosis unciae qualuor et super cucurbttara 
apponatur ventosa ; Cucurbita super lentum ignero ponatur 
et cum rosae incipient fumare , fumositas inspissabitur t sed 
cum liberum non babebit fumus exitum, transducetur in 
aquositatem, quae aquositas do&cendens per nasum ventosa* 
exit et aquam rosatam quam diligenter colligc et usui serva. 
Eodem modo faciemus de violis sicut diximus de rosis 9 utri- 
busque tamen reccntibus. Eodem modo de speciebus laxatt- 
\is fit aqua laxativa, de stipticis, stiptica aqua. Vendicai nam- 
que sic aqua specierum eflectum et earum acumen aliquanlu- 
lummitigat; undo talcs aquae minus molestiae speciebus re- 
periuntur , et baec aqua secundum proprium eflectum ejof 
fit sirupus suavissimus ad modum praecedentium siruporum» 
Notandum tamen est quod puivis praedictarum specierum 
quae sunt nimis borribiles aut in sapore aut in odore si in sac- 
culo prius reponuntur et sic in aqua bulliant, maliciam per- 
dunt. Species vero reliquae sino sacculo poterunt in aqua eoa' 
venienter bull ire; borribiles namque species in sacculo repòfii 
debent, et earum malicia reprima tur. 

47.° — Qualiter aqua ardens fiat. 

Aqua ardens ad modum aquae rosatae sic fit: Vini ( aHrf ) 
vel rubei libra una in cucurbita ponatur, salis (africani?) ni- 
gri pulverisati aut etiam salis costi libra una , in olle rodi , 
aulphuris vivi quatuor unciae, tartari unciae quatuor in cu- 
curbita ponantur cum vino praedicto et ventosa supponatur, 
et aquositas descendens per nasum ventosae colligatur, a qua 
aquositate pannus intinctus servabit flammam illesus. Idem 
facit bonbax absque perditione substantiae. Ut autem din ta- 
lis aqua cum tali cflcctu servelur, in vase vitreo ponatur 
non poroso, sed quod babeat os strictum, in co sex vel septem 
guttae olei ponantur, et cera fortiter ceopertum servetur; 
banc autem aquam si experiri volueris, sulphur vivum igni* 
tum in eadem cxliugucs ter vel quater ci con lentum poterò 
experiri. 



215 

48.° — Alius modus aquarum laxativarum. 

Est autem alius modus aquae laxativae ut leviter fiat: spe- 
ci es herbae secundum proprium eflectum earum bulliatit in 
aqua , quae bull ita eflectum sibi contrahit a rebus appositis» 

De hydragogis similiter Gat aqua bydragoga. 

Aqua laxativa multimi valens a veteribus medicis esperta 
sic fit : Badices celsi in aqua bulliant, baec aqua colata mul- 
tum ducit et purgat flcuma , si vero radices praedictae in sera 
caprino bulliant , et serum postea coletur et ofleratur melan- 
coliam adeo purgat quod hominem nigerrime assettare facit. 

49.° — De vino purgante sanguinerà. 

Yinum purgans sanguinem sic fit; vinum album cum tama- 
rindo bullial, vel cum primis, vel cum cassia fistola, vel via- 
lis 9 vel cum cerasis, quod postea coletur et cum melle miscea- 
tur 9 ut fiant sex partes vini et septem mellisalbi bene despu- 
mati, et species confortativae similiter eis commisceantur pul- 
verizatae , postea coletur per sacellum super aliquod vas et 
in ore illius vasis sit crocus orientalis et pulvis liquiritiae 
positus in panno , ita quod ut gultatim descendens per mè- 
dium crocimi in vase fluat. Yinum autem colatum sic delecta- 
bile erit in sapore, et odore, et colore. Hoc vinum hyposar- 
gicis et sanis confert. 

50.° — De vino purgante jleuma. 

Yinum purgans flcuma sic fit: Species purgantes fleutìia 
polverisatae ad pondus unciarum duarum cum libra una mei- 
lis despumali commisceatur, quod postea commisceatur cum 
libris septem vini et coletur ad modum praecedentium. 

51.° — De vino purgante coleram. 

Yinum purgans coleram sic fit: Pulveris specierum purgan- 
tium coleram unciae duae sive omnium sive quarundam cum 
meHis despumati libra una misceantur et cum libris quatuor 
vini coletur ut praecedens. 

52.° — De vino purgante melancoliam. 

Yinum purgans melancoliam sic fit: pulveris praedictarnm 
specierum purgantium melancoliam unciae tres 9 cum libra 
una mellis et sex libris vini commisceantur et colentur prae- 
diclo modo et purgant melancoliam. 

35. ò — De vino hydragogo. 

De rebus hydragogis , id est, purganti bus aquosos humores 
unciae duae praedicto modo cum vino et melle commixtis fiat 
vinum hydragogum ad modum vini praeccdentis. 

54.° — De vino confortativo. 

Notandum quod vinum confortativum ih de speci ebu 8 con - 
fortativis vel cuiuslibet alterius cffectus secundum specierum 
eflectum. 

55 * — De unguento laxativo. 

Unguenlum laxativum sic fit: succus ellebori nigri cum fello 



216 

» 

taurino ci ovis sepo commisceatur , sii autem sacci uncia una 
et simul bulliant doncc inspisscntur parumper. De hoc ven- 
ter si ungatur, solvitur, et lumbrici pernecaotur, addilo la- 
men de polvere scammoniae parumper. 

Itera adid aliud unguentum : succi laureolae oncia una, 
lactis titimalli unciae duae , furfuris triticei unciae tres f esu- 
lae uncia una et semis, succi mercurialis unciae doae, semi* 
Bis cucumeris agrestis uncia una et semis, sali* armoniad on- 
cia una, haec omnia cum libris duabus axungiae liqaefactae 
et cerae uncia una bulliant donec incorporentur 9 demum re- 
more et usui reserva. 

56.° — Unguentum contra lumhricos. 

Unguentum contra lumbricos sic fìt: Auxungia putrida bol- 
liatur in aceto et admixto felle porcino et farina lupinorum 
et gitb parum bulliatur, et cum tepuerit venter inungatur. 

57.°— De oleo laxaiivo. 

Oleum laxativum sic fìt: scammoniae unciae duae, salto 
armoniaci uncia semis , euforbii , sulphuris vivi ana unciae 
duae pulverisentur, et olei abloti libris tribus bulliant, eoa 
laureola, cathaputia, vcl elleboro, ve! esula et post commi- 
aceantur , quod calidam inunctam secessum facit. 

58. — De ablutione olei. 

Oleum sic abluitur: oleum cum aqua calida in aliquo vase 
vitreo inferius perforato mittatur , et cum iofrigidatum foe- 
rit, remove idquod opilat donec aqua exeat; iterala Taro 
opila et aquam calidam appone, et opila , quod eum iofrigi- 
datum fuerit postea removendo remove fecem; hoc vero flt oe 
fex olei noceat. 

59. — Oleum laxativum sarracenorum. 

Oleum laxativum sic flt; Secundum doctrioam sarraeeoo- 
rom; folla herbarum laxativarum pulverisentur ut folto lau- 
reolae , esulae , vel flores herbarum ut violarum et frudns 
qui sisani (1) dicitur et de Sicilia auferuntur.In linteo maodo 
ponantur, et super spargantur flores vel frondea herbarun, 
et sic sisani impingabuntur , iterum remotia siccis appone ti* 
rides tamdiu donec sisani magis impingari non possint, colll- 
ge fructus et in oleo abluto facias bull ire et odorifero; postai 
cola et exprime per pannum fortiter , et id quod exiet et so- 
peroatabit colligc, quo si venter inungatur» assellabit. 

60." — De oleo violalo et rosato eie. 

Ad modum talem flt oleum violaceum vel rosatam , et de 
de aliis hujusmodi berbis viridibus, sed de siccis specie!» 
aliter potest Aeri . ut siccae species in oleo bulliant et postea 
colantur; efficaciam trahunt aut a speci ebos ibi appostila, et 

(1) Nel MS. 6979: gasami. Cerio sesami , giuggiolena, o smorti 
che anche ora viene dì Sicilia. 



217 

secundum hunc modum fiuti! olea multa 9 ut nardinum de 
nardo, laurinum do baccis lauri , puleginum de pulegio; fi! 
autem aliter de follia, aliter de lignis, de floribus ut viola . 
rosa vel aliis floribus conclusis in vase oleo prius(l) in vaso 
posilo, tura in lebete pieno aquae calidae etsicbulliat in du- 
plici vase, non ita tamen quod aqua calida vas cum floribus 
iotret; post ebullitionem, vero quae reclusa sunt iu vasa co- 
lentur et quod inde exprimitur usui reserva. 

6 4.° — Ole a de lignis. 

De lignis flt oleum ut de junipero repleatur olla qaae ha- 
beat in fundo foraraen, et super ollam integrano, Illa olla im- 
pleatur et imponatur ad ignem y et olla superior bene de lesta 
oooperiatur , et quod per foramen stillat inferius r oleum ju- 
niperinum vocatur et sic flt de qualibet ligno oleum ad liane 
doctrinain. 

62.° — Oleum provocati* febrem. 

Oleum provocans febrem sic flt: carnis leonis uncia una , 
cum libra semis de petroleone simul bulliant , quod postea 
coletur v et fortiter expressura temporibus et pulsibus et na- 
ribus et plantis pedum et raanibus inunctis facit febrem; ma- 
gia tamen si viris genitalia 9 mulieribus vero mammillae inun- 
{antur. 

65.° — Pomum purgans fleuma. 

Pomum laiativum purgans fleuma sic fit: recipe poli podi i, 
agarici pulveris ad pondus trium vel quatuor nummoruui 
il pomo concavo ponantur, et pomum in pasta invdvalur 9 
e: pasta subtiliter perforetur ne medicina destruatur et po- 
atea in fumo decoquatur frustum talis pomi convenienler du- 
ctt 9 et pulvis idem decoctus in medicina non opiata adini- 
xlus, fleuma purgabit 9 quae opiata somnum provocat et dor- 
mire in acuta medicina molestum est. 

64. ° — Pomum purgans sanguinem. 

JPomum sanguinem purgans sic flt : de prunis damasceuis 
«se conflrmatur laxati va 9 sed si pomum sanguinem purgans 
fatere volueris , violae contritae recipe unciam unam el se- 
na, aut dosim triferae sarracenicae, aut medullae cassine li» 
*tuae 9 mannae et tamarindorum aut prunorum damasc<*no- 
run ana unciam semis in concavo pomo ponetur et pracdiclo 
pano decocto , cujus frustum bene ducet 9 et eodeui modo 
dedyasennae si dacon (?) decoquetur in pomo ducet uiclius. 
Sei etiam medicinae compositae ut dixi laxant, vel cliam al- 
fterùs eflectus medicinae. . . decoquantur in pomo pracdiclo 
melo 9 pomum sibi vindicabit eflectum medicinae : ul si iu 
Jtono aliquid stipticum bulliat, ut sanguis draconis vel gum- 
Jniarabicum in fumo tamen bulliat pomum invululuui pu»la, 

( ) Nel MS. 6976 puro. De Balz. 



218 

et stiptic ilatem babehit In corlice suo a rebus apposita , de 
quibus eliam praedicto modo sirupus potest instilui curiali- 
ter, ut pomum in aqua tamdiu bulliat quod coctum diasolva- 
tur y liaec aqua colata et zuccharo mixta aequalifer decoqua- 
tur ad niodum praedictorum siruporum. 

65.° — Pomum purgati* coleram. 

Pomum purgans coleram sic flt : scammoniae ad pondu 
trium vel quatuor nummorum , secundum quod purgare va- 
lueris , pulverisata in pomo concavo reponatur et pasta cir- 
cumvoluta in fumo vel in testa decoquatur. Cujus frustato 
acceptum facit a ssellare et idem cocta scammonea usui reser- 
velur. Sic medicinae datae suaviter ducent , et sine molestia 
purgant yetericos , ternarios , quaternos et aegrotanles de 
colera. 

66.° — Pomum purgans melancoliam et hydragogum. 

Pomum purgans melancoliam sic fil: turbith, hcrraodacly- 
lae, aut ccntaureae pulvis aut mirabolani indi vel ellebori 
nigri in pomo modo praedicto coqualur, tunc frustrum acce- 
ptum melancoliam purgat , et suaviter educit et pulvis ibi 
coclus aliac medicinae admixtus ut benedictac, vel aliae me- 
dicinae couvenicuter ducit, eodem modo de speciebus hydra* 
gogis fit pomum hyriragogum. 

67. ° — Punta laxafivus. 

Panis laxativus sic fit: lac titimallì, vel scammonea, vel suo- 
cus polipodii, vel ciicunieris agrestis in pomo cocta cum fari- 
na commisceatur et fin ut inde oblalae. Uè succo laureolae voi 
csulae potest (ieri similitcr addilo tamen modico scammoniae 
vel diagridii. 

68.° — De Pilulis variis. 

PiluIaepretiosacMagislri Salerni quae suaviter purgant qm- 
tuor bumores sine molestia; dulces sunt et dulcedine sua ne- 
lius a membris attrahunlur,a quibus attractae suum efléctn 
inelius consequuntur, caput allcviaut,stomachum confortali, 
\isum clarificant, appetitimi excitant, virtules anima les Or- 
roborant. Si quae aegriludines fiuntex humoribus aut omi- 
no per has destruuntur aut reprimunlur. Recipe : aloes ari- 
corali drachmas duas; scammoniae in pomo decoctae scrtpu- 
los duos ; violae , turbith , polipodii agarici ana scruprios 
septem, anisi, cumini, masticis , storacis rubri ana undmi 
aemis; rosae, macis, cinnamomi ana scrupulum semis. Pul- 
vis praedictarum spccicrum cum succo absinthii, vel cumjoe- 
co feniculi. vel morsus gallinae. Postea formentur in motam 
orobi quindeeim vel vigiuti aut plures aut pauciores iMa- 
tae impares secundum naturam hominum diversam insre; 
aut per se, aut cum ovo sorbili f aut cum nebula fornace re- 
cipiantur in loco calido et testa calida super excuntc aper 
umbilicum. 



219 

Diversae sunt pilulae quae quldom cognitae suol a multi* 
in antidotario , quas singulatim dicere duxi fastidiosum ; de 
igoolis et pretiosis breviter et subtiltter incipiam tractare. 

Pilulae Zacchariae : recipe mirabolani citrini et de omni- 
bus mirabolanis ana drachmas duas; nucis vomicae, gummi 
arabici, masticis ana drachmas duas;bdellii et cubebae, agari- 
ci cardamomi, sennae ana drachmas duas; epithymi, esulae 9 
ana drachmam unam ; ammonii uncias duas; polipodii y cha- 
maedrys , asari ana drachmam unam ; laclis anabullae un- 
ciam unam ; mellis despumati libras duas : mei coquatur in 
praedicto lacte, ut aliquantulum consumatur, deraum forma 
pilolas cum praedictis speciehus in modum ciceris manibus 
lamen inuftetis cum aqua infusionis dragaganti. 

69.° — Fumigium laxativum. 

Fumigium laxativum sic Ut : de speciebus laxativis que- 
madmodum et de stiplicis. Recipe de stipticis: armonici salis 
vncia semis; euforbii, cataputia ana uncias duas; scammo- 
neae unciam unam; polipodii upcias duas; ellebori, esulae 
ana uncias tres: pulvis istarum specterum cum lacte titimaTli 
commisceantur , et usui reservetur , et cum opus fuerit 6uper 
carbones ponatur et fumus recipiatur. 

70.° — De fomenlis. 

Fomentimi laxativum sic fìt: violaeunciae quatuor ; esulae 
lasreolae, herbae cataputhiae, titimalli ana librae duae; mer- 
cnrialis, malvae ana libra una ; ciclaminis unciae tres ; fenu- 
graeci, seminis attaeae, seminis lini ana unciae quatuor : in 
aqua et oleo bulliant donec herbae interesserò videantur et 
famus recipiatur; patiens vero ex quo fumum recepii abluat 
se circa interiora. Hoc quidem egestiones provocai , et Jje- 
morrboidas si quis babere consuevit. 

14.° — Clysteria. 

Gysteria alia mollificativa , alia mordiGcativa ; mollificati* 
▼a sic flunt: recipe: malvae, mercuriali*, violae, furfuris tri-, 
ticsi ana unciam unam ; mellis scrupulos tres in aqua bul- 
liant. Postea coleo tur et infrigi dentur , et colatura cum $ly- 
stere iujicietur. Aliud magis mollilicativum: recipe: fenugrae- 
d, seminis lini ana unciam unam ; brancae ursinae, altaeae 
unciam unam; mellis unciam unam, in aqua bulliant do- 
semina mollia flant , quae aqua colata eodem modo per 
clysteria injiciatur. Glysterium mordiGcativuni sic lit : cicla- 
mini*, ellebori unciae duae; (t ter), euforbii drachmauna; 
in aqua salmacina bulliant , quae colata in aqua tepente per 
clyslerium injiciatur. Magis mordiflcativum sic fìt : salis ar- 
moniae scrupulus unus ; scammouiae, piretri , ana scrupulus 
unus , in libra aquac bulliant et intromittanlur. Clyslerium 
lenitivum valeus ad disseiilcriaiir. recipe: meduilae cassiae fi- 



220 

sìulae, tatuar indorimi, violae ana unciam unam. In libra aqnae 
una bulliant, quae tepens per clysterium iujicialur. 

72° — Suppositoria. 

Suppositoria alia gra\ia, alia lenia. Lenla vero stintili fru- 
strala lardi, tirsus (1) caulis pcrunctus oleo, fullum (?) oculi 
ludi v stercus muris intromissum, mei cum pauco sale fri- 
xum , et in magdalionciu redattimi et intromissum ; thyrsus 
bletae , thyrsus malvac, thyrsus mcrciirialis. 

Gravia suppositoria sunt haec ; mei violaceum cum felle 
taurino mixtura, sai gemina, vitriolum, sai armoniacom, sai 
affricum, scammonea, elleborus niger, lapides calcis, bttty- 
rum, lac tilimalli inspissatum, lae ficinii (?), euforbia , her- 
modaclyli , et slmilia monlicativa ad quorum niiftiam mor- 
dicationem reprimendam oleum admiscenius aut perungendo 
aut permisceudo. 

Talia suppositoria in mulierihus mcnslrua ediicunt. (Squa 
balas (sic) et hcmorrlmidas ejiciunt ; cerehrum dcpurant quod 
squabalae recentes et licmorrlioidae caput juvare consue ve- 
runi), Aliud : stercus in troni issimi "cum incile et pauco sale 
frixum similiter laxat. Manifestili est quod medicinae obla 
tae magis vel minus quam debeant aut ductiiit magis quam 
oporteat f aut nullo modo duciint, sed interius remanentcs 
fumant et alleviationem indurimi et hepar calefreiiint et de- 
siccant 9 et veniente* ad fontes eli lira in iiidiicunt quae sole! 
contingere comedentilnis prius quam medicina o|>erelur. 
7J.° — Provenutiti fltirum \m>$1 incitili mi ih. 

Provocantia itaque (luxuin post mcdiciuaui sic: aqua calida 
recipiatur, cum aqua prima damascena liulliant, aut Simplex 
aqua calida oflcratur , tentila calida ventri apponatur , vel 
balneum intret ita ut aqua non altingat Usque ad gulam. vel 
sacellus furfurc plenus in aqua bullitus et medio stomacho 
supponatur ; secundum vero proprietatem materici divisi?* 
oflerenlur ante pur^ationem , ut prò fleumate et colera sim- 
pus acetosus, prò melaucolia omiiicI diureticum vel dìssolu 
tivum. 

74,° — De fluxu constriiiqcndo po$t mcdicinam. 

Fluxus nimius post medicinali! sic constringi tur: ut ratio- 
ne ducta in contrarium, aquac slipticae, sirupi sliptici , vè- 
num stipticum, fomenta stiptica, pilulae stipticae, cataplasma 
stipticum v convenienter iiifbrmcittur quae oblata coaslria- 
gunt. Haec autem omnia composita medica menta de sivpli- 
cibus fiunt 9 quae vel specie* sunt voi lierbae, vel sucri slnpli- 
ces 9 et praeter haec quaedam sunt composita* quae in aiti* 
dotarlo disponcntur et sunt usuale* ut dyacodion. athanasia 
et similia. Specics stipticae sunt cumini arabictini, sautlaraca 

(1) Tirsus per thyrsus. Il M>. «i'JTò trunru*. De Hilz 



221 

alba et rubra, mummia, spodium, sanguis draconts, mirtilli, 
psidia idest cortei mali granati 9 balaustia , bolus armena 9 
polvi* marmoris et gypsi, lapis emathites, psillium, mastix ; 
haec omnia oblata constringunt. 

73 .° — Jlerbae stipticae. 
Herbaè stipticae sunt : sympbitam , verbena, absinthium , 
corrigiola , plantago y nasturtium, sisimbrium, herba rosa; 
▼el ìlores, athanasia id est tanacetum, frondes sorbi, frondes 
coctani , frondes mespili , frondes pruni, frondes castaneae, 
thapsus barbata. 

76 .° — De succi s. 
De succisi succus symphiti, succus absinthi, succus verbe- 
nae, succus corrigiolae, succus plantaginis, succus mentastri, 
succus rosae, succus athanaeiae, succus hypocistidos, succus 
pronorom immaturorum, succus frondium praedictarum ar- 
borum. 

77.° — De usualibus medicinis constrirtitis. 
Usuaìes medicinae constrictivae: atbanasia, verbena, opo- 
pira, esdra, aurea, mitridatum , et rei i qua e opiatae. Diaco- 
diòii, oleum de mirtillis, rosata constringunt. 

78. — Aqna stiptica. 
Aqua stiptica sic fit : de praedictis aliquave vel plora vel 
omnia in aqua bulliant commixla , aqua colata si offeratur , 
constringet. 

79.° — Sirupus stipticus. 
Sirupus stipticus sic fit : ut aqua stiptica colata cum zuc- 
cbaro et speciebus stipticis bulliat et clariflcetur ad modum 
sirupi lavativi et mirabilis est ejus effectus. 

SO. — Vinum stiplicum. 
Vinum stiplicum sic fit : de speciebus stipticis ad modum 
prajedicti vini lavativi. 

81.° — Fomentum stipticum. 
Fomenlum slipticum sic fit: de speciebus rebus stipticis In 
aqua pluviali. 

82.° .— Pilulae stipticae. 
Pilulae stipticae sic fiunt:de speciebus stipticis succia com- 
mixtis cum vino stiptico. 

85/ — Cataplasma stiplicum. 
Cataplasma stiplicum sic fit : vel eodem modo fit de rebus 
siipticis bullitis in aqua cum succo stiptico , ventri appona- 
tur, vel aqua calida si quis intret usque ad gulam, fluxusre- 
stringitur. 

84.° — De provocanti* hemorrhoides. 

Ad hemorrboidas prqvocandas clysteria praedictae mordi- 

cativa injiciautur, aut .gravia suppositoria supra dieta; est au- 

lem inutilis purgatio, si passio inveterata, antiqui siquidem 

inter naturales purgatioues hemorrboidas computante Unde 



222 

etenim oonsonnt Hipocratcs in aphorismis : hemorrhoidis 
sanari antiquas, si una relieta non fuerit, periculnm citaat 
hydropem fiori aut phlhisim, et 1109 subjungimus ani manìin 
aut mclancoliam. 

8S." — De conslr iettane hemorrhoidarum. 

Constringuntur hemorrhoidae sic : pnlvis spineae combo- 
stae suporspargatur,si fuerit extcrius aut licinium oleo inuu- 
ctum, pul vere inunctum superponatur si fuerit interini. 
86.° — Alius modus provocatali hemorrhoidas. 

Est alius modus provocanti hemorrhoidas» qui sic fib men- 
tastrum cum aqua bulliat vel hedera terrestris ; et hac aqna 
fomentetur, quia tale fomentum menstrua provocai et hemor- 
rhoidas et secessum educit , lumbricos pernecat , quaedam 
enimmulier dum lumbricos haberet, teste Constantino t af- 
fligebatur, hocce enim fomentum eisubvenit, et lumbrfcis 
mortuis et eductis , convaluit. 

57.° — Alius modus retinendi hemorrhoidas. 

Hemorrhoydarum quoque retenlio aliis modis Gt: samatnr 
mucilago psillii , et cum succo thapsi barbati commisceatar, 
quibus gummi arabiciim , costi in testa calida et pul vis pinete 
combustae et gipsi et filtri combusti» et pili leporis combusti 
commisceantur, et in loco unde sanguis fluit apponantur; prò- 
batio hujus rei talis est. Thapsi barbati radix cum psilltoia 
aqua fluente apponatur , sit tamen rivus aquae parvi» , et 
aqua transsibilis; praedictum cataplasma si circa brachimi 
ponatur et cum flebotomo per cu ti a tur , sanguis non exibtt. 

SS. — Diuretica. 

Diuretica sunt urinam provocanti a : omnia hydragoga stmt 
'diuretica, et propter hoc de usualibus medicinis, benedida, 
litotripon , justinum. Simplices autem diureticae sunt: semai 
melonis, citri, cucurbitae et cucumeris, anisi y raaratri, 10- 
menapii, petrosilli; scariolao, sparagi, brusci,et frados 
capparis, et radices h erba rum scilicet: saxifragae, cretaoi, 
sambuci , senonum alexandrinum , radix apii , costi etslmlBi' 
89.° — Diuretica, lapidem frangenlia. 

Sunt diuretica et lapidem frangentia, scilicet, sanguis hhd- 
nus vetustissimus (1), fu, saxifraga, lapis lazuli cum aceto 
bulliant, in quo et si ovum dimittatur, molli Gcabi tur. Post 
vero involvàtur felle taurino vel porcino in praedictoacetoubi 
ista bullierint, mei et storax commisceantur et bulliant M- 
que ad spissitudinem, denique cum succo senationum cocMe- 
ar unum distempcretur , et mane et sero propinetur. Probatk) 
hujus rei talis est. Ovum per diem et noctem imponatar 
ctmollilicabitur. Acetum mollificat , saxifraga lapidem fran- 
git, valeriana similiter, sanguis hyrcinus adamantem ; snecos 

(1) la MS. 6976: musciUus loco vetustissimus» De Bab. 



223 

senecioni* splenem mollificai. Mirabolani condili sic finn t: 
smaniar recentes si possint bàberi 9 sive alii et sere ca- 
prino dia ti ss ime bulliant, et per Iriduum in aceto dimittatur, 
denique cam sacco feniculi vel raorsus gallinaeminorisabluan- 
tor 9 et in sirupo violaceo perfecte decocto vel melle reserven- 
tur et cam opus fuerit duo vel tres recipiantar in sero vel in 
suine. Visum clarificant* stomachum contar tant, cerebrom 
depurane aegritudines de colera purgant. 

00°. — De lacle tUimalli. 

Lac titimalli vicem scammoniae in purgatione opti me con- 
soevit, ad cujus reprimendam maliciam invigilemus. Lac igi- 
tur recipietur et cum succo plantaginis aut cum aqua decoc- 
tionis ejus bulliet donec succus annihiletur, denique in po- 
mo concavo bulliet in pasta involutum, et in fumo deco- 
quatur, postea pomo aperto liquor recipiatur et cum opus fue- 
rit , distemperetur cum datione medicinae ad pondus duo- 
rum vel trium scrupulorum et circa matutinas propinetar; 
fienaia purgat. 

9/.° — De menstrui* provocandis. 

Menstrua, teste Hippocrate, educit ex aromatibas calafac- 
tit 9 fit autem hoc modo : thus super carbones ponatur , et fil- 
mare per muliebria recipiatur , idem fiat de Starace calido si- 
ve alipta, de gal liamuscata. Fomenta etiam fiantde fenugraeeò, 
branca orsina , semine lini , malva , centaurea, viola, bleta , 
marrubio, laureola, Savina, ruta maiori, salvia maiori, ....... 

mentastro, sive omnibus, sive quibusdam in vino vel in aqua 
bollitis; fomentum recipiatur et balsamum bibant cum vivo 
et menstrua deponenlur. 

92.° — De mentimi* restringendo*. 

Menstrua sic restringentur : Consoli dae radi* in aqua pio- 
viali bulliant cum radice tapsi barbati , vel verbena , vel 
corrigiola, vel plantago, vel ipposella , idest cauda equina 
vel atbanasia in aqua pluviali bulliant qua aqua calida malie- 
rea otenlur. ltem gummi arabicum , bypocistidos , pulvis 
boli armenie, sanguinis draconis, mummiae, psidiae, balao- 
stiae, rosae ana scrupuli duo, in aqua bulliant et resoluta po- 
tai dentur. Aliud ; lapis hematites cum cote vel marmorefri* 
cetor in aqua pluviali et liet aqua quasi sanguinea y data re- 
stringit menstrua , et cum pessario injecta similiter et atha- 
nasia cum pessario injecta mire prodest , dyamyrtilli simili- 
ter prodiderunt. ltem tale fomentum fiat: tannus, id est , pul- 
vis eorticis quercini et radicis coctani , mespili , sorbi bul- 
liant in aqua pluviali et hoc tale fomentum accipiatur. 

95. — De provocanlibui urinata. 

Urinam provocantia sunt quae diuretica nuncapantur , ot 
aemencitruli, melonis, cucumeris, cucurbite, sparagi, sca- 
riole, brusci, apii, prelrosilli, cam, mentastri, sileris mon- 



224 

tani t sisami, siselei macedonici, saiifragae, capparis, co- 
sti v ci mini , dauci , reubarbari , yris , cameatis id est sam- 
buci , actls id est ebuli 9 cauli s vetustissimi , tribali ma- 
rini, filicis aut radices aut semina, si inveniantur, in aqua 
bullinnt , et aqua foveatur vel de ipsa aqua potetur. San- 
guis liircinus idem facit et lapidem frangi 1 .; item caiiles re- 
tore* et turìones cretani, et senationes in vino albo bul- 
linnt et paliens fomentum recipiat, et cum tepnerit liquor ge- 
nitali,! ipso liquore fomententur, urinam provocat, et lapidem 
frangit ; et de bis herbis quae hic buHierini competenter fiat 
cataplasma , aut haec eadem cum euforbio butliant in oleo v 
si de tali oteo inungatur locus ubi lapis est , frangil lapidea) 
et urinam provocai. Inunctum super scrofulas destruit eas et 
omnino annihilantur. Medicina bujusmodi oblata quandoqve 
retardatur in suis effectibus, quia a natura membrorum retar- 
dature! lune non ptfest bene operar i, cum natura non obedie- 
rit, reducitur ergo in sirupum, sic simplices species quae reci- 
piuntur in composito medicamine aut erunt semina, aut radi- 
ces, aut fructus, aut gummi v aut lapides et sic de caeteris quae 
quandoque sunt horri bilia , quandoque delectabilia. Horri- 
bilia in sacculo recludantur, et in aqua bulllant quae cui 
zuccharo commisceantur aequali mensura et bulliant et fiat 
sirupus. Si fuerint delectabilia , in aqua sine medio bulliant, 
qua colata cum zuccharo commista fiat sirupus , verbi gratta 
de sirupo hepaticorum , phtbisicorum , pleureticorum 6t si 
qua sunt similia. 

94.° — Sirupus hepaticorum. 
Sirupus hepaticorum ternariorum et contra acutas et per- 
acutas passiones de colera mirabiliter prodest (1) sic flt: coa- 
tra hepatis calidum herbae frigidae aut omnes istae aut quae- 
dam ex istis in aqua bulliant, aut succus earum accipiatur, 
sunt autem herbae haec: semperviva , crassula, capillus te- 
ner is, poli tri ebum, adianthos , mercurialis , umbilicoa teoe- 
tìs et similia ut rosa, viola, quarum succus aut decorilo còm- 
misceatur cum zuccharo et fiat inde sirupus. In liquore apedes 
pulverizatae in sacculo inclusae bulliant donec sirupus per- 
fede sit decoctus. Sunt autem species haec : sandali albi et 
rubri, spodium, semina lactucae, berberis, et scariolae ,' por- 
tulaca, et in alio sacculo includantur psiilium, semen dhffit 
et bulliat usque ad decoctionis perfectionem sirupi , ' et priva 
ante quam fiat, oportet cassiae fistulae, tamarindi succum ai- 
te apponere sirupo dum bulliant , et de violis parnm fria 
cacochymae dicuntur violae, unde si multum de eis appun- 
tar in medicina, ponatur similiter pluvis masticis quae stoma- 
chimi confortat. Sed si mixto reubarbara detur prodest, quia 

(1) De colera .... prodea mancano nel MS. 6976, De Bah. 



225 

dum hcpar pnrgatnr aliqnantultim infrigiditatur. Argomen- 
tasi tarjus rei tale est; si praedictae herbae Tel species teran- 
tar et superponantur fervorem mitigant. 

95. — Sirupus phlhisicorum, 

Sirupus phthisicorum sic flt: Recipe gummi arabici, li- 
quHritiae, dragacanti ana scrupulos dnos; sangiiinis draconis, 
mammiae ana scrupulos duos; symphili, corrigiolae, ipposili- 
nae(t), tapsi, verbenae, athanasiae, aut omnia ista, autquae- 
dam ex istis succi vel seminis ana drachmam unam; yssopt, 
scrupulos tres ; portulacae , seminis papaveris albi , seminìi 
malvae, fenugraeci, seminis lini, hypocystidos, seminis liqui- 
ritiae ana scrupulos * duos et semis; seminis citoniorum , vel 
seminis bonbacis , citruli , melonis , cucumeris et cucurbitae, 
ana scrupulos quatuor; jujubae numero viginti; pruna decerne 
ordei tr iti -libra semi s, in aqua pluviali diutissime bulliant 
et addito succo palestini melonis v aut citruli , aut cucumeris 
in forno decoctae in pasta involutae in aqua aliquantulum 
bulliant ; denique aqua ista colata addito zuccharo bonus* si- 
rupus eflicia tur, Phthisicorum vita prolongatur: si vis de aqua 
bollita cum speciebus aut herbls ut dragaganti aut diacimino 
et luccaro admixto sirupus constituatur ; sirupus iste aliiS) 
medicinis comprobatur preponderare. 

96. — Sirupus spleneticorum. 

Sirupus spleneticorum sic flt: Recipe: Ireos, costi, seminici 
apii , petrosilli , brusci , sparagi , radicis taraarisci aut coma- 
rum ejus; radicum ebuli, samhuci, ana scrupulos duos et se- 
mis. in aqua bulliant diutissime; que bene bullita et colata J 
extinguantur ibi lapides fluviales, aut lapis unde excutitar, 
ignis, aut caleps, aut aurum , aut ferrum , et in tali aqua ad- 
misceatur zuccarum et sirupus fiat. Lapis armenus adpondus 
duorum vel trium denariorum pulverizatur, in aqua ablatus 
sex vicibus et cum hoc si rapo mixtus in mane potetur, spie-; 
neticos liberal. Simililer radicis symphiti. 

97. — Sirupus arthelicorum. 

Sirupus artheticorum sic fit : et catarrhum patientium , et 
contra tripliccm asraatis speciem: Recipe; hyssopi, pulegii 
ana scrupulos duos; caricarum, pinearom enucleatarum un- 
cias duas ; quos scrupolos duos liquiritiae, gummi arabici» 
dragaganti ana scrupulos duos; ordei vel furfuris triticei scru- 
pulos tres; rafani cum vino cocti scrupulum unum 9 in aqua 
bulliant, quae bene eoletur et mundificetur; aqua posteazuc- 
eharoadmixta, fiat sirupus; potetur mane et merìdie et aero 
cochlear unum de hoc sirupo et aqua ordei tepens dari debet* 
98. — Sirupus kydropicorum et spleneticorum. 

Sirupus hydtopicorum et splenelicorum sic fit: radix yreof^ 

(t) Forse : Ipposcttae* De Bah. 



226" 

filipcudulae, chamaedrys, chamcrpytis , samboci, fenieuli, 
apii 9 ana scnipulos tres et semis in libra una aquae bulKint 
et aquae colatae zuccharum admisceatur et fiat sirupus. De r*- 
bus hydragogis in aqua buliitis , et colatae aquae admisceatur 
zucchara, sirupus potest consti tu i competenter. 

99. — Sirupu$ ad lepram. 

Sirupus ad lepram et ad salsum fleuma, sic fit: famus 
terrae , lapathum acutum , enula , tapsus barbatus cum aqva 
diutissime bulliant ad pondus librae semis , de unoquoque 
marrubio, centaureae minoris,medianum cortex squillae, ac- 
cipiantur ana unciae quatuor; absinthii unciae quatuor; poK- 
podii, laureolae, esulae, ana unciae quinque, dio in aqua 
bulliant; squinantum, senac, epilhimus, mirabolani ana un- 
ciae duae ; granatorum mundatorum unciae duae , pulvera 
in sacculo recondanlur , et cum praecedentibus in aqua bul- 
liant diutissime, cum qua aqua colata admixlo zuccaro sirupoi 
efficiatur , quo sepius quis utatur a lepra et scabie mundiOca- 
bitur. Alius: Serpens sumatur cui caput et cauda absdndaD- 
tur. quatuor digitis ex utraque parte, et remotis interioribns, 
quae ventre invenitur axungia colligalur et in aqua bulliat, 
et cum aqua succus rutae vel mentbae admisceatur ; post co- 
letur et zuccharum admisceatur et bulliat et sirupus efficia- 
tur; bujus rei talis est effectus, quod si in praedicla axun- 
gia hordeum vel aliquid tale coquatur et condiatur Elephan- 
tiosis mirabiliter prodest. 

400. — De Scammonea reprimenda. 

Scammonea diversimode reprimitur quia satis in effectum 
est molesta , licet coleram purget et a corpore proflciat. Scam- 
monea in citonio decocta bene reprimitur et prodest ad chro- 
nicas aegritudines aut ad tertianam cum triterà Sarracenica 
vel eximelle recepta et byctericiam solvit; reprimitur ergo 
et aliter:Pu!vis mastici vel gummi arabici, scammonias pvl- 
verisatae admisceatur, ut duae partes sintscammoniaeettres 
reliqui pulveris et postea convenienter offeratur, non mulini 
taliter ne pulvis subtilis villis stomachi adhereat et dissente- 
riam et lienteriam inducat. Item scammonea aliter repri- 
mitur, accipe harundinem viridem et pone intus scanno- 
neam vel etiam alicujus acutae medicinae cum ea et sic aan 
ad ignem vel sub cinere calido et postea secure poterla dare. 

404. — De Elleboro reprimendo. 

Qualiter elleborus reprimatur videamus. Remotis enhncor- 
poris humores mirabiliter purgat et humores fleumalicoa **i- 
cit, reprimatur secundum Galieni doctrinam hoc modo:ra- 
dix ellebori in radice xafani mittatur et ibi aliquantulum di- 
mittatur; deinde radix rafani fodiatur et loco ellebori reci- 
piatur et cum aqua vel alio liquore acceptum sine molestia di- 
cet. Rum* aliter cum viqo albo vel cum aceto diutissimeirol- 



227 

4 

liat, denique tnfrigidatum usui reservetur. Aliter ut tali* 
medicina con fera t, oportet corpus humectare humida diaeta, 
ut ovis sorbili bus , requie, balneo , et uon debent haecce for- 
tes medicinae dari delicatis , imo duris et rusticis et vix asset- 
tare potentibus. Detur cum alia medicina ad pondus uniua 
denarii, quia ejus amaritudinem reprimat et austeri tatem mi- 
tigete sicut saepe miscemus triferam Sarracenicam cum lera 
et secare damus. 

40%.— De mortiferi*. 

Mortifera dicuntur quae prò sua vehemenlia mortem infe- 
runt. Ut argentum vivum Sua bumiditate , et apium risus, ci- 
cuta , mandragora , cepa marina vel canina!, Tel squilla quaa 
sola per se invenitur mortifera ; jusquiamus , papaver niger f 
quorum cùjuslibet effectum perscrutemur, et qualiter cu j usti* 
bet eorum maligni tas reprimatur. 

403. — Argentum vivum. 

Argentum vivum pernecat pediculos ; loca aquosa concavjt 
ad profundum, hinc aedificiorum partes inferiores conca van- 
tar, Praeparatur autem sic contra pediculos, cum sputo vel 
axungia commixtum satis reducatur in alio vase, postea cum 
atapbysagriae semine commisceatur, et cum amulca olei et 
non bulliat quia vas frangetur aut exiret cum amulca, et st 
in vase ponetur opilato frangetur vas autem liquorem expel- 
leret. De eo frontis superficie tenus capilli unguantur, et pe- 
diculos pernecat. St velis ponere in unguentis , ponatur cum 
sputo et cinere et pulvere sulphuris. 

404. — Apium risus. 

Apium risus mortem ducit ad u rendo sive flammula. Cujus 
rei tale est argomenta m : si circumtrita carni superligetur, 
cutem adurit et corrodi t et corrosionem et concavi tatem facit 
ad qpodum cauterii vel cancri. 

40Ò.— Cicuta. Et alia. 

Cicuta etiam et flammula et cepa marina et apium risus et 
scillae canes interficiunt. Si eorum succus cum farina sit 
mixtus et panis effectus; modo cani tribuatur. Praeterae non 
suntrecipienda ab hominibus sed tantum facienda aut cataplas- 
ma aut fomentum; fomentumenim de cicuta feminis menstrua 
provocata de reliquia factum cataplasma violentum ruptorium 
existit Est quoque notandum quod papaver, jusquiamus, 
mandragora plurimum somnum provocante unde prò sua ni- 
mia hum idi tate, si ex bis fiat cataplasma et ponatur loco de 
quo debet fieri incisio vel cyrurgia omqino, omnino remove- 
bit aeosibilitatem , quo dolor alio modo non sentitut ibidem* 

406.— De Aloe. 

Aloe principaliter confortat digestionem et stomachum, vi- 
sui prodest , unde valet ac} scotomiam. Sed tamen ejus effica* 



288 

ria nimis obhmditur ot praetor Tnodum retardalur , qaoniam 
a stomacho prorsus rcfutaltir; nude ex mcdicorum auctorita- 
te et ingenti usus expericntia comprobata ejus amaritndinem 
reprimere docuerunl hoc modo: Recipe, draga ganti vel dra- 
gaguanti et tandiu in aqua dimitte donec convenienter dissok 
vatur, item aloe pulverisatur, et cum praedicta aqna per tri- 
duum dimittetur, deinde sumptum pulverem aloes in aceto di- 
mitte , deinde abjecto aceto pulverem commiste cnm melle 
aut cum aqua dragaganti,aut cum sirupo, aut cum- lacte, aut 
cum zuccaro et potui dato. 

iffl. — De medicinis in arboribus inserendi*. 

In arboribus naturaliter consistit contempi anda diversitas; 
quaedam enim naturaliter stiptica sunt, qua e in laicati vaia 
virtutem non facile transducuntur ut castaneae, mespilae, 
sorbae, scorinae, savinae, quercus etsimilia; quaedem ve- 
ro cum laxandi virtutem non habeant, tamen stiptica non 
sunt, utrobique tamen partici pant utriusque, scilicet virtutis 
laxativae et stipticae, vel alterius possunt esse participes dom 
arbor arbori inseri tur, verbi gratia ut in ceraso et prono in 
loco insertionis apponatur scammoneae pulverisatae subitissi- 
me et cribellatae per pannum subtiliter scrupuli duo aut plus 
secundum arboris quantitatem ; sit autem pulvis cum melle 
confectus, quae, si ad fructus arboris pervenit, arbor fractom 
servat laxativum , magis tamen aeccedit ad naturam arboris 
qnae inseritur quam ad naturam illius cui inseritur, vel etiam 
jpsam medicinam laxativam imponas in oximelle vel bene- 
dieta , si ve etiam ponatur alia species laxativa et fructus per 
se nascuntur laxativi proprii humoris. dum arbor durabit, 
vel secundum quod medicinae vel species purgare fiumara 
liabuerit, in fructus arboris cjusdem purgabit, ut scammonea 
vel oxi coleram et fleuma de cerasis. 

408. — De uva laxativa. 

Uva laxativa satis competenter efiicitur ut in marcio vitti» 
vitti inseritur. Postquam vittes purgatae sunt, vittes perfora, 
alias autem arbores non , sed Inter corticem et lignum pone 
scilicet pulverem sperici laxativae ; cum aqua vittis commi- 
sce, denique in loco incisionis imponatur et pannus circon- 
volvalur, et fortiter constringatur (1). Item desuper terra llge- 
tur secundum diversatem specierum laxativarum diverso* M- 1 
mores quatuor purgant. Si autem quis color aut aurum 9 ttft 
crocus in loco incisionis modo praedicto imponatur, uva cot- 
similis coloris efiicitur ut de auro aurcus color , de croco cro- 
ceus , et de azuro azureus et multiplicitate eorum diversa in- 

(1) Tatto questo articolo è molto confuso ne' due manoscritti f e 
B. de Balzac ba dovuto correggerlo per congettura. 



229 

ferendo diverso* arbor cndem fructus producit. Sicque possu- 
mus Tacere de musco muscatum ; idem possumus in flore ut 
rosa prius quam aperiatur uniscimi in «qua resolutum irriga- 
mus» denique cum aperielur mirabiliter odorifera sentieiur. 
409. — De humoribm innaluralibus purgandis. 

Humortim naturalium composilis atque siinplicibuà purga* 
lionibus assignatis de innaluralibus est agcndura ut de fleuipa- 
(o salso, dulce, acetose?, vitreo; colera citrina, vitellina, 
prassina , aeruginosa ; de colera adusta qualiter unusquisque 
purgetur. 

410. — Fleuma sahum. 

Fleuma salsum duplicis humoris in cursu proflciscitur. Co- 
leratn enim dura qualitate cursura naturae excedit 9 fleuma 
iuficit et salsescere facit. Unde uterque humor et inficietur et 
infectus indiget purgatione ; pluribus tamen concurrentibus 
ad dominum colerae inficientis quam inrecti fleumatis , ut . 
tempore estivo et regione calida, habiludine calida, dieta ca- 
lida et si era , si iu boris colerae flt major afflictio, ut a tertia 
bora diei usque ad nonam ejusdem, contra inficientem magi* 
intendi mus quam contra infectam , infectam et omnino non 
negligente!», dentur sibi principaliter purgantia coleram, 
secundario fleuma , e contrario partibus concurrentibus ad 
doroinium fleumatis tempore hyemis, regione frigida et fan- 
raida , babitudine et diaeta fleumatica si in boris fleumatis ut 
si a tertia bora noctis usque ad nonam ejusdem affligat, den- 
tur principaliter purgantiae fleuma, secundario coleram. 

441. — Fleuma acelosum. 

Fleuma acelosum fit a mclancolico humore suis qualitati- 
Ims fleuma inficiente; quia fleuma accessit pluribus igitur con- 
currentibus ad dominium mclancoliae tempore autumnali , 
regione frigida et sicca, et habiludine sive dieta melancolicn, 
ut si a nona bora diei usque ad tertiam noctis, potius affligli, 
melancolia principaliter purgatur secundario fleuma. 

442. Fleuma dulce. 

Fleuma dulce cum fiat ex sanguine inficiente fleuma , ver- 
nali tempore, aetate, regione, consuetudine, corporis babitu- 
dine calida et bumida, si in horis sanguinisa nona hora noc- 
tis, usque ad tertiam dici, purgetur principaliter sanguis, se- 
cundario fleuma ; si vero plnra concurrant ad fleuma, princi- 
paliter fleuma secundario sanguis purgetur. 

415. — Fleuma vilrcum. 

Fleuma vitreum, quia ex nimia frigiditate cxorilur cum 
calidissimis ut bianca , diacastoreum , tbeodoricum, acorum 
anacardiacurn, et hypericon, vcl byperuton,bencdicta v optime 
cnm junipcrino oleo, elleboro et catartico bene acuatis pur- 
getur. 



230 

444. — Colera citrina. 

Colera citrina fit substanliali admixtione colerici honoris 
et fleumatis, cum enim colera sit acuta et efficace» habeat qua- 
litates, naturam (1) obviantis sibi bumoris et ratione contrtrii 
in contrarium substantiali sua admixtione permutata Si Igitor 
aetas juvenilis, tempus estivum regio calida et sicca etsiccon- 
currant major afflictio in horis colerae , idest , a tertta bora 
diei usque ad nonam ejusdem, colera principaliter, secondario 
purgatur fleuma , hiis vero principali ter concurrentibo* ad 
dominium fleumatis , fleuma princi pai iter purgetur. 

445. — Coltra vitellina. 

Colera vitellina fit ex colore rubro et vitreo 9 seu commtx- 
to f linde humor uterque purgatur, pluribus tum fleumati con» 
currenlibus, principaliter fleuma; cum colera, principaliter 
colera purgetur. 

446. — De sirupo laxalivo. 

Sirupus ad purgandum quodlibet fleuma et contra quoti- 
'dianam catbolicam et ad citrinam vel vitellinam pnrgandam 
mirabiliter sic fit: Recipe: anisi, feniculi , masticla ana aeru- 
polum unum; apii, 6inoni macedoni, sparagi, bruad, croci 
hortensis, vel carvi aut coriandri, ana scrupolum ooomet 
semis; seminum citrali, melonis, cucumeris, cucurbitae, ana 
scrupulos duos ; poli podi i, agarici, epithymi, ana scrupolo» 
duos; hermodactyli, senae, turbitb, squinanti, ana scrupolo» 
duos, conterantur et duobus libris aquae bull iant don ec par» 
tertia consumatur , et admixto succo granatorum acetoaorum 
cum aceto albissimo cum praedicta aqua colata aequaliter zuc- 
charum commisceatur, et bulliat donec incipiat insp tatari. 
Detur in mane ante boram accessionis cocblear unum con 
yiuo vel aqua calida. 

4 fi. — Sirupus diaquilon. 

Sirupus diaquilon contra opilationem epati» , stomachi , 
eplenis, sic fit: Recipe: succi feniculi, apii, scarriolae, gra- 
natorum acetosorum et dulcium omnium uncias tre» cum li- 
bra zucchari ; mixli succi bulliant mixto pulvere reubarbari 
usque ad perf cetani decoctionem si rupi. 

448. — Sirupus ad coleram incensata. 

Sirupus ad coleram incensarli, ad impetigine» et ad Jecoris 
ventositatem ; ietcricos juvat , puri fica t corpus. Recipe: niiife 
bolanorum citrinorum , florumviolae, absynthii , seminali 
cuseutae ana scrupulos tres, pone omnia ista in oclo libri» 
aquae calidae die ac nocte, denique coque usque ad terlia*» 
cui expresso et colato unge tantumdem de succo fumoterni 
cocto et despumato et coque itcrum et adde zucebarum. D*" 
bis scrupulos tres cum diagridio aut amygdalis. 

(1) Voce mollo dubbia. De Dal;. 



231 

' 449. — Colera pralina. 
Colera prassina succo prassi i, id est, porri slmilis est. Eam- 
dem poti us di vidi mus (1) quam evacuamus. 

420. — Colera aeruginosa. 
Colera aeruginosa est viridis aeris aerugini similis, ad quam 
bona est purgatio, sed melior a cai idi tate cum frigidis aite- 
ratio. Prracipium tamen est in utraque purgatione, ut potius 
diuretica offerantur ut apozima de capi Ilo veneris 9 epatica , 
polittico, adianthos, ceterac, memitha. 

424. — Colera adusta. 
Colera adusta ex colera melancoliam adurente et furente (2) 
ucde concurrentibus pluribus ad dorainiuracolerae,ipsa prin- 
cipali ter purgatur, si vero ad melancoliam plura coeunt prin- 
cipaliler educimus melancoliam 9 secundario coleram. 

422. — Purganlia $al$um fleuma. 

Salsnra fleuma purgant fu mus terrae, mercurialis, lapatum 
acutum , aristologia rotunda , enula 9 peucedanum , scabiosa 9 
calendula , sparagi , semen urticae v radix dragunteae, semen 
laureolae; quaelibet tamen cum zuccharo bulliant. 

423. — Purganlia fleuma dulce. 

Dulce fleuma purgant sparagus , bruscus, sinonus 9 ceterac, 
anisum, feniculum, anelum, daucus creticus, polipodium, 
ameos, macedo, apium, coriandrum. 

424. — Purgantia fleuma acetosum. 

Fleuma acetosum purgant : Radi* ebuli , succus turionum 
filicis, semen bardanae, succus sambuci, succus betonicae, 
centaureae, artemisiae, hermodactyli, turbith, succus verbe- 
nae, mirabolani kebuli, camepitheos. 

425. — Purgantiaviireumfleuma. 

Fleuma vitreum purgant: castoreum, coloquintis, eufor- 
bium, nitrum v salgemma, sai armoniacum , radix rafani , 
elleborus, piretrum, staphisagria, haee omnia valent ad fran- 
gendam gultam artheticam , podagram ciragram. 

426. — Purgantia coler am cilrinam, vitellinam, 
prassinam aeruginosam , eie. 

Coleram citrinam purgant mirabolani citrini» th amar indi» 
absynthium , laureola. —Coleram vitellinam purgant lac titì- 
malli t cathapucia t succus cucumeris agrestis, esula. Coleram 
prassinam purgant : succus marrubii , centaureae miooris 9 
violae , cassia fìstula , pruna , manna. — Coleram aerugino- 
sam purgant. succus oculi (?) vel cardo benedictus 9 laureola v 
reubarbara, cum frìgida. Coleram adustam purgant: radtxti- 
timalli y celsi id est citoniorum, radix mercurialis quoniam 
aulem buraores isti compositi sunt et medicinae compositae 

(1) In MS. 6976 digerimus loco dividimus, De Balz. 

(2) lu MS. 6976 efjlcUur. De Balz. 



232 

sunt affercndae, et ad modum praecedentem purgaficmum na- 
taralium huraorum. De praedictis speciebus purgantibus in- 
naturalem huroorem aut de praedictis purgantibus natoralem 
humorem decoctiones permixti aut sirupi , aut aquae aut la- 
xativa et reliqua ad raodum praecedentium informentur. 

4ÌT. — Pur gantia vitreum fleuma e te. 
Purgantia vitreum fleuma sunt supradicta hydragoga ; pur- 
gantia fleuma acetosum sunt permiscua de purgantibus fleuma 
et melancholiam. Purgantia fleuma dulce sunt si commiscean- 
tur purganitia fleuma et pulgantia sanguinem, Purgantia fleu- 
ma salsum sunt purgantia fleuma et coleram. Purgantia cole- 
Tarn cttrinam sunt purgantia coleram principaliter, tffecufida- 
Tio fleuma. Purgantia coleram prassinam vcl aeruginosam sunt 
quae purgant coleram et fleuma cum admixtione frigidoruB 
ut crassulae, vcrmicularis et similium. 

EXPUCIT CotfPEKDIUM SàLERNI. DEO GOATJAS. 



::» ' 



TABULAE SALERAI 



! t 



(1) Incipit prologus iabularnm Maglstri Salerai de vlrtuti- 
08 et operationibus medicinarum 9 et sunt tabulae XII. quae 
ontinent L colamnas. 

Medicinalis scientiae rudimentis etpbysicae inspectionis re- 
ìctus nectare prò Salerno Salernus nominor et Salernitanus 
ci vitate aequìvocus. Faecundus in opere et facundus in scr- 
ìone benignitnte largiflua et charitate non simulata proprii 
limenti copiam alumnis puris oderò et arcana pectoris fluente 
rapino, ut igitur a sinistris fortunae casibus alumnos meos 
raeservem contra quaelibet morbi vitia plurima pando re- 
ledia et potius de herbis vivis quam de inveteratis et speeie- 
>us corruptis ut loco specierum vel confectionum occurrat no* 
ili* de vivis herbis et speciebus cura subsidiaria et de aequi - 
ollentibus ut quum desunt aliquae species loco illarum aliae 
tiles subeant tum vel prope tum vel plus valentes (2). 

Tituli tabularum et enumeratio columnarum. 

1.° Purgo.— 2.° Diuretico. — 3.° Vomo. — 4.° Provoco. — 

(1) Noi pubblichiamo la copia che ne ha fatto il sig. Baudry de Bal- 
ie, sai manoscritto 6964 della Bib. Imp. di Parigi. Soggiugoeremo 
elle noie , così come lo ha fatto lo slesso B. de Balzac , le varianti del 
IS* 7924 , e nella copia che pubblichiamo indicheremo in corsivo ciò 
be manca in quest'ultimo MS. 

(2) PraefcU. MS. 7924. — * In nomine Domini nostri leso Ghristi. 
lineo. Incipiant tabulae Salernl. — A primo pabulo Solis medicinalis 
ipieotlae condimenti» et phisicae s| jculationis refectas necessario ne^ 
Ureo prò Sale et Lerno Salernus nominor» Salernae civiiatis aequivo-' 
ni, com cadiate non fida propriis ali mentis copiam alumnis offero 
rcana pectoris domestici* profero dignis et merìlis contra morbus et 
aorW caosam abnndantis et succun enlis anxilii salutifera fluenta pro- 
ino. 

« Ut igitur a sinistris fortunae casibus vos alumnos meos ambidestro» 
(Bciens perseveret (sic) praeservem arridenlis fortunae dexlrae rotalo 
eriatim vobis pandam snbsidia conlra morbos aequivalenlia , ut loco 
pecierum vetemm de herbis vivis atque vireolibus orditiatim locuple- 
et artiflcem cura subsidiaria copioso mnnimine praediclum tauquam 
iversis armis decoratum esperimenti* variis atque verissimi» se erunt 
rinnphantem. Insingula (amen tabula servelur ordo dilucidus «uilicipa- 
ionis vel post posi lionis sit nescius et omnis penilus confusioni* igna- 
ns ». — Per la prefaz, del MS. della Biblioteca di Breslavia ved. 
va. S<dtrn. 1. 11. pag. 422. 



234 



r 



5.° Stiptico. — 6*° Sudo. —7.° Nutrio. 8.° Ferreo. —9.° Fri- 
geo.— 10.° Humido. — 11. Sicco.— 12.° Venena. 

Prima tabula habet sex columnas. Secuoda quinque. Tertia 
tres. Quarta tres. Quinta quinque. Sexta quinque. Septima 
quatuor. Octava quatuor. Nona quatuor. Decima qualuor. Un- 
decima quatuor. Duodena tres. 



I. T. Col. /. — Colurna pri- 
ma tabulae primae. 

De hemagogis, idest 
Quae purgant sanguinem. 

(1) Cassia Astuta. 
Tamarindi. 
Manna , Pruna. 
Cerasa, lujubae. 
Borrago. 
Capillus veneris. 
Uepatica. Politricum. 
Adianthos seu ceterac. 
Crassula. Ycrmicularis. 
Cymballaria. Seniperviva. 
Violae. Mirabolani euiblicl. 
Berberis. 

Succus ardi Ili. 
Malva agrestis 
Serum caprinum. 

/• T. C. 2. — Columna se- 
cuoda tabulae primae. 
De Phlcumagogis. 

(2) Polipodium. Staphisa- 
gria. 

Sarcocolla. Agaricus. 
Turbiti). Hcrmodaclyli. 
Anacardi. Pepanti*. 
Serpenlaria. Pruna. Peni- 
dioe. 
Epith inumi. Aristolochia 



long, et rot. Affodillus. Mira- 
bolani KebulL 

Radix celsi. 

Laureola. Yanis. 

Esula. Brionia. 

Vitiscella (3). 

Fimus pavonis. 

Coloquintida. 

Semen urlicas. 

Elacterium. 

Titiinallus, 

Thimus. Ciclamen. 

Aloe. Cuscutae. 

Mercurialis. 

/. T. C. 5.— Columaa ter- 
tia tabulae primae* 
De oholagogis. 

Mirabolani citrini 
Corlex Sambuci. 
Corlex Ebuli. 
Nux vomica. 
Succus litimalli. 
Aloe. Scotcnsis (sic). 
Scraen junci et succo* ^Jtt*. 
Bcuharbara. Tapsia. 
Catliapulliia. Scammonea. 
Ceutaurea minor. 
Viride aeris vel erugo aeri»* 
Elleborus al bus. 

/. T. C 4. — Columna quar- 
ta tabulae primae. 



(1 ) MS. 7924 adj. Bordi. Papanus. Sebesten. Splcndidlun. Scoto- 
peodria. 

(2) MS. 7924 ady Cocouidhuii. Tannila. 

(3) In Alphila (Cf Coli. Salerà. 1. Hi. p. 320): Yiticétta est «I fe 
lab ula Salerai. 



235 

stea dulce, de Inde sai su m, si- 
militer de colera innaturali 
primo coleram citrinam, dein- 
de coleram vitellinam, poslea 
prassinam, demum erugino- 
sana, similiter de melancolia 
innaturali primo coleram adu- 
Btam. 

Purgantia vitreum fleoma 
suntpraedicta bydragoga;pur- 
gantia fleuma acetosum sunt 
purgantia promiscue fleuma 
et melancoliam ; fleuma dulce 
purgane purgantia promiscua 
fleuma et tanguinem mundifl - 
canlia; fleuma salsum purgant 
purgantia promiscue fleuma 
et choleram. Similiter purgant 
coleram ci tri nam et vi tei Una m 
quae purgant principaliter co- 
leram 9 secundario vero fleu- 
ma ; Purgantia coleram ci tri - 
nam et eruginosam sunt quae 
purgant coleram et mundi tì- 
cant sanguinem cum admi- 
xlione frigidorum ut crassu- 
lae 9 vermicularis et similium. 

TABULA SECUNDA. 

IL T. C. /. Columna prima 
tabulae secundae. 

De diuretici* ealidi*. 

(2) Apium. Petrosillus. 
Feniculus. Sparagus. 
Bruscus. Daucus. 
Secaculus. Anteo*. 
Carvi. Amomunu 
Anetum alexinum. Petro*il- 
lum macedonicum. 
Mentita sinonum. 
Peucedanum. 
Pentaphillon. 
Primo fleuma vitreum f pò- Crctanus marinus. 

(t) MS. 7924. adj. Fructus e Uri. Lapis magoelis. IiUmalli succu*. 
(2) MS. 7024. adj. Scuotili*. 



De melagogi*. 

(1) Epithimum. 

Sene fmiculosum. 

Camedreos. 

Camepitheos. 

Squinanthum. 

Centaurea major. 

Mirabolani indi. 

Succus turionum. 

Succus radicis ebuli. 

Decoctio radicis ebuli tor- 
tiarum. 

Cuscute. Lapis lazuli. 

Fumus terrae. Lapis arme- 
nus. 

Lapis lyncis. 

Elleborus niger. 

Gondisum. 

L T. C 5. —-Columna quin- 
ta tabulae prìmae. 

De hydragogts. 

Lepidos calcis. 
Ferrugo carden** 
Euforbiuu). 
Sai armoniacum. 
Apozima radicum ebuli. 
Apozima radicum celsi. 
Apozima radicum sambuci. 
Succus cucumeris agrestis. 
Salgemma. 
Caro leonis. 
Scordeon. 

Galbanum. Opoponax. 
Amonlacum. Asafetida. Se- 
rapinum. 

I. T. C. 6. — Columna sex- 
ta tabulae prìmae. 
De purgantibu* innaturale* 
humores. 



236 

Casparis. Cypcrus. 
Sena Ho. Silermontanum. 
Porrus. Hcderae granum et 
fructus. 

Semen basii iconis. 
Baccae lauri. 
Gummi hcderae. 
Kni'ja. Spicauardi. 
Spica Celtica. 
Amygdalae amaraé. 
Sperulae eerasaruin. 
Saxi fraga. 
Grana solis. 

Sangnis hi rei triennalis. 
Lapiclis lyncis. 
Lapidis agapis, 
Apes ustae. 
Cicadae uslae. 
Cantharides uslae. 
Vespae uslae. 
Hyperieon. Ccrcfolium. 
Lecisticus. Chelidonia. 
Cuscutae. Ahrotunum. 
Alita. Cinices. 
Mentila romana. 

IL T. C. 2. — Columna se- 
cunda tabulac secundae. 
De frigidis diuretici*. 

Scariola. Coriandruin. 

Solatrum. Cicorea. 

Ucrba acetosa. 

Semen citruli, molonis, cu- 
curbitae, eucuuicris. 

liorrago. 

l'ulmonaria. 

Càpìllu« veneris. 

llcpatica. l'olilricum. 
' Adiauthos. 



Ceterac. Crassula. 

Vcrmicularis. 

Cymhallaria. 

Seinperviva. 

Scolopendria. 

11. T. C. 5. — Columna tar- 
ila tahulae secundae. , 
De diureticis humidis* 

(1) Subelae. Sebestcn. 
ìjquirilia. 

Succus liquiritiac. 

Malva , Succus malvae et 
semen ejus. 

Semen et folia abliclsetsoe- 
cus ejus. 

Piiwac mundatae. 

Semen citruli mundatumet 
excorticatiìin. 

Semen cucurbita©, melonis 
et cucanicris mundatum. 

Scinoli basiliconis et ejus 
lierba. 

Semen porlulacae. 

Semen papaveris albi 

Jìaucia. Ungula cabali ina. 

Satirion. Splcn pultri (palli) 

Coriandrum. Melilotum. 

Badi* lilii. Cynoglossa. 

Meniithae. Yreos. 

Ily sopus. 

lì. T. Ci.— Columna quar- 
ta tahulae secundae. 
De diureticis siccis. 

(2) Grana solis. Saxifraga. 
Sangui* hiris triennaiis. 
Lapis lyncis. 



(1) ilI.S. 7/)?/ mìj. Bnnihacis semen. Larlncae semeii. 

(1) MS. tUM. uJj. Lupini iudix Lapi< gagate*. Et in capile cài***» 
Diuretica sicca snnl omnia prardida \chemeiiler ('.alida , vi maxime li 
mi) lei constipalm , uam<|iie m tessimi prmocaiit , tirinam non inimu* 
tanl , d omnia multimi diuretica uiut loutlipaliva et dessiccatìta, at 
apcs usta e eie. 



237 



Lapis agapis. 

Apes ustae. Ve&pes ustae. 

Cantharides ustae. 

Auripigrocntum. 

Cicadae ustae. Sulphur. 

Radix lilii.. 

//. T. C.3. — Collimila quin- 
ta tabulae secundae. 
De diuretici* forinsecis. 

(1) Sul furata. 
Savina flaramula. 
Juniperus. Tamariscus. 
Pulegium. Nepita. 
Uva. Pionia. 

Ruta. Pimpinella. 
Piretrum. Gramen. 

TABULA TERTIA 

///. T. C. V.— Col umna pri- 
ma iahulae tcrliae. 

De vomitis ìenibus. 

(2) Succus corticis ebuli. 
Succus sambuci. 
Fumus terrae. 

Semen atriplicis. 
Semen rapae.Semen radicis. 
Acetum cum aqua et oleo. 
Hydroleon cum aqua salma- 



ria. 



Persiccaria. 



secunda tabulae tcrtiae. 
De forlibus vomitivi*. 

Zapliaranus. Squilla. Yarus. 
Tapsia marinai 
Calaputia. Nux vomica. 
Castaneola medica (iodica). 
Semen pentadactyli. 
Gira Solis 
Asara baccarà. 
Crocus ortholanus (hort.) 
Succus cucumeris agrestis . 
Fruclus cucumeris agresto. 
Lac flemma. 
Lac anabullae. 
Centaurea major et minor. 
Elleborus albus. Viride ae- 



rìs. 



III. T. C. 3. — Columna 
tcrtia tabulae terliae. 

De vomitibus forinsecis 

(3) Fel taurinum. 
Fel caninum. 
Fel porcinum. 
Fel lepori num. 
Vera rufini. 

TABULA QUARTA. 

IV. T. C. /. Columna pri- 
ma tabulae quartae. 

De provocanlibus menstrua. 



III. T. C 2. — Columna Menstrua educunt aromita- 

(1) MS 7924. adj. Telrahit Et in calce cótwnn. GranUnibot de bis 
fil romeni a m vel balnenm vicenni. Oleum vero de scarabete vel petro- 
lae inonclum , vel cimices immissi per virgam urinam celeriter et pò- 
tenter educunt. 

(2) MS. 7924 in fine: Vomitus posi cibam si dieta praecesserit salsa 
et uncloosa vioum sequatar modo aqaalum , modo forte , modo cara 
ealida , modo cum frigida. 

(3) MS. 7924. adj. Saper slomacham; yera Ruflni. Et in fine: 

Sed quicumque islorum rum a m urea olei bullial; ab um bilico supra 
inungalur vomilum potenier educit, et lombrico* dccidil; sed ab uni- 
bilie© inferins pn voca' secessi im. , 



238 

te sin et catefaciendo ea quae 
scquuntur . et quae sunt illa 
et qualitcr dispouuntur doce- 
tur in ista co'.umna. 

Storax rubea. 
Storax calamita. 

Lapdanum. 
Calamus aromatieus. 

Olibanum. Aflieos. 

Ammoniacum. Ambra* 

Spica nardi. Splca celtica 

XtIoaIo.es. Hic quidem sup- 
posita Tel suffumigata; alia 
vero partim supposta partim 
siringis? intromissis? Yel ali- 
ter per os recepta utuntur? 
succus et substancia eorum 
quae hic dicuntur. 

Calamentum. Rubea major 

Tetrahit. Artbemisia. 

Scotula fetida. 

Ciclamen. Brionia. 

Aristolochia rotunda. 

Yiticella. Piemia. 

Camomilla. Silermontanum 

Nigella. Juniperus. 

Cyperus diptamnus. 

Cepula canina. 

Camedreos. Camephiteos. 

Costus. Gentiana. 

Origanum. Galbanum. 

Opopanacum. 

Amoniacum. 

Serapinum. Assafoetida. 

Affodilli. Prassium. 

Radix ebuli. Malva. 

Achorus? Succus. 

Fenugraecum. Spodium. 

IV. T. C. 2. — Colnmna se- 
Cunda tabulae quartae. 



De Provocantibui 
hemorrhoydat. 

Alila. Rubea major. 

Nigella. Gith. 

Spargula. MtHefolhim. 

Gentiana. 

Radix miricae agresti*. 

Bugi ossa. Mentila. 

Mercurialis. Squilla. 

Folia caprìfolii. ^ 

Persi caria. Os sefeiaè. 

Piretrum. Folia pepici. 

Farina lupinorum. 

Nasturtium. Cuscuta. 

Centaurea. Abrotanum. 

Siculae. ideal Rchea 

armoniacus. 

Sai armoniacum. 

Petroleon. Hypertam. Ba- 
dix. 

Cortei mali granali acetosi. 

Corte* radicis celai. 
Fraxinus. Vitriolum. 
Calcaneum. Dragantum. 
Tuthia alba, nigra et rubri. 
Arsenicum id est auripig- 
mentum. 
Yiscicella. Ciclamen. 

IF. T C. 3. —ColumM tw- 
tia tabulae quartae. 
De constringenlibui mm&* 

(1) Athanasia. SympbitU». 
Yerbena. Sanguinaria. 
Corrigiola 

Plantago. Viscago. Polcar 
ria. 
Centrum galli. 
Hedera. Herba canina. 
Cameleonta (cameleuca. 
Mentastrum de loco stato* 
Rosa canina. RoMtirem. ' 

(4) MS. 7924. adj. Erva herba. Et in fine: Quae et minai desta* 
> libidinem el voloptatem compescuoU 



Spina alba. 

Sigillami S. Mariae, 

Sigitlam Salomonls. 

Agnus castas. Anelano. Ra- 
ta. 

Scordeon. Sticados. Absin- 
thium. 

Oliva marina. 

Crnx marina. 

Polla marina. 

Cabalili* marinas. 

TABULA QUINTA . 

Y. T. C4. — Colamna pri- 
ma tabulae quinlae. 
De stiplicii. 

(1) Vaginellà 9 ejus saccas 
dicitur Xilocaracta. 

Myrtus. Lenliscus. 

Chimae salicis. Yirga pa- 
storis. 

Membrana almi. 

Fronde* sorbi. 

Folia mespili. Folia coctani. 

Folla pyri et maxime agre* 
stia. 

Prona immatura. 

Bosaedomesticae. Flores py- 
rorom. 

Pyrasylvestria,cortices ip- 
sorom. Flores et folia et fron- 
dee eorni. 

Folia cy pressi et fructus 
ejos. Hypocinidos. 

Trienlafila. i. e. habens (ria 
folta. 

Torìones granatorum ace- 
tosoram. 

Gentiana. Fraxinns. 

Rabas. Oleaster. 



F. T. C. 3. — Columna se' 
cottda tabulae qointae. 
De fruclibus slipUcis. 

(2) Mirtilli. Pira. Sorba. 

Mespila. Goctana. Pruna. 

Balaustia. Psidia. Pini im- 
malora. 

Uvae immatorae. Corna. 
Gallae. 

Poma cy pressi. Mora celai. 

Mora iacil Mora rubi im- 
matura. 

Mala pontica. 

Amygdalae. Giani. Samac. 
Milium. 

Panicum. Psilliom. Faba. 
Berberis. 

Triticum coctum in texta 
vel tegula. 

Granum rizi. 

Semen papaveris nigri. Se* 
men plantaginis. 

Siligo arilli, grana olmi. 

F. T. C. 3.— Columna ter* 
tia tabulae quintae. 
De Gummis et aliti stipitele. 

(3J Gammi arabicum. Dra- 

gagantum. 

Maslix. Kakabrae. (Baka- 
bra ). 

Bernix. Borax. Sandaraca* 
Vernix idem. 

Thus mascolinom. 

Terra sigillata. Bolos arme- 
nicus. 

Coralli albi, rubri et citrina 

Acachia. Mummia. 

Chinis tamarisci (Cortes ta- 
marisci}. 



(1) MS. 7924. adj. Fragns qni nascitnr ad pedem rosse canina** 

(2) MS 7924. adj. Bedcgra. Prunellae. 

(3) MS. 7^24. in fine: in quo lapides (Inviale* saot tilioeti. 



240 

Ainmen scissimi. Sanguis DiamargariKm. Diaconi 

draconis. ron. 

Sanguis columbinus. San- Mudata major et ntimr. 

guis vaccae. Bos marinns. 

Stcrcus asininum et porci- Majorana. Satureia. 

num. Golena. Basilicon. 

Cinis corna cervini et vac- Agrimonia. Betonica. Sal- 
ci ni. via. 

Pili leporis usti. Agnus castus. 

Filtrum ustum. Cypressus. Gariofilata. Balsamita. 
Gipsus. 

Pulvis pineae usine. V. T. C. 5. — Columna qoin- 

Pulvis tampni. Pulvis cor- ta tabulae quintae. 

ni. Argilla. De eonforlativis frigidi$ 

Antimonium.Cos/tim. Atra- $tipticis. 
menlum. 

Coagulum leporis, Cameli, (2) Margaritae perlosaUe. 

yel haedi. Hyacinthi. Smaragdi. 

Lac asinae et Caprae. Citaci ajapis est quasi gra- 
do in colore et forma. 

V. T. C. 4. — Columna quar- Sandali albi f rubri elettri*. 

ta tabulae quintae. Rosa , nenuphar , et cun- 

De$liptici$calidi$ confortativis. phora. 

Lactuca vetus vel lactuci 

(1) Ambra. Muscns. agrestis. 

Xiloaloos. GarioGli. Anto- Àtriplex. Crissolocatma. 

fili. Citruli. Melone*. Cucume- 

Foliumgariofili.Tu&tesceteì. res. 

Cardamomum. Nux rau- Cucurbitae. Poma agrafia* 
scata. 

Macis. Behen albus et ru- TABULA SEXTA. 

ber. • ■ • 

Cubebe. Galanga. Carpo- VI. T. C. /.--Columna pri- 

balsamum. ma tabulae sestae. 

Calamus aromaticus. De herbis pravocanHtm 

Cinamomum .' Alithimum ? sudorem. 

Gallia muscata. Spicanardi. 

Crocus orientatis. (3) Malva. Biraalva. 

Os de corde cervi. Biacca Brancba ursina. Volubile 

bizantia? Laureola. Cynoglossa. 

Pliri$ arcoHcon Badi* lilii. Ungula caini- 

Una. 

(1) MS. 7924. adj. Coliam. Rosa. 

(2) MS. 7924. adj. Abassi et similia. Lapides porcinomm? 

(3) MS. 7924. adj. Favarola. Gerasens. Et infine : quaeeiteriasj»- 
laplasmata, vel fronti apposita sudorem provocai, cnlem mottUÓt» 
apostema matorat et saporosa!. 



lilhae. Pepanus. 

in odi a minor. 

iscus. Gartilago. (Gassi- 

gtUa. Parietaria. 
8<*i yreos. 
aria. Lacluca. 
ulaca. Papa ver. 
dragora. Spinarchia. 
go. Coriandrum. Atri- 

abordei.Folia populi. 
lami? Folia ulmi. 
pini victae, 
igraecam. Semen lini. 
im. Camomilla. 

r. C. ì. — Columna se- 
tabulae sextae. 
lipibus provocanlibus 
sudorem. 

idipes anseris. 

«s anatis, ardeae. 

inis vulturis. 

pili fluviatilis. 

ris , sUuris , ( grandis 

nae pingui s. 
) aquatici magni, 
idinis sagimae. Calti, 
iti f Carunculae perre- 

8 ciconiae , vulturis , 

iculae, mil vi, bubonis, 
i f picae, leonis, ursi, 



241 

Adeps porcinus vetus.Oleum 
de nucibus. Oleum de olivis. 

VI. T. a 3. — Columna 
tertia tabulae sextae. 
De floribus provocanlibus 
sudorem. 

(2) Flores amygdalarum, fl. 
cerasarum. 

Flores violae , flores rosae 
albae. 

Flores volubilis. 

Flores brancae ursinae. 

Flores cynoglossae. 

Flores ventimedio. ( Genti- 
nodii). 

Fl. bucalmonis , id est , re$lo 
bovis. 

Flores papaveris albi. 

Flores lilii , flos malvae. 

Flos althaeae, flos memi- 
thae. 

Flos coruli , flos cauli s. 

Flos pomi dulcis. 

Flos fenugraeci , flos lini. 

Flos camomillae. 

Flos yreos , flos ruta*, flos 
spatulae. 

VI. Z C. 4. — Columna 
quarta tabulae sextae. 
De calidis provocanlibus 
sudorem. 

(3) Pulegium vel ejus flos* 
Nepita vel ejus flos. 
Rosmarinus vel ejus flos. 



& 7924 adj. Bolrus (botyras). Cigni adeps. Dalruleae. Cor- 
Oleum olivarnm recens bene coctam frigidum judicatar. 
recens qoae aliqoantolom est frigida. 
S. 7924 adj. opud flores: Spatulae, de qnibos cnm rore 

et farfare fit qaemadmodam aqua rosata et potala sudorem 

polenter. 

I 7924. adj. Limonis. Papaveris. Et in fine: Qoae omnia cura 

iant et fiat liquor ad modum aquae roeeae, qui liquor pota- 
le 



242 

Sinopis vel ejus flos. 

Herba Peralis? vel ejus flos. 

Primula veris vel ejus flos. 

Enula vel ejus flos. 

Satureia vel ejus flos. 

Salvia vel ejus flos. 

Eupatorium vel ejus flos. 

Arthemisia vel ejus flos. 

Folia lauri vel ejus flos. Go- 
lena vel ejus flos. 

Celidonia vel ejus flos. 

Sulphureia vel ejus flos. 

Alexandea vel ejus flos. 

Citrangulum citrinum vel 
ejus flos. 

VI. T. C. 3. — - Columna 
quinta tabulae sextae. 
De apocauslicis et constringen- 

tibus culem atque sudorem. 

(1) Flores vel turiones sam- 
buci et sorbi , flores mini. 
Flores m espi li. 
Bosarubea, flores pyri. 



Flores camedreonti p flores 
coctani. 

Flores mali granati. 

Flores castaneae , quercas. 

Flores agni casti. 

Rosa canina , rosayrum. 

Lambruscus (sic) Tel flora 
ejus. 

Athanasia, Symphitum. 

Corrigiola, verbena. Sem- 
guinaria. 

Plautago, viscago, centrnm 
Galli. 

Sigillum S. Mariae. 

Sigillum Salomonis. 

TABULA SEPT1MA. 

Dfi NUTRIENTIBUS ET RBSUHP- 

T1V IS. 

VII. T. C. /.—Columna 
prima tabulae septimae. 
De temperate coluto. 

(2) Melassum , zuccharum 
album et densum. 



log illieo sudorem provocabit. Simililer facit aqua ardeos de ipata fio* 
qne omnibus; fomentum vel cataplasma faclum sudorem protock et 
educit. 

(1) MS. 7921. adj Oufacium. Et in fine: Haec et alia memorala 
In tabula sUpticorum de quibus calaplasmata et fomenta , vel aqfta 
ad modum quasi aqua rosea possunl fieri , quae dessi ccaodo andò* 
rem coercent, quae in fluxum menslruorum vel hemorrhoidam 
ppecialiler medentur et pilos cadere non permiltunt. 

(2) In MS. 7924 haec column. sic : Gucrcm [vicr: Zaccbarom.!) al- 
bum et densum ut Panormitanum. Bulirum recenset sinesaleClkty 
ne lotum cuna pane calido fermentalo et mundo. Lac sicci animatisna- 
turaliter , tamen bene pinguis et in sano loco nutriti nt caprae , vd 
cerveae , vel vaccae , bubulae , asinae mox mulclum , et ibi lapide» 
fiuviales cxlinguantur septem vel novcm secundum lactis quantitatevit 
vel sit bullitum cum byssopo et ibi aurum vel argentoni vel catef* 
igniti cxlinguantur. Gerebella sit eorum animallum cum polvere car- 
vi, cinnamomi vel cimini salata. Medulla fortium animallum de oociti 
ossibus eorum cum polvere cinnamomi candita. Ova surbllla. Ptod" 
culi de seda slinci? Tria genera polionum scilicet : vini , eereyistai 
et mcllatac sunt potus subsidiarii. Calix vero vini nobis bonus, de 
cerevisia vero et niellata , si fieri possit , transeat a nobis. MellaHcom 
album non spomosum , non orossum , nec vetustale coosumptum. 



Boli rum àlbum siile sale, 
vel cuna pauco sale. 

Lac sieri ani mal is naturali- 
ter • tamen bene pingnis et in 
sano loco nutriti , sicut lac ca- 
prae , capreolae , cervae. vac- 
cae , bubulae , asinae mox e- 
mulsum. 

Cerebella siccorum anima- 
linm super aspersa pul vere ri- 
mini. 

^ Mednllae fortium anima- 
Jium extractae ab ossibus eo- 
rom bene decoctis. 

Ora sorbilia. Sciaci. Vi- 
num. Mellata cerevisia. 

* * 

VII. T. C. 2. — Coliimna 
secunda tabulae septimae. 
De fructibus resumptivis 
et nuirientibus. 

Uva bene matura et dulcis- 
sima. 

Ficus sancii pelvi 
- (1) Ficus volubra, volupta- 
tis umbra. 

(2) Ficus lacterola. 

Jujubae. Amygdalae. 

Pineae tenerae , poma dui- 
eia. 

Malagranata duleia. 

Pira lardaria id est grossa. 

Cerasa nigra pure duleia 
quae miro modo aanguinem 
mundificant et reparant. 
• Fromentum pingue. 

Hordeum solidum. 

Far speltae mundum et de- 
pila tum. Granum rizi. Fru- 
mentoni decoctum. Fricatulae 



243 

de pasta, id est macron ra- 
mech. 

Simila decocta. 

Robeliae, id est» pisa et 
grossa aria ? 

Gicer pingue recens juscel- 
latum. 

Mora celsi , castaneae dal* 
ces leve coctae. 

Dactyli crudi et cocti. 

Musa vel muza , id est , po- 
mo m Paridisi quod sic nasci- 
turi nucleus dactili ponitur in 
radice colocassiae et terraa 
supponitur et modo nascituri 
arbor qui musas facit. 

Canna mellis. 

Avellanae recentes* pista- 
ceae. 

Melones durachimi. 

Caro phasianorum. 

Caro perdicum. 

Caro gallinarum, gallortimj( 
pullorum. 

Caro rubenta at aliarum a- 
vicularum. 

Caro beduli lactantis. - 

Caro anpualis agni» 

Caro capreoli. 

Pisces aspratiles , id est f 
squaminosi, albi, duri, medio- 
cri ter humidi et sicci, bene 
mobiles, inter lapidea nutri- 
ti , vel in mari. 
. Pedes et rostra porcelloram 
recentes. 

Alae et colla praedictorum 
animaiium maxime cocta in 
pasta , aut zirbo circumdatae 
decoquantur. Testndo juscel- 
lata (3). 



(2) «5. 7924 adj. Ficus bifaria quae volubra dicitar. 

(1) MS. 7924 adj. Ficus ladatae , quae habeot lac et albae natile 

(3) MS 7924 adj. Testndo juscellala , vel de snbslantia ejus dis- 
soluta cum bordeo et frumento liquor et expressos saepe recipiatne 
sabstantialcm bumidilalem miro modo restaurai. 



244 

Gallina tenera et juvenis(l). 

Hàìfìa pinguissima , anticus 
tronca caput et cujus viscera 
Milliant cum frumento; postea 
frumentoni idem detur galli- 
nae ad comedendum, quae 
gallina si comedatur impin- 
guai ossa et miro modo repa- 
rat substantialem humidita- 
tem. 

VUl T. C. 5* — Columna ter- 
tia tabulae septimae. 
De kerbis remmptivi* 
et nutrientibus. 

Borrago. Lactuca. 

Malva. Bleta. Biitus. Bau- 
chia. 

Eruca. Atriplex. Epinar- 
chia. 

Pepanus. Bapa tenera. 

Caulium teneritates. 

Calcassia. Yringi marini. 

Badices et turiones palma- 
rum tenuiorum. 

Morsus Gallinae. 

Meditullium foenicuIK 

VII. T- C. 4. — Columna 
quarta tabulae septimae. 
De cibi* resumptivis* 
et nutrietuibus. 

Lac amygdalae. Farina hor- 
dei. 

Amidum. Elimna? Furfu- 
rae. 



Penidiae. Zuccharum.Aqui 
hordei. 

Aqua de semine mirtillo- 
rum , melo, cucurbita, tata* 
mer in pasta involatomi et 
bene coctorum. 

Scariola. Lactuca. 

Portulaca. Spinarchia. 

Morsus gallinae. Citrali te- 
neri. 

Pruna damasceni» 

Melones palesttni. 

Cucurbita ad ignem assiti» 

Ma 1 agranata et acetowuHer- 
ba acetosa. 

Mica panis bene Iota ; haec 
omnia in acutis cum aposta- 
tiate. 

TABULA OCTAVA. 

Vili. T. C. S.— Collimai 

prima tabulae octavae. 
De calidU in primo grada* 

(2) Mei purnmdulceetuc- 
charum. 

Bedegar. Cypressus. 

Butyrum recens. 

Manna. Cassia fistola. Ab- 
sinthium ponticum, 

Borrago. Fumus terne. 

AUhaea.Malva«CamomUla« 

Tribulus uterque. 

Ozimum. Gariofilalom. 

Cuscutae. Trifolium. 

Sticados citrinuqi et aarabi- 
cuxn. 



(1) MS. 7924 adj. Gallina tenera cum socco bordei decotta et As- 
soluta et liquor inde espressi» servator» 

(2) MS. 7924 adj. Caro anatls, anseris. Cicer album. Cerebelli. 
Columbae ju?enes. Caro equina. Gammi arabiae. Lingua a? b. La- 
pinos. Licinm. Melilotom. Moscos recens. Porcina caro matta. 
Polli pingoes. Perdices. Pbasiani. Panerai. Pisce* marini tei da 
aqnis dolcibos correntibus et chris 9 inediocres, squaminosi et àlbss 
carnes habentes. Riium. SocemU socco*. Sarcocolla* qtorax* Sigisu 
TriUcom steemn» 



245 

Sisamus id est yringi. Polium. Melissa* 

Narcissi et flores. Pyonia.Pelroselinum. 

Flores brancae ursinae et Rbeubarbara. Rbeuponti- 

flores lilii. cus. 

Radix ireos. Agarici!?. Rafanus. Radix eommmis. 

Jris illyricae fructus. Squilla. Naslurlium. 

Musa. Ficcus lacterola. Cauliculus agrestis. Scfcbio- 

Uvae dulces. Jujubae. sa. 

Amygdàlae dulces. Mora Senatio. Cardo benedictus 

matura. idem. 

Olivae maturae. Ova formicarum, Tamari- 

Castaneae coctae. Canna ficus, 

mellis. Muscus recens. StoraxCala- 

Avellana. Nuces virides. mila. 

Fructus lentisct. Sigia, i. e. Slorax liquida. 

Nitrum, i. e. Yenaterrae. 

VIlì. T. C. 9. — Golumna Licium. Oculu* lucidus i- 

secunda tabula® octavae. dem. 

De calidis in secundo gradu. Gammi arabicum. Draga- 

canthum. 

(1) Balsamus. Ambra. Sarcocolla. Lapdanmq. 

Calamus aromaticus. Car- Succus caprifolii. 

damomum. Caro porcina macra ut lln- 

Folium. Lignum aloes. gua, pedes, costae. 

Macis. Nux moscata. Oliba- Caro equina. Camelina in 

Bum. Bdellium. Lacca. Mir- lege Macumeli prae omnibus 

rba. laudatur. 

Aloe cicotrinum , non hepati- Lac camelae. Lac asinae, 

cum nec caballinum. Pulii ursini. Passeres. 

Anetbum. AObdilus. Columbae juvenes. Anates. 

Asarum , id est, asara bac- Anseres. 

cara. Fasi a ni. Perdices. Starni. 

Rancia. Centaurea major. Pulii gallinacheae.Alaudae. 

Cyperus. Ferrugo De piscibus , pisces marini 

Fu, vel valeriana 9 vel ma- magni. Lucius.Cancrusflavia~ 

t rei la. Feniculus. tilis. 

Yreos. Laureola. Gariofil- 

JaU. Vili. T. C. 5.— Golumna 

Levisticus. Menta. Crocus tertia tabulae octavae. 

ortholanus. De calidis in tertio gradu. 

Maratrum, meu i. est. fen 

porcinus. (2)Cinamomum.Amomum. 

Majorana sen sansuccus. Ameos. Cassia lignea. 

(1) MS. 7924 adj. Acorus. Abrolanum. Colofonia. Giliel. Masti*. 
Meni osi rum. Siseleas. Slruccitim. 

(2) MS. 7924 oój. Condisaia. Polypodium. Rafanus Se rapimi©, 
Sliuci. 



246 

Bora*. Gariofilus. 

Galanga. Assafaetida. 

Amoniacum. Anisum. Agnus 
cast us. 

Apium. Arsenicum. Aspai- 
tran. 

Lilhodemon. Betonica. Co- 
stas. 

Coconidium. Cardamomum 

Cardamum. i. e. Semenna- 
sturthii. 

Nuces muscatae. Coloquin- 
tida. 

Camedreos. Camepitheos. 

Cuminum. Gastoreum. 

Calamentum edulinum? 

Giclamen. Carvi. Corian- 
drum. 

Cataputiae. Gretanus. Dia- 
gridium. 

Dampnis i. e. laaras. 

Diptanus. Daucus. Enula. 

Epithimum. Elleborus alb. 
et nig. 

Esula. Hermodactyli. 

Eruca. Flores aeris. Viride 
aeris: Antiballomenica sunt. 

Sulfur et piper nigrum. 

Filipendula. Gentiana. Gal- 
banum. 

Granum solis. Ypericon. 
Hissopus. Iarus. 

Juniperus. Hypoquistidos. 

Lapatium. Mummia. Mar- 
rubium. Nigella. 

Origanum. Opoponacum. 
Piper album. 

Pix liquida. Policaria. Pa- 
rietaria. 

Pulegium. Ruta. Savina. 
Staphysagria. 

Squinatus , Satyrion , San- 
$ucu$. Scordeon. 



Sisymbrium. Saxifraga. 
Tamariscus. Tartamm. 
Thitimallus. Turbilh. lap- 
sus. 
Zinziber. Zedoara. 

Vili. T. C 4.— Colonna 

quarta tabulae octavae. 
De calidis in quarto gradu* 

Argentoni vivum. Anacar- 
dus. Allium. 

Alumen loco salis portoni 
in cibts retinet superfluentes 
in corpore et postulai? valde. 

Antimonium. Celidonia. 

Calx viva. Dragantum. 

Elacterium. EuphorMum. 

Aes ustum, calcutecume- 
non, idem. 

Flammula. Nasturtium. Pi* 
per nigrum. Piretrum. 

Petroleon. Ruta agreste 

Sulfur. Synapis. 

Sai armoniacum. 

Sai gemma. 

TABULA NONA. 

IX. T. C. 4. — Cohmma 
prima tabulae nonae. 
De frigidis in primo gradii. 

(1) Atriplex. Acacia. 

Argilla. Bolos. Karabe. 

Semina cetruli, métotì$ 9 
cucurbitae, cucumeris. 

Emblici citrini. EndMt* 
Hepatica. 

Kekabrae. Kebull. Litargi* 
cum. 

Semen pomorum dulciti^ 

Folia salicis. 



(1) MS. 7924 adj. Cerasa. Dragaganta, Enula. Lactoca. Caro Mu- 
lina et leporina. Vilriolmn. 



Laclis el caiaputhiac. 

Glans. Pruna. Pyra. Tita- 
ni ari odi. 

Caro porci pinguis. 

Oliva acerba. Coctana.Hor- 
deum. Fabae virides. 

Panicum. Mirtillum. Ace- 
tum debile. 

Amidum. Argeutum, Cad- 
mia argenti. 

Caro bubalina , caprina , 
cervina, cothurnicis. 

Caro piscium fecentium. 

Mirlus. Rosa. Rampnus. 
Spina alba. 

Sponsa solis. Scariola 

Terra Sigillata. 

Violar ia. Nitrum. Acetosa. 

Semen ritorni. Semen pian- 
taginis. 

JX T. C. 2. — Columoa se- 
cami* tabulae nonae. 
De [rigidi* in secundo gradu. 

(1) Strignum, i. e. Sola- 
trum. 

Memitha. Semen lactucae. 
Lactuca dulcis. 

Psillium et ejus semen. Pa- 
pi rus. Pentafilon. 

Flos violae. Nenufar. Ba- 
lausta. Galla. 

Radix maligranali. Arno- 
glossa. Mora immatura. 

Sorba. Mespila. Poma citri- 
na. Persica. 

Fructus citruli,cucumeris, 
cucurbitae , melonis. 

lfer6ert*.Sumac.Hematites. 
Lapislazuli. 



247 

Gummi arabicum.Alum en. 
Gipsum. Plumbum. 

Gorallus. Cerasa. Planfateo- 
nis. Sangais draconis. 

XI. T. C. 3. —Columna ter- 
tia tabulae nonae. 
De frigidis in Urlio gradu. 

(2) Virga pastoris. Hypoqui- 
stidos. 

Crassula. Vermicularis. 
Semperviva. Cfmballaria. 
Portulaca. Semen psillii. 
Semen vel flos miconis. 
Semen porlulacae. Omnes 
sandali. 

Plantago. Camphora. Ju- 
squiamus. 

Flos et fructus mandrago- 
le, 

Cicuta. Spodium. Magnes. 
Crystallus. 

IX. T. C. A. — Columna 
quarta tabulae nonae. 
De frigidis in quarto gradu. 

(3) Semen jusquiami , . Se- 
men papaveris nigri. 

Melones palestrini.NixGIà- 
cies. 

Opiumthebaicumet tranense. 
Tuthia alba. Herba rabes. 
Antimmium. 

TABULA DECIMA. 

X.J. C. 1. — Columna pri- 
ma tabulae decimae. 






(l)MS. 7924 adj. Cbrysolactaanon. 

(2) MS. 7924 adj. Uvae matnrae. 

(3) MS. 7924 adj. Apium ultumqae. Et post : licrba rubens : quae 
nasciiur in munlc llermoniae (vel UcrmosDiac r vel Ilcrmnsniac) , et 
herbac moiliferae el ncfaodae. 



248 

De humidis in primo gradu. Semen citanti. litania. Se- 

men bombaci*. 

Amygdalae dulces. Cassia- 

fistola. Manna. X.T.C. 5.— Collimila ter- 

Argentum. Ànas. Artago. tia tabulae decimae. 

JUerges.. De humidis in urlio gradu. 

Anser. Althaea. Vvae matu- 
ro*. Semen papaveri* nlgrt et 

Borrago. Bdellium. Zinzi- albi, 

ber. Semen ceparam dulcium, 

Zedaar. Zedoare. Zedoa- Semen floris violae. 

rium. Zedoara. id. Semen psillii, quanto recen- 

Caro pomi citrini. Canna tius tanto humidius. 
mellis. 

Cicer album. • X. T.C A. - Columnaquar- 

Garo cotkurnicis. Piscium ta tabulae decimae. 

recentium. De humidis in quarto graAk 

Fagiani. Dragagantum. 

Enula. Flos fabae. Argentana vivnm. 

Flos alteae. Amigdalae. Lin- Limacia, seu testudocumcor- 

gua avis. ticibus suis seu testis. 

CKimmi arabicum. Lapda- 

ni. Jubebae. Nux indica. TABULA UNDECUll* 

Mora matura. Pastinaca. 

Pruna. XI. T. C. 4. — Coltrami 

Piper longum. Plumbum. prima tabulae undecimae. 

Starni. De sicmin primo gradii» . 

Caro structionis. 

(2) Sticados. Cauli». Feni- 

X. T. C. 9. — Collimila se- culus. 

eunda tabulae decimae. Flos nastrarti!. Flos croci 

De humidis in secundo gradu. orienlalis. 

Flos enulfte. Radix Yreoi. 

(1) Psillium. Portulaca. Folia porri. Folia lilii. 

Atriplex. Lactuca. Malva. Omnes mirabolani pra$kr 

Sisanus est herba et se<cn citrini- 

herbae et confectio facta de melle Nux indica velus. 

ad modum penidiorum. Tamarindi. Uvae passae. 

Nenufar. Persi cu ni. Caricae siccae. Olivaeviri- 

Dactyli. Cerasa. Nuees re- des. 

centes. Baccae lauri maturae. 

Citrali. Melo.Cucumer.Cu- Avellanae siccae et veteres. 

curbita. Fabae siccae. Cicer nigrum* 

Faseoli. Bruscus. Sparagus. Cubelae. Cardamomum. 

(1) US. 7924 adj. Pomi dalcis semen. 

(2) MS, 7924 rtj. Caro ursina. 



249 

Grana citrina. Acctum de- granata Meato? Achorus. 

bile. A sarà baccarà. Squilla*Cepa 

Sarcocolla. Acacia recens. Piemia. Agaricus. Polipo- 

Apinm. dium. Turbith. 

Bolus. Chymolea. Lignum aloes. Xilobato» 

Argilla. Caro caprina, bo- mura. 

▼ina , camelina. Leporina. Ebenns.. Cinnamomum. 

Cervina. Anseris. Turturis. Omnes sandali. Cinamomi. 

Parser is. Pprdicis. Pavonis. Gariofllum. Thus. Mastix. Ta- 

Caro columbarum. Silu- mariscus. 

rium. Siorax. Folia salicis. 

Mirra? Se r penta ri a. 

XI. T. C. 2. — Colnmna Laurus. Senae. Olivae ci- 
rconda tabulae nndecimae. trinae. 
Ih itoti in secundo grada. Coloquintis. Glande$. Mira* 

holani citrini. 

(t) Ammoniaci. Aflbdilli. Nux muscata. Morii. 

Abqrnthium. Anethum. A* Mora immatura. 

Tisiologia utraqoe. Sorba. Mespila. Aesevla i- 

Arnoglossa. Amygdalae a* dem. 

marae. Cortex pomi acetosi. Cortex 

Àtea&tum. !• 6. Semen ur- pomi citrini, 

ticaer^llia. Ambra. Coctana Pira, Gastanea. Lo- 

Cepula rubra. Ysculi. Cap- lium. 

paria. Coriandrum. Milium. Panicum. 

Centaurea. Cataputia. Cy- Lupinus. Rizum. Orobns. 

pente. Berberis, Mirtilli Aloe. 

Cnscntae. Flos rosae. Eupa- Licium. Mastix. Mirra* 

torinm. Ammoniacnm. Sigia. 

Crocos hortensis balbos. Galbanum. Lacca. Balaa- 

Balaustia. Fumas terrae. mus. Mei rubrum. 

Ciclamen. Rampnus. Virga Hemathites. Lapis lazuli. 

pastoris. Gipsum. Litargirum. 

Pentafilon. Papiro*. Spica Coralli. Piscea salsi. Mo- 

ntraqne. scus velus. 

Semen apii, datici, mara. 

tri. XI. T. C. 3. — Colnmna 

Porri. Cerefolii. Plantagi- tertia tabulae undecimae. 

nis. Sisymbri. Ozimi. De iiccis in tertio gradu. . 

Scariolae. Citrali. Melonis. 

Cucnrbitae. Cucumeris. (2) Apiutn. Assa faelida. 

Radix apiì. Feniculi. Mala- Bacca lauri. 

(1) MS. 7924 adj. Coctnla. Cerasa. Emblict marini. Fisticum Niix. 
Nitrum. Oximi, Pam più us. Poliom ( vel psilliura ). Rubea. Keubar* 
barum. Vimim. 

(2) US. 792$ adj. Sqainanlam. Serpenlaria. Savioa. Urlica. 



2I>0 



Calamenlum. Camcdrcos. 

CamepUheos. Cardarne- 
munì. Carvi. 

Cuminum. Euforbium.Epi- 
th inaura. 

Frondes lambrusci. 

Flores cucumeris agrestis. 
Capparis. Lentiscus. 

Calla. Galanga. Gcntiana. 
Iiy pericoli. 

Hypoquistidos. Hy sopus. 
Magnes. Nigella. 

Origanura. Pulegium. 

Prassium. Ruta domestica. 
Rafanus. 

Siseleos. Sansucus. 

Siler montauum. Staphysa- 
gria. 

Samac. Scamonea. 

Serapinum. Spodium. Sai 
gemma. 

Radi*. Diptanix. Elleborus 
ulerqae. 

Eruca. , ejus semenponitar 
prò diasatirione. 

Nitrum. Aspaltum. Mum- 
mia. Castoreum. 

XI. T. C. 4. — Columna 
quarta tab. undecimae. 
De siccis in quarto gradu. 

(1) Anlimonium. Anacardi. 
Calx. 

Aes ustum. Flos acris.i. e. 
Coperos. Nasturtium. 

Pelrolem. Fi per nigrum. 
Piretrum. 

Ruta agrestis. Semen Sina- 
pis. Sai armoniacum. 

Sulpbur. Vilrcolum. 



TABULA DUODECIMA. 

DE VALENT1BU9 GOHttÀ 
VBNKNA. 

XII. T. C. 4. — Colonna 
prima tabulae duodecima*. 
De herbis et lerrae Mucmtitm. 

(2) Herba peralis ? Vibce- 
toxicum. Enula. 

Diptanus. lusquiamus et 
quiquid potest haberi de ipso 
sicut (olia , succus , decorilo, 
semen 9 oleum. 

Aristologia longa et roton- 
da. La neccio. Genliana* 

Pyonia. Menlha. Laducel- 
la. Ruta. 

Orobus agrestis. i. e. Lo- 
liuiu, et orobus domestico*, 
sicut seuieu, succile* herbe, 
flos. 

Opium. 

Aliium comestum * Ubi* 
tum , cuiplastratum et per de- 
coclionem etpercontrietioacf 
est remedium contra quodli- 
bet venenum frigidum et mt 
xime cum vino bibitus. 

Scordeon seu aliium agre- 
ste. Squilla. Vitriolum? 

Lapati u m utru mque. Parie- 
tana. Gummi arabicum. 

Borrago. Pes columbimu. 

Ciclameo. Tapsus. Yperi- 
con. Euforbium. 

Euforbium est in flammeo* 
venenum , et ejus tberiaca est 
camphora , vel assa faetida. 

Myrra. Olibanum. 

Coriaudrum. Pix liquida. 



(3) US. 7.92/ adj Semen pupa ver is nigri. Pulegium. Tutta. 
(i) Nel MS. 1\)2% la tavola XII uou è suddivisa , uè ha l'ordine fi 
quella del MS. 6964. 



anwmum. Semcn cifri. 
:us frondium mali gra- 
tili vino coctus et injec- 

» 9 radlx ejus vel se- 
el decoctio alterutrius. 
ìnus, legamen est. 
ilus. Porrus vel cepa 
modo sumpta et cum 
▼ino vel aceto, 
•mas cum lactae asinae 
lieris 9 vel caprae , vel 
meli us cum sero. 
ix communis qui facit 
re. 

ss et avellanae et quod- 
nctuosuin, ut oleum, 
m 9 pingueolo. 
meae et glandes et se- 

gi, 

en sparagi. 

ns citranguli eoe ti. 

Ha. Juniperus 9 per ra- 

cortices, follicula, gra- 

soctiones, atque succus. 

ali vel cicerati , vel fa- 

rtae 9 pistacae super Io- 

litae valent. Cucumer. 

)ita. 

tram quovisque modo 

ìm. 

itago quovisque modo 

i. 

s quovisque modo sum- 

; maxime cum nucibus 

n avellanis vel cum pi- 

mentum. Baccae lauri, 
im. 

lei cerasorum. 
lei et pepana omnium 
nm. 

nina cujuslibet seminis 
auco vino vel cum sue- 
liquore vel aliqua de- 
ìe alicujus rei valentia 
posilum. 



251 

Serapinum. Assa faetida. 
Opoponacum. 

Galbanum. Sulfur. Quodli- 
bet borum vel plura 9 vel om- 
nia cum vino vel aceto super- 
ponatar. 

XIL T. C. 2.— Columna 
secunda tabulae duodecimae. 
De rebus sumptis ab animalibui 
conlra venenum. 

Catarriacum, i. e. Corna 
cervi num pulverisatum et cum 
aceto vel vino b ibi tu ni vel em- 
plastratum. 

Tyrus 9 seu caro ejus quo- 
libet modo sumpta super om- 
nia valet. Tyrus est serpens 
intrans marinis partibus. 

Gallina viva scissa per me- 
dium super locum venenatum 
ponatur post primam secun- 
da 9 tertia. 

Pudicus circulus. i. e. A- 
nus gallinae vivae super mor- 
sum serpentis ponatur et post 
illam alia et post secundam 
tertia donec tumor et calor 
recedat, si moritur gallina 
bonum signum est. 

Gallus simili modo. 

Gerebrum gallinae coctum 
cum vino et semine eaulis. 

Pullus gallinae simili modo, 
sed gallina valet plus. 

Pulmo columbinus simili 
modo. 

Pulmo vervecis i. e. Arietis. 

Spongia calefacta | er ali- 
quem liquorem vel succum 
vel decoctionem valentem ad 
propositum , loco spongiae 
ponitur lana succida vel muci- 
da subtilis. 

Sanguis leporis. Lac asinae. 
Ericinus. 



252 

Testiculi cervi sfocati pul- 
vcrisati bibili cuna re valente 
ad propositum. 

Testiculi asini siccati pul- 
vcrisali et bibiti. 

Testiculi bircini similiter. 

Testiculi caprini similiter. 

Castoreum. Piretrum. Sul- 
phur. Ruta. Eruca temperata 
cum sanguine testudinis bi- 
bantur. 

Stercus et urina vel altera- 
tami horum istorum anima- 
lium ut hominis, equi, asini, 
canis, Vaccae, tauri 9 bovis, 
arietis, ovis f caprae, birci, 
lupi, gallinarum, gallorura, 
pavonum, catorum, murium, 
hirundinum, anserum.ana- 
tum. Omnium animalium vi- 
ventium de rapina leonis, ur- 
si, leopardi, ancipilis, non 
milvi, astruciae comedentis 
fructum et alia dura. 

Aqua decoclionis stercoris 
agni. 

Lumbrici terreni id est ver- 
raes graciles longi rubri codi 
cum aceto et em piastra ti. 

Butyrum bovinum cum 
mei le et vino vel aceto vel a- 
qua bibitum vel emplastra- 
tum. 

Cancri uterque cocti vel in- 
censi et pistati cum lacle asi- 
nino vel cum sero bi bantu r, 

Semen malvae et lini se- 
men. 

Castoreum. Sulphur ana si- 
militer coquantur in vino. 
Praesta et superpoue. Valet. 

Lepus marinus est veneno- 
sum animai et ejus tberiaca 
est lac vel butyrum. 

Castoreum vel assa faetida 
vel uterque est tberiaca con- 
tra opium venenosum et con- 



tra quodlibet venenum frigi- 
dum. 

XII. T. C. 5.— Columna 
tertia tabulae duodecimae. 
De mineralibus. Terrenis, ìa- 
pideis. Saleii. Aquis. Fwo- 
sts. oleaginosi* etcoelernvo- 
ìenlibus cantra venenuéi 

Corali us. 

Sai coctum cum quolibet 
liquore vel decoctione valen- 
te ad propositum. 

Glacies. Nix grando. Aqua 
frigida ante venenum aumpta 
facil discernere venenum. 

Terra sigillata cum quoti- 
bet liquore bibita ante vene- 
num et post, valet. 

Provocare vomitimi cum a- 
qua calida et oleo, vai cum 
aqua calida decoctionis alia- 
tili. 

Cbntra quamlibet arsuram 
cujuslibet partis, vel tottu 
corporis intus et extra in aqua 
calida cum oleo rosato vel cum 
aliquo alio oleo valente ad pro- 
positum. 

Provocare aeeessum perpo- 
tiones vel per dysteria vel-per 
quodlibet magisvalens ad pro- 
positum ad ipsius 9 vel totitti 
speci ei. 

Spongia calida ditata rei va- 
lentis ad propositum multum 
evaporai. 

ScarriGcatio. 

Carraxatio vel incisio bd 
venenali multum juvat deni- 
que pone evaporantia quan* 
tum virtus patitur. Valet bi- 
bitum. 

Sulphur cum quolibet va- 
let tamen pluscmplastratum. 

Aqua marina , calida facto 



o omnibus tenente ta- 
ro qua aqua ballila cam 
unito et paaco sulfure et 
balneo ponatur. 
atbes, lapis est niger ob • 
venisalbis alias est si- 
corallo hic valèt con- 
enenum. 

riolam. Dragagantum • 
lintum idem vena terrae 

pae. Rosae qaare in cir- 
ttans capitalo de d. (sic) 
& dieta). 



253 

Vitreola et est herba qaare 
incirca instans, capitalo de 
paritaria quodlibet ho'rura 
consnmit venenosa et abster- 

glt. 
Plumbum astam est vene* 

nosam et ejas theriacaestme- 

tridatum. 

Explkiunt tdbulae preliotim- 
mae operis Magiari Salenti. 
Deo grada*. 

(E MS. Ù BM. Reg. Parvi. 
6964}. 



SUMMCLA MUSANDOTI 



Incipit mmmula de preparalione ciborum et potuum 
infirmorum,'$ecundum Slusandinum (1). 

De cibi? et potibus preparandis infirrais videamns et qnili- 
ter eorum malicia reprimatur. Si aliquid fuerit in quo delec- 
telur iniìrmus sed ingenium petimus Musandini, proprie de 
febribus acutis, in quibus dieta subtilis et tennis debetdari. 
Dieta duobus modis accipitur , scilicet large et strie te: Ur- 
ge prò exhibitione sex rerum non naturai ium , quibus impos- 
sibile est corpus humanum non approximare ad hoc ut dia 
vivat; stride prò competenti administratione ciborum et po- 
tuum , et ita hic concipitur. 

De amigdalis vero sic potest administrari cibus vel pota: 
Recipe amigdalas dulces integras, et cave ne aliqua cariali 
et rancida sit, et mi Uè in paraxide et superpone aquam cali- 
dam donec cortex incipiat exeoriari a nucleo, et post mimila 
bene, et si vis iterum appone aquam calidam, et dimittantar 
donec arescant et tunc plus lactis poteris extraere 9 quia pto 
de materia resolvitur si bene molles et tenere fuerint. Polka 
tere eas in pulchro vase , quia si vas in quo preparatur 9 fri 
datur inflrmo , aliquid pulchrum sit inflrmus plus deiectatar 
et ad hoc debemus conari. Gum autem bene trite fuerint n- 
perasperge aliquantulum aque calide et tam diu ducas donec 
Eit quasi lac; et iterum paulatim superinfundas aquam saa- 
per mi scendo et addendo donec suffìciat. Postea per pulchrw 
pannum colando exprime , que colatura quasi lac exit; quam 
colaturammilte in ollam vel in alio pulchro vase 9 et ad igneffl 
super prunas leniter dimitte bullire et semper permisce, et 
cum bullierit aliquantulum micam panis bene tere interina- 
nus 9 et quasi farinam factam immitte. Nota etiam quod pa- 
nis non debet esse multum durus vel mollis , sed talis quod 
bene teri possit , et paulatim intus mitte in hoc lac, sed sen- 
j>er misce ne vasi adhereat , vel ne fumum sapiat et pone ali- 
ti) Dalla Irop. Biblioteca di Parigi, Cod. Reg. 6954, del UH et 
cólo. Lo slesso trattalo si trova nei Cod. 6091 , che contiene l'Jlfaf- 
matktus , ma è molilo poiché comincia dall'articolo De eibis ài 
maiibus preparandis f ed ha il titolo : De preporatione ciborum et 
e vi è slato aggiunto da mano più recente : Muumdini. Nel Voi. III- 
pag. 407 di questa Collectio Sal. abbiam pubblicato un estratto della 
slessa opera dal Cod. III. della Bibl. Univ. di BreslaviaC. 5. foL 36S» 



255 

quantulum salte , et si inflrmtis delectetnr iti dulcibus addo 
panini zuccari, vel penidii vcl sirupi , deinde ab igne remove 
et infirmo in pulchro vase exhibeatur. Sì vis quod lac pre- 
dictum sit magis album , in quo magis delectetnr infirmus ve 
luti si medicina fuerit pulchra supradictos nucleos pone tu 
aqua frigida tam din donec possint excorticari licet sit tardtus 
quam cum calida. Hiis excorticatis si ve mundatis superinfua- 
de aquam frigidam et sic dimitte donec crescant; posteaaqaam 
illam prohice, et pista ut predictnm est, et bene pistatis aquam 
frigidam superasperge et tere diu ut supra faciebascum aqua 
calida , et ideo quia minus resolvi tur de substantia amigdala- 
rum quam supra, superasperge aquam calidam. 

Alius cibus ad idem. Accipe panem recentem et bene coc- 
tom et mundum , et undique bene aufera* crustam. Postea 
inscide in tres offellas id est frustulas subtiles , et pone eas io 
parapside et superinfunde aquam calidam ita quod cooperian- 
tur cum alia scutella, et cum bene molles fuerint accipe pi- 
sfellum et bene contere ; poslea substanciam amigdalarum 
que remanet lacte expresso, vel alias amigdalas accipe, et si* 
mul tere mullum, et contritas ponas in vase oblongo et stricto 
et ad ignem super prunas lento igne semper movendo et na- 
scendo bullire perni itte, et mitte parum salis zuccari vel pe- 
nidii et si vis sirupi, et dimitte cooperto, postea propina: eh 
bus iste videtur quasi iunctata (2) vel zuccaratà. Alius cibus: 
accipe micas panis et tere eas inter marni? predicto modo et 
pone eas in vase mundo et superfluide aquam frigidam et mi-* 
sce et permitte residere ; postea aquam illam prohice et amig- 
dalarum lacti commisce et ei ab bibendum da. Hic enim cibus 
et potus multum valet in acutis et calidis febribus. Et heede 
Ucte amigdalarum dieta sufficiant. 

♦ 
De cUris et poiibui preparando eontra conslipaiionem ventri* 

et eontra febrilem discrasiam. 

Contingit quandoque in acutis febribus ventris consti patio, 
nude eontra hoc et eontra febrilem discrasiam talis prepara- 
tur cibus deoleribus: Accipe solalrum et munda bene et po- 
stea para in aqua coquinatuntul de aliis herbis facis, etcon- 
dias cum oleo amigdalarum et cum ipsa substancia mitte pa- 
rum salis et da eis ad comedendum. Sai vero ideo da tur in 
cibis talibus ut patienti acutum prebeant saporem. Eodem. 
modo fiat de spinachia atriplicibus bletis mal vis et scariola ♦ 
et aie condias et dabis, Si vero non habueris scariolam inve- 

(2) Forse iuncata? Intendeva parlare della crema di latte fatta raf- 
freddare ne'giunchi, quale ancora si osa in alcune nostre provinole» e 
si mangia come cibo gradito col nome di giuncata , o iuncata? 



256 

nies cicoream idest sponsam solis qoe est simili* et In v'rttali- 
bus et folle ramuscolos parvos tencros el abicctis foliis coqse 
in aqua donec aliquantulum expressi inter digito* Ieri vi- 
deanlur 9 postea extrahe inde et aliquantulum exprime, dcit- 
de mitte ramuscolos illos in pnlchra saltella et soperinfunde 
agrestam et aliquantulum salis et infirmo exhibe. Eodem mo- 
do fiat de ramusculis portulace sed spatiose et multimi coc- 
tis. Si vero non habuerig agrestam superpone acetum qood 
non est multum forte et parum salis et sic ei tribue. Qood 
autem dictum est de cicorea et portulaca non dentar ut ven- 
trem constipatum laxant , sed contra febrilem discraaiam et 
calidam potest etiam dari teneri tas portulace crude cum agre- 
sta yel aceto non forti et parum salis, sed indigestibilis est, 
valde tamen refrigidat. Si venter ita constipatas fuerit ut 
non nsu aliquorum ciborum predictorum relaxetur, accipe 
cassiam fistulam et resolve manibus cum aqua calida panca 
et cola, qua colata adde intus supradicti cibi scilicet coqui- 
nato solatìi vel atriplicis vel alteri us cibi, et dimitte bollire» 
aut similiter conditur cum oleo amigdalarum vel cum eh» 
aubstancia , et sic inflrmo propina. Et vero quod herbe qne 
nascuntur in locis humidis magis sunt frigide et humide 
quam que nascuntur in aridis. Unde cum volumi» aliqnea 
de predictis cibis preparare alicui febrem acutam patienti t 
ìllaa berbas accipimus que in loco humido reperiuntur. Unie 
in predictis febri bus quod magis iuxta terram est debenrascol- 
ligerequia id quod est iuxta terram est paagis humidumqnaaa 
illud quod estsuperius. ltem notandum quod oleum cornane 
scilicet de olivis habet pinguedinem sicut lardum porci et Meo 
non audemus in febribus acutis dare quia sunt fomenta calo- 
ria, ltem patienti febrem acutam damus illa que infrigidantet 
humectant: ideo recipe cucurbitam recentem teneram et 
ait magna sed mediocris et integra et assa eam saper prai 
▼el sub cinere calido mixto cum prunis. Signum deeoctionis 
est cum cucurbita tota magna fiat extra et cortex combn- 
etus. Postea extrahe inde et bene munda ; mandata aliquan- 
tulum succum extrahe manibus et postea ipsam frastrattai 
inscinde in agresto posita , parum salis , et sic ei tribne. J^L 
idem citrulos scinde per medium , et per tres vel qnatarif 
partes cum ipso corticc, et sic coque in aqua et tolum eztfg^' 
he , et manibus aliquantulum exprime ; postea auferas ced|* 
cem et prohice , reliquum vero trìbue. Si vero calorem nÉ*- 
ximum et intolerabilem habuerit 9 ita quod pota aque Èst; 
poterit extingui corticem predicti citrali sic cocti da ei afr 
comedendum , licet predictum cortex sit indigestibilis, cale- 
re tamen febrile tunc maxime digeritur et sitim tollit, qnk 
multom infrigidat et humectat. Gonstringit in febribus qnod 
paciens febrem acutam debilis est et fastidii predictos 



257 

et aiTectat carnem: linde debemus ei satisfacere ut natura con* 
fbrtetur; nihil enim valet ei aliqtiid dare nisi natura se coad- 
iuvet, unde Galienus in legni: omnium natura operatrix me- 
dicus vero minister. Damus ergo minorum avium extremi- 
tates, scilicet galline pulii et fasiani , sicut sunt ale et colla , 
quia saniores sunt et facimus eum cupidum, parum enim ha* 
bent carnis ideoque diu circa ossa Illa delectatur. Et nota 
quod non ad aliud caro denegatur nisi quia est unctuosa, et 
omne unctupsum est amicum febris, et est fomentum caloria. 
Unde timemus ne febris intendatur. Sed ut enim appetitum 
provocemus damus ei predictas avium extremitates scilicet 
alas et collum cum succo mali granati vel agresta vel aceto, 
et ibi intinga! carnem predictam et coroedat. Sed sciendum 
quod predicte avium summitates scilicet colla et ale parum 
nutrimenti habent, quia pauca est ibi caro. Unde si infirmus 
sit multum debilis et vis eum magis nutrire accipe gallinam 
bene pinguein et eam sic: integram itaque pone in magno ra- 
se aqua pleuo et dimitte eam tam diu coqui donec caro re- 
solvatur ab ossibus , postea inde extrabe et in vaso pulchro 
pista et tere cum ossibus donec unum corpus videatur ; hoc 
facto infunde aquam predictam ubi gallina fuit cocta et ite- 
rum tamdiu duces donec unum corpus efiìciatur ; postea ac- 
cipe micam panis mundi bene tritam et commisce ei et hoc 
totum da ei comedere. Sed forte si ipse non potest eam trans- 
glutire quia forte guttur habet desiccatum et constrictum , 
accipe panem calidum et mitte in aquam predicte decoctiO* 
nis et dimitte donec aquam illam attrahat ad se, et pista pa- 
nali et su pr adi e te decoctionis plurimum adde, et per fortis- 
simum pannum fortiter exprime super succum predicte gal- 
line, et misce bene, postea da ei ad sorbendum, hoc erit d- 
bus et potus et leniet ei guttur quam esset unguentum. Yel 
aliter accipe predictum succum galline et predictam decoo- 
tionem et mitte in vase ad ignem,et accipe micam panis tric» 
ctam et intromitte et permitte bullire et semper misce ne 
adhereat vasi et sic ei propina* 

De cibis et potibus preparandis contra fluxutn ventris* 

Et si habuerit fluxum ventris ita quod non audeatur dar! 
sedicina si dives fuerit homo facias quod constringit et con- 
stipat naturam. Accipe ergo bonam gallinam integram et be- 
ne preparatam in vase magno aqua rosea pieno , decoque ut 
superius diximus quouSque caro a membris dissolvatur, dein- 
de eam in vase pulchro cum ossibus tere et per pannum mun- 
dum bene exprime et sicut supra diximus de alia , fac de illa 
omnibus modis prò ut videris expedire et propina. Si autem 
fuerit pauper vel parum forte habuerit de aqua rosacea pre- 

17 



258 

dictam gallinaio coque in aqna ante, et post pista et per pan- 
nimi expressa , ut supra diximus, perfundatur aqua rosacea 
et misce. Sed si feceris ei de aqua coquinatum, ut saprà dixi- 
mus, pone desuper de aqua rosacea et sic ei tri bue. Fluxum 
constringit et appelitum provocat et urinam et omnia mem- 
bra conforfat. Eveoit quandoque quod infirmus debilis est et 
non potest pati donec preparetur gallina tunc accipe faxariura 
et mitte ad ignem cuna aqua et cum ceperit bui lire frange ibi 
duo ova vel tria ejectis testis et misce et cum ceperit coagu- 
lali auferas ab igne et ad sorbendum tribue , et statini eius 
natura confortabitur.-multum enim confortant vitella ovorum. 

De malicia poluum reprimenda. 

Contigit aliquando quod infirmus multum appetii vinoni. 
Unde et si sit contrarimi! tamen debes dare quandoque, sed 
maliciam eius in quantum possumus reprimamus. Accipe er- 
go tres partes aque et quartam vini albi et clari et misce si* 
mul ; postea accipe panem bene calidum et infunde ibi ut sog- 
gat ipsum et bene exprime ; postea cola et dimitte infrigidari 
et postea pacienti tribue. 

De dieta infirmorum qui habent febrem et apostema. 

Diximns de cibis preparandis in febribus acutis que final 
sino apostema te, nunc dicendum est de iis qui dandi sani in 
febribus acutis que comi tan tur aposlemata , sicut plearesis et 
peri pleumonia. Licet enim febris acuta sit, tamen magia de- 
bemus intendere circa apostemata que perniciosa sunt; sed 
tamen non debemus intendere circa apostemata ita al febrem 
nugmentemus. Accipe levamen frumenti et tempera cum aqna 
calida 9 et manibus malaxa donec totum dissolvatur, et in poi* 
chro vase coquina , semper agitando cum spatola naqoe ad 
perfectam decoctionem. In fine vero cum positum fuerit in 
parapside addatur semper zuccarum et penidii. Si via ut ina- 
turativa sit dieta sive cìbus, accipe: ysopum vel liqurriciam et 
rade de ipso quantum sufficit in aqua tepida, et dimitte Ibi per 
nnamdiem aut plus aut per noe te ni, postea cola, deinde accipe 
aquam illam et bnlliat diu cum uvis passis eiectis arillU; dein- 
de accipe frumentum et diu manibus in predicta aqna mah* 
xa , et ipsnm coque , postea predicto modo coquina et ei tri- 
bue. Et nota quod frumentum multum est aperitivam et ma- 
turativum. Item colatura furfuris sic flt: accipe furiar et fa- 
né in aqua ferventissima et diu manibus malaxa et per pat- 
num rarum cola et illud quod egreditur coquina et cum lacte 
amigdalarum condias , in fine vero zuccarum vel penidii pta- 
tea superpoaantar* Si vis ut sit magis extenuativum accipe io- 



259 

meo melonis cncnmeris citrali, pista, postea mala* a mani bus 
in aqua calida, ubi prius fuerit fnrfur; postquam malaxatumt 
fuerit deinde cola el predicto modo coquina et propina. Et si 
timemus de siccitate pcctoris ad idem furfur malaxatur pre- 
dicto modo in aqua ubi coctum sit ordeum et aliquantulum 
gammi arabici et dragaganti, et sit in aqua fervenlissima ut 
predictum est, et coletur predicto modo, et coquinétur etpre- 
paretur et egro propinctur. Et nolandum quod predieta ciba- 
ria debent dari in hiis febribus in quibus maxime apostema- 
ta sunt de frigida materia, et tempore hyemali. Si vero apo- 
stema sit de calida materia, accipe furfur ordei etdiutissime 
coquas in aqua quum durissime est substancie, cui postea ad* 
datur lac amigdalarum et suaviter coquantur, postea zucca- 
rara vel penidios predicto modo superponimus. Eodemmodo 
far spelte coquinatur et valet ad idem. Sed quia far dure sub- 
stancie est multociens ponimus ipsum in aqua ealida et postea 
cum molliGcatum fuerit aliquantulum abstrahimus eum ab 
aqua et ponimus id in mortario et diu pistamus. Et cum bene 
pistatum fuerit iterum ponimus in aqua predi età unde prius 
extraximus et totum colare debemus per pannum, deinde ii- 
lad colatum predicto modo coquatur sicut iam dictum est , 
et sic infirmo tribuatur. Item accipe amidum et in aqua tepi- 
da ponatur; postea diligcnter manibus malaxa usque quo be- 
ne sit liquefactum, deinde lento igne coquinétur super pra- 
nas quum levissime est substancie et predicto modo condiatur 
cura iacte amigdalarum, et postea zuccarum vel penidii, cum. 
fuerit in parapside superaspergatur et propinatur. Item do 
ptisana para ei cibum predicto modo si delectetur in sorbili 
cibo; bulliat ptisana usque ad medietatem, et postea coquiné- 
tur; si vero vis ut sit spissior bulliat usque ad terciam par- 
tem et postea coquinétur predicto modo. Fit autem ptisana 
sic ; accipe ordei mundati partem id est et novera partes aque 
et bulliant usque ad medium et depone ab igne, et cum tepi- 
da fuerit grana illa malaxa manibus in eodemaqua, postea 
cola per pannum qui non sit nimis spissus ncque multum ra- 
rus; deinde coquina lento igne super prunas sicut dixiraus» 
et condiatur lacte amigdalarum, sed cum bullierit paulatiru 
pone lac amigdalarum semper miscendo, et sic coque quous- 
quecoagulari incipiat, ita quod sorbilis sit ; postea pone itt 
scutella et superaspergatur pulvi szuccari vel penidiorum, 
et propina. Sed si non delectatur in sorbili sed in spissiorL 
bulliat quousque non remaneat nisi tercia pars ; postea per 
pannum ut dictum est cola et coquina et predicto modo para- 
tami tribue. Sunt quidam delicati , qui non possunt comedere 
febrem pacientem acutam quam comitatur apostema pleuresis 
vei periplemonia , quibus iste cibus fiat: accipe ptisanam te- 
pidam et in ea pone micam panis recentis et dimitte bene in- 



260 

fu ndi ; postea su ni e mi cara pnnis solam sive cum ptisana et po- 
ne ipsam in raro panno et cola mani bus esprimendo et nu- 
laxando; hoc facto et posito in parapside, superasperge ptil- 
verem zuccari vel penidii vel sirupi rosacei vel violacei, vel 
si constipatus fuerit pone prima damascena numero qnataor, 

violas idest numero triginta, coque in quatuor libris 

aque , pruna dico bis vel ter in aqua abluta ut maina aapor 
ab eis auferatur; servantur enim in oleo vel aceto, et ideo 
non reddunt bonum odo rem. Postea coquantur in ptisana. Si 
solucionem habuerit pone rosas siccas que confortant et de si- 
Tupo simpliciter pone et sic pacienti propina. Ordeum si p* 
nis durum fuerit tere ipsum multum ita ut quasi farina redi- 
gatur et postea mitte in pannum rarum et sic pone in ptlsaoa 
bene calida vel tepida quod melius est, et dimitte donec mol- 
lescat; postea malaxa manibus et cum eodem ptisanam misce 
et exprime, et iliud liquidimi quod inde exierit cum zuccaro 
vel penidiorum pulvere vel sirupo violaceo ut diximus da- 
mus. Iste enim cibus et predicti bene nutriunt, quia sitim 
extinguunt et apostema maturante Ad idem similiter si fuerit 
delicatus accipe amigdalas bene mundas et tritas, et polveri 
zuccari aliquid admisce et tamdiu conteras donec unum cor- 
pus fiat, postea pone in pasta subtili fermentata et aqua pti- 
sane confecta , et circumvolve bene et in fumo calido pione 
et dimitte donec pasta bene coquatur , postea extrahe a (torno 
illam pastam si cocta est et auferatur quod intus est et da co- 
mederfe. Si paciens de pasta comedere voluerit tere ipsam be- 
ne et postea dimitte in ptisana , ut de supradicto trilico feri- 
sti , et sic de isto fac , et da ei ad comedendum. Vel facias de 
zuccari f cum pasta artocream (?) et in fumo calido pone, et 
dimitte donec pasta decoquatur, postea extrahe inde et pastam 
decoctam auferas et da ei comedere. Sed si appctit illam pa- 
stam et vis ut comedat ipsam tere eam et prediclo modo coni 
ptisana dabis, posset etiam predicta pasta dari cum artocrea 
si infirmus appetat; sed pasta Illa debet esse de farina puris- 
sima et ut sit confecta cura aqua ordei vel ptisana, ut non te- 
datur pectus. Item contra causam predictam , sci licei plettri*-' 
sim vel periplemoniam , et hoc dico si fuerit de frigido ho- 
more et cum febre acuta et in frigido tempore utimur alta 
genere cibariorum. Accipe ergo surculos sparagi et brusci, 
naseuntur enim circa radicem et illud quod fuerit iuxta ter 
ram durius, inscide et diu in aqua bulliat, postea pone surtì- 
mftates, et ita simul ea dimitte bullire qnousque bene codi 
sint, et aqua sit panca. Postea penidiìs et amigdala mnnditls 
et tritis condias, et sic ei propina. Quidam abiciunt priitiam 
aquam quia multum amara est , et postea apponunt aquam ca- 
lidam et dimlttunt bullire et predicto modo condias et sic ei 
propina. Sed non est tante efflcatie: sparagna enim et brusci» 



361 

sua amaritudine purgant. Iste enim cibus maleriam conten- 
tara in spiritualibus attenuat et maturai et per urinam educit. 
Quidam enim predictos surculos sparagi et brusci accipiunt 
et ponunt in foliis sive in stufa madefacta sub prunis et sic 
dimittunt eoqui, et tribuunt conditos cum amigdalis tritis, 
et est maioris efficatie, sed magis desiccat. AHI accipiunt pre- 
dictos surculos et bene coquunt in aqua , postea accipiunt et 
ponunt in parapside, et cum aggregata fuerit datur pacienti 
febrem acutam: et similiter de cicorea faciunt quando tener- 
riraa. 

Item ad febrem acutam contra spiritualia cum apostemate 
et pleuresi et periplemonia accipe borraginem et inscinde eas 
mioutim et abluas eas bis vel ter multum bene et ejice aquam 
illam quia multum est viscosa , postea pone in aliam aquam 
ad ignem, et dimitte sic coqui et ejice aquam illam ite rum, 
et pone aliam aquam calidam et dimitte sic bullire quous- 
que cocte sint, et postea condias cum lacte amigdalarum 
vel penidiis bene trictis et sic propina. Hoc tale bonum san- 
guinem general et apostema maturat. Apii extremitates simi- 
li ter elixas et conditas exhibeamus in ea elixatura amigdala- 
rum tere bene et bulliant lactucarum turiones in plura frusta 
divisos elixamus cum aceto vel agresta et porrigimus. Idem 
de citrulis in tres vel quatuor partes inscisis cum cor ti ci bus 
elixis precipimus Aeri , post elixaturam tamen in parapside 
aliquantulum dimittimus, ut aquositas quam habent magis 
deperdatur. 

De hiis qui conlraria querunt. 

Restat dicere quod faciendum sit cum febriens appetii ci- 
bum sibi contrarium et incongruum et nichil velit comedere. 
Nunc in angustia positus est medicus et nescit quid faciat : 
nam si dederit comedere et moriatur imputetur ei , et si non 
dederit et debilitabitur natura et ad nichil laborat, et si for- 
te subcombat dicetur postea quod culpa medici mortuus est. 
Nam cum videtur eum nichil velie nisi hoc, et si esset debi- 
Jis multum debuisset igitur dedisse quia natura confortata es- 
set propter hoc quod convaluisset, et sic male angustie undi- 
que sunt medico. Quid ergo faciendum est? Quod appetit dari 
debemus, quia sepe contingit quod vitium confortatur eius 
nature ex hoc quod liberatur iuxta dictum Ypocratis in Am- 
phorismis. Ait enim in secunda particula : parum deterior ci- 
bus et potus et cetera. Unde debemus in quantum possumus 
cibi illius maliciam alterare quo dietetur. Prius tamen notan- 
dum quod unus prò alio dari debet qui sit eiusdem similitu- 
dinis, veluti si ille appetit mei quod est contrarium febri quia 
est calidum et siccum et uucluosum , accipe igitur sirupum 



262 

quem non vides ei esse nocivum, scilicct violacenm, et coque 
usque ad spissitudincm et sic in pulchra scutella ei tri bue, et 
parum comedat: hoc feci cuidam et confortata est natura et 
assellavit satis et liberatus est. Si vero petierit carnem bovis 
accipe gallinam et coque bene, postca pulpam de ala accipe 
et scinde in transversum, ut non possi teamcognoscere.nam 
ut caro bovina habet fila, et sic ei da. Audi quid fecit Galie- 
nus cuidam pacienti febrem acuta m nichil volenti comedere, 
dixit tandem quod comederet carnem bovinam cum allium 
que omnia erant contraria et nociva. Tum Galienus predicto 
modo fecit parare gallinam , et similiter pulpam alarum in- 
scidit per transversum , et fecit sibi preparare fortissimam at- 
liacam in qua pacicns delectabatur: hoc facto posuit in medio 
cuiusdam parapsidis que habebat in se aliam parapsidem, et 
carnem pulparum sic in se i sa m parum posuit circa latera pa- 
rapsidis, ita quod tangebat alliacam, et sic por tavit ante eum 
et dum pararet se infirmus ad comedendum et extergeret fa- 
ci em suam, intingif digitos in alliacam et dixit : permute me 
abstergere faciem tuam, et sic dicendo manum per faciem po- 
suit digitos in nares et in labia eius et permisit aliquantulum 
ut sentiret inde odorem , et incipit ei dare panem et carnem 
de predicta gallina et non tamen intincta in alliaca, dicebat 
enim: nolo Ubi dare ninris ne noceat , et sic comedit satis et 
tandem petiit vinuin. Galienus dedit ei succum malorum gra- 
natorum positum in vase vitreo, et cum vidisset paciens di- 
xit: quam rubeum est vinum , et respondit Galienus : caro 
bovina tale vult vinum ut bene digeratur, et dedit, etsicme- 
lioratus est. Ad simili tudinem alliace potest fieri piperata et 
de aliis similibus. Ilem si petierit lac da de Iacte amigdala- 
rum cum lacte prediclo et propina: similiter et in aliia animi 
prò alio , scilicet sanum prò nocitivo diligens medicus dare 
laboret , ut egri peticioni satisfacere videatur, et multum prò- 
derit infirmo , quia natura ex hoc confortatur. 

Quomodo contraria debeant ministrali. 

Diximus quod quandoque infirmus appetit contrarla et no- 
civa et nichil aliud vult: unde ne natura ex toto debilltetur, 
dare debes in minori quantitate quam possis; sin autem ma- 
liciam rei alteremus vel unum prò alio, si possemus, dadras; 
aed ante rei maliciam in quantum possumus minuamus et de- 
mus. Sed prius hec duo consideranda sunt , scilicet morbus 
infirmi et id quod appctit, nam morbo calido existente siculi 
febre acuta et velit vinum licet peccet medicus debet dare ta- 
men frigidius in quantum potest, nam cum omne vinum ait 
calidum unum est calidius et unum minus calidum altero, da 
Jgitur vinum album quia subtilius est et frigidius rubeo. Un* 



263 

de generaliler dtctmus: omnis res alba cujuslibet generis, si 
sii comparata ad rem eiusdera generis, alba est frigidior quam. 
rubea eiasdem generis ; unde, ut diximus, album subtilede- 
bet esse, nam quanto magis rubeum fuerit tanto maiorem fer- 
vorem babet, quanto spissius tanto maiorem fumositatem. Est 
enfiai nimium rubeum calidius albo, unde sic maliciam eius 
reprimimus : ponantur due partes aque et terna vini et sic afc- 
feratur. Si petit mei cum id prò eo non possis dari invenies 
mei album: mei autem calidum et siccum est et unctuosum, 
unde valde conlrarium est febribus acutis; minus tamen est 
album , et 6icut diximus reprima tur eius malicia propter spu- 
me proiectionem et aque frigide admixtionem. Si quesierit 
caseum , qui quamvis pessimum sit, tribue tamen recentem; 
si voluerit siccum et salsum qui deterior estomnino: ideo 
quia calidior est et siccior omnino , hoc modo maliciam eius 
reprimes, et pone ipsum temperari in aqua calida et lava mul- 
tum bene, et postea aquam illam ehice, et aliam infunde, sic 
ter vel quater ; sed si tantum non poterit pati pone ipsum in 
aquam ad ignem et dimitte benebullire, postea extrahe inde 
et mitte in aquam frigidam et sic aliquantulum et multum in- 
durabitur, et sic da ei: malicia eius in hoc diminuta est quod 
non salsus est ita, neque ita calidus et siccus. Unde vobis ad 
memoriam reduco, ut cum huius contraria dederitis consul- 
tium quam poteritis faciatis. Nam si contigit ut egritudo aug- 
mentetur et inQrmus defecerit, quamvis propter hoc non de. 
fecerit, tamen vobis imputabitur, et sic sequeretur infamia. 
Si vero evaserit non ob hoc laudabitur medicina , immo for- 
tune imputabitur; quia contrarium tecit. Tamen febribusquod 
diximus in acutis quondoque racione aliquid dandum est con- 
trarium , licei raro. 

De fastidio in fetore curando. 

Gontingit quandoque in convalescentibus a febre acuta et 
ab aliis longis egritudinibus fastidium generari , quia conce- 
dere non possunt , quod grave est ad curandum et ad natu- 
ralem appetitimi eos adducere est gravius quam materiam 
evacuare. Unde videamus qualiter ipsum fastidium curari 
|K)ssit , et postea de cibis provocantibus appetitum dicamus. 
In primis considerandum est de ipso infirmo , sci li ce t utrum 
sit carnosus et fortis. Si hoc est extrahatur de vena sanguis 
testa ovi piena -et liga brachium et permitte residere, et con- 
sidera cui us colori s sit sanguis , scilicet utrum sit viridis vel 
cilrinus , v4 virgulatus vel marcidus vel alterius coloris quam 
propri i sangu'rnis. Proprius enim color sanguinis , ut testa- 
tur Theophilus in Urinis , est rubicundus parum purpureo 
calori adgiixtus. Si sanguis iste non habct propri um colorem , 



264 

et sit talis qualis supra dictus est tunc dimitte usque ad praa- 
dium vel circa vesperas et tunc de eodem loco iterom ex- 
trahas sanguinem usque ad libram semis ; circa quintini de- 
ci mum diem similiter minuas , prius usque ad predicUn 
mensuram ; et si non mutetur color similiter bis ter mi- 
nuas in eodem modo. Si vero a principio bonus sanguis sit 
noli plus ext radere : signum enim est quod vitto sanguini! 
non sit. Sed si debilis non sit infirmus non prò tam paveo 
sanguine debiliteretur. Idem consideramus utrum ventrem 
habeat constipatum , quod solet contingere post recessurafe- 
bris quandoque , que non sic facies ei prius clistere molllfi- 
cativum et lenitivum ; postea age ut materie que in stoma- 
cho vel in ore stomachi , que hoc facit , trahatur ad inferiori. 
Si vero parmnnserit fac ei suppositorum. .Quod si non hoc 
modo cacatur da ei medici nam lenem dulcem , sicutstomati- 
con , que ipsum moveat ter vel quater, et tamen ipso nesciente: 
nam si periculum inde eveniret medico imputaretur ♦ et ideo 
in ed i cu s sit in omnibus astutus. Si vero non sit constipatos 
et sit facilis ad movendum , facies ipsum comedere grossa ci- 
baria , postea bibat aquam calidam et sic digitis in ore mia* 
sis vomitum provocat : talis enim vomitus, si post comestio- 
nem antequam cibus digeratur fiat , mundificat stomachnm 
et caput a superfluitatibus. Si vero non sit facilis ad vomitum» 
tunc ultimum remedium est hoc , scilicet fac ipsum aiiquan- 
tulum exercere, scilicet ire per amena loca , et in redi tu ot- 
feres aliquem levem cibum et digestibilem: exercitiam enim 
generat appetitum , hoc tale exercitium scilicet fostidium ba* 
bentibus utile est. 

De appetito provocando. 

Diximus qualiter fastidium in convalescentibus sit auferen- 
dum , nunc qualiter appetì tus sit provocandus indicandosi 
est : Accipe succum malorum granatorum acidorum et mioce 
ibi aliquantulum salis tricti; vel succi limonis, etcarnesIM 
infusas comedat. Si vero defuerit appetitus propter humorem 
existentem in stomacho et habundantem ibi , cibus talis pte- 
paretur ei : Recipe carnes fasiani vel galline vel hedull et 
minutim inscinde et in pulchro vase pone cum lardo non pi- 
stato sed diviso in frusta , posito scilicet in fundo vasis 9 sa- 
per prunas frige lento igne et usque ad carnis siccitatem » 
dimitte tunc succum malorum granatorum acidorum sape- 
rinfunde quantum sufficere videatur , et sic dimitte balttre 
lento igne super prunas , quousque bene coctum sit nascen- 
do tamen ; ad ultimimi adde aliquantulum zuccari , et dimitte 
parum bullire , et tunc ab igne auferas , in pulchra parapsi- 
de ministra et tribue : tale enim cibus ministrai appetitum et 



265 

mundificat stomachimi ci os stomachi a superfluitate , et o- 
peratur tamtam quantum suflicit et sirupus acetosus. Si non 
habeaa succum prediclum pone agrestam ; si ea defecerit po- 
ne acetum album. Acetum enim semper reti net vini proprie- 
tatem et idcirco album di\i quia sanum est iu coovalescenti- 
bus a febre est frigidius rubeo : nam ut dixi supra omnis re* 
alba cuiuslibet generis etc. Item si non habes acetum pone 
vinum album aut aquam rosaceam , et pulveriza aliquantu- 
lum de sumach et intromitte , quia non est nimis acetosi sa- 
poris. Sumach enim prestai carni ruborem et appetitum pro- 
vocai ; et impone agrestam pomorura acetosorum , hec enim. 
provocai appetitimi , et si habuerit Ou\um ventris ex debili- 
tate virtutis retentive ipsum constringit , et virtutem contea- 
tiraci confortat mirabiliter. Notandum quod agresta sic ap- 
tata durabitper annum et ultra ; Accipe uvas acerbas non a 
principio sue generacionis sive originis , neque in tempora 
maturitatis et abstrahe succum manibus comprìmendo polio* 
quam terendo eam , quem in vase vitreo vel eneo pone 9 et 
per quadraginta dies ad solem permilte , et singulis octavis, 
diebus a fece disjunge donec flant depurata bepe et desiccata ; 
deinde servelur y posilo oleo in summitate vasis. Similiter po- 
test fieri de malis agrestibus. Et cum oleum movere volue- 
ria cum lana vel stupa moveatur. Memento autem cum oleo 
semper servare. 

Considerandum est etiam utrum ex flegmata vel colera la- 
boret. Provocalur ite rum appetitum hoc modo; nam si fuerit 
ex calore accipe medullam panis assi ad ignem et sic calidum 
in aceto fortissimo pone et dimitte quousque bene infunde- 
tur, postea extrahatur et eli to epate galline vel alterius sane 
avis in pulchro non eneo sed marmoreo vel ligneo vase mille 
quamdiu ducas, postea duas vel tres ci mas fronds (?) roris ma- 
rini et parum cimini tricti ponas et iterum ducas donec unum 
corpus flat, deinde in pulchro vase mi Uè, addito parum de 
aceto ubi panis fuerit infusus, et ponas super prunas lento 
igne, aliquantulumque bullire permitte semper movendo , 
nec vasi adhereat vel capiatur a ferro , postea in parapside 
pulchra ministra , et in hoc tali intingat panem vel cameni 
vel piscem et comedat. Si vero appelitus impediatur ex frigi- 
ditate 9 panem predicto modo assum et minus forti aceto supe- 
rinfunde ut dictum in mortario cum duo vel tres gar 
vel parum zuccari vel imp vel parum pulveris maiorane 
et diu duclis quousque unum corpus fiat, lune aliquantulum 
aceto addito dimitte eadem in vase bullire prediclo modo et 
da. Hoc prestai appetitum et digestionem adiuvat et confortat. 
Et si hec omnia habere non possis et labore! de calida, acci- 
pe ciminum commune et pone in forti aceto quousque molle- 
rai bene , et postea inde extrahe et super tcgulam calidam 



260 

pone et volvc ut dcsiccalur , et non aduratur eo qnod fteret 
amarum. Deinde cuni predicto pane asso et infuso io aceto et 
cum epate et parimi de aqua et bene dueas ad ignem. Noli po- 
tare quia propter aquam amitleret su pò rem. ltem si desicca- 
re laboret paneui assatum in vino pone, ut dictum est, et 
cum cimino prcparetur et epate bene duetis siimi! et poste* 
in vase predicto modo prepnralus bulliat addito panini vini: 
sic cum scutella oQeralur. Hoc quod dixinms de cimino appe- 
titami provocai et venlositatcm expellit, fiant etiam diversa 
fercula et ofleratur. Notandum quod diversitas appetitalo pre- 
stata sed parum de vino paruni de oleo recrea t spirilum et sic 
membra nutriuntur et virtus conforlatur. Scicndum est qnod 
defeclus appetitusquandoquefitex linbundanliahumoriaquaD- 
doque ex debilitate virtuHs, namque si fu crii ex habandantia 
liumoris compe'cnli medicina ponilur vel si fuerit ex defedo 
vìrtutis aut etiam quantiiincuinque calidi vel frigidi. Si vero 
sii ex distemperautia calid" sed erunt signa calor circa spiri- 
tual ia scntitur ve! sitis adest, quod est signuin siccitatls. 

Sì fuerit ex frignate damus dyacilonjlem , quod adiuvatap- 
petitum et digestionem , vel damus dyaciminum vel facioras 
liuius salsam: accipe aliquautulum gariofìli et piperis et tolta 
mentam recentem et tere per «jc. Unde notandum quodpacieoi 
de aliqua herba debet fieri salsa , tam diu teratur quod nkjril 
videatur de subslancia sed quasi unum corpus fiat. Deinde ae- 
cipe panem assum vel infusum in aceto et mlsce cum prediétis 
et tribue, et ibi inlingat carnem vel piscem et huitistnòdiet 
sic comedat. Vel accipe parum piperis tricti, et bis tantum 
panis assi et in pulvere rcdactl et mjsce simili et pone in vi 
sculo ad ignem cum modico aceto ut aliquanlulum bulliat, et 
predicto modo oflVralur: hoc appetitum provocai, et si habue- 
rit fluxum venlris constringit. item accipe duo vel tres Mia 
croci orieutalis et poslea et menta et tere ad sufficientian. 
et accipe parum piperis et duo vel tres spicas alliorum ettato- 
diu teras donec unum corpus sit ; deinde accipe caprftolos vit- 
tis et tere et succimi ex prime et simul miscc cum prediétis et 
modo predicto tri bue, et si non habueris capreulos viltisloeo 
eorum pone acelum (orlissimum et odoriferum, bonumenha 
facit appetitum. Scicndum autem quod omne quod provocai 
appetitum aut est acetosum aut acutum. Unde nolandum qnod 
si distemperalus fuerit el sit ex cai idi tale debemus provocare 
appetitum cum acelosis , si fuerit ex frigiditatc cum acutis. 
ltem notandum quod non debemus nimis uti uno salsamente 
6ive uno cibo provocante appetitum vel alia re, quia nhnias 
usus facit fastidium , unde modo uno modo alio ulimur. Ilem 
notandum quod quandoque fastidium (il cibo tantum, quando- 
que utrumque cccurrit; laiiieu generale est ad provocando 
appetitum, et hoc lit ex debilitate membri habent isti talcs 



267 

totam iinguam denigratane quasi aduslam, etosetlabiaquasi 
adusta sentiuntur et sicca tactu. Multociens autem flt appetì- 
tus defectus ex perditione sensibilitatis que duabas de causis 
contingit, una est vitio anime aut melancolicum aut freneti- 
cum , et tunc paciens alienatur a mente dulcius pa- 

atus est pabulis et coram eo amici eius comedant varia et di* 
versa fercula non omnia simul sed unum post aliud appona- 
tur, nam simul apposita generarent fastidium, ut ipsis come- 
dentibus infirmo voluntas comedenti in nasca tur, 

Hec autem ex corporis vitio accidunt ut ex frigiditate ni* 
mia mortificante, aut ex nimia s Eccitate quod mi rum vi de tur. 
Sepe enim lingua reperitur arida, et sic egro neque comeden- 
di neque bibendi voluntas est, tunc accipe semen citroni et 
pone in aqua frigida et sic dimitte aliquantulum ut mollescat 
et pone sub lingua et sic teneat; vel semen malve aut herbam 
malve accipe et cor fica similiter et in aqua rosacea pone te- 
pida; aut semen portulace bene purgato eodem modo facias, 
vel psillium si fuerit in pecia linea ligatum, et in predi e la 
aqua dimittatur, postea lingue superponatur et sic Hliniatur. 
Abluantur pedes aqua marina vel salmacina et si continetur 
in ore stomachi fumosltas ad inferiora derivetur. Diximus 
quod defectus appetitus sit tribus modis v scilicet ex repletio- 
ne humiditatis, ex debilitate virlutis appetitive, vel ex per- 
ditione scilicet sensibilitatis, quod diflìcillimum est sci re vel 
curare. Signa et causas quibus possumus subvenire dicamus; 
sciendum est tamen quod diffìcile est appetitum provocare. 
Unde notandum est quod si quis patitur dissenteria»! etearet 
appetitu, nec induci potest appetitus incurabilem dicimus. Si- 
gna defectus ex debilitate hec sunl: stomachus sentitur vacuus 
quia non laborat ex plenitudine. Et si ex plenitudine stoma- 
chi laborat stomachum sentit gravem et plenum et habundan- 
tiam salivarum habet et ita cibum appetii. Altera et hec ex 
superfluitate humoris post babundautis, sic enim videmusin 
muliere pregnante in qua flt menstruorum retentio unde 
fit quod superfluitas humoris illus qui supertiabundat impe- 
dìt os stomachi et inficit ipsnm, unde multum appetii cibum 
velud superfluitas acetosa inficit stomachum et appelit aceto- 
sa et sic secundum varios humores varios appetiteibos, quan- 
doque carbones et cetera. Dicit Iohannes: vidi mulier deside- 
rantem cineres. Sciendum est quoddistemperanciequandoque 
fit ex frigiditate quandoque ex aliquantulo calore. Si autem 
ex calore fit spongiam marinam vel lanam succidane! vel ali- 
quam lineam peciam vel etiam folium in aceto fortissimo im- 
primas et exprime et superpone stomaco ante et retro. Si 
fuerit ex frigidate accipe acetum et succum mente et misce 
simul, vel peciam madefactam ibi infende et superpone ante 
et retro. Vel accipe acetum et parum aque marine vel salma- 



268 

cine et cum predicla spcngia vel lana f el aliqao similiom Sa- 
lium bulliaot et superpone stomachi) aute et retro. Vel me- 
dullam ponis assati recentis et cum predicto jare aliquanta- 
lum garioOli infonde et superpone ante et retro. Vel aocipe 
panem durum pulveriza et cum succo citonii , vel cum racco 
malorum granatorum acetosorum , vel agresta et succo men- 
te et cum carne daclili bene tricta bulliant et in modum en- 
plastri ante et retro superpone. Et nota quod semper deboot 
fieri predicta emplaslra et mutari; et abluantur pedes et erari 
a genibus inferius et tricentur cum sale et aceto , nam huius- 
modi fomentaciones et pedum fricationes muitum valent, ìtm 
pedes habent quamdam continuitatem cum stomacho, nude ad 
inferiora trahunlur quandoque fumositates et humores In ito- 
macho existentes et adiuvantur natura. Quod facimus in litar- 
gico et frenetico possumus etiam perpendere quod hec de- 
beant prodesse, quia vides si quis infirmus patitur sitim vel 
in ventre dolorem ex calore et discooperiat pedes et sentili re- 
medium, vel supraditlis cibis utatur et sentiat juvamen. Sai- 
samenta que provocant appetitum offerantur cum direni* 
ferculis, sed non omnia sinwl assint. In congestione amici eim 
quos diligit appareant, quos odit non ; coram eo fiant jocnnda 
in quibus delectalur: iuvant cnim muitum. 



CDMIERTAMUII «AGISTRI BERNARDI PROVMCIALIS <- 
SUPER TABULAS SALERHI (1). 



Incipit prologus tabularum magitlri Saterni de virtutibus et ape- 
raiionibus materierum, et sunt tabule XIII et continent L co- 
ìumpnas. 

Hedicinalis sctencie rudimentis et phisice suspectionis re- 
fectus nettare prò Salerno Salernus nominor et Salernitana 
a civitate equivocus fecuntlus in opere et facundus in sermo- • 
De. Ben igni tate largiflua et karitate non sinistra propri i ali- 
menti copiam aliquando pueris oflero et arcana pectoris fluen- 
ta propino. Ut igitur a sinistris fortune casibus alumpnos 
meos preservem cantra cuiuslibet morbi vitia, plurima pan- 
do remedia et potius de herbis vivis quam de inveteratis et 
8peciebus enrruptis, ut loco specierum vel'confectionum oc- 
currat nobis de vivis herbis et speciebus cura subsidiaria et 
de equipollentibus ut cum desint alique species loco illarum 
alie utiles subeant terni? vel propc vel plus valentes do. 

Tituli tabularum et enumeratio columpnarum. 

Purgo, diuretico, vomo, provoco, àtiptico, sudo, nutrio, 
ferreo, frigeo, humido, sicco, venena; prima tabula habet VI 
columpnas; secunda V; tercia III; quarta III, quinta V; se- « 
ita V; septima 1111; octava UH; nona UH; decima UH; unde- 
cima IDI ; duodecima HI. 

Incipit commentar ium magistri Bernardi provincialis 

super tabulam Salerni. 

Omnis practicus est theoricus, sed non convertitur; sed 
magistcr Salernus est practicus : Ergo magister Salernus est 
theoricus. Theoricam auiem et practicam sigillatas disigil- 
lare et archana phisice karitative reserare in hoc tabularum 
eulogio brevi ter et succinte. Magisler Salernus rogatus a sociis 
non excusat nec invidet. Gesset igitur amodo scolarium la- 
crimalis querimonia; cesset pauperum miserabili» inopia;ces- 
sent suspirìa, gemitus et lacrime. Prius non habebant paupe- 
res aurum unde auream compararent , modo habebant paupe- 
res auream et sine auro et meliorem aurea ; prius etiam ne- 

(1) Dal MS. della Bibl. di Bàie D. I. 8. trovato dal sig. Daremberg. 
Veggasi per le tavole originali a pag. 333 » e si confrontino le va- 
rianti de' Codici. 



270 

scicbant moderi sino speclobus Àlexandrinorum , modo me- 
dcanlur cimi spcciebus agrorum quibus minus caris et magis 
eflìcacibus. In hoc igitur tabulari epithomate tam eccellenti et 
medicinali antibalomenon tam egregio in vestigemus que acto- 
ris fucrit materia, que intenlio, causa intentionis, utilità», 
supposi tio operis, modus et ordo tractandi et titulus. Materia 
est XII tabule ; intenlio est tractare de emagogis et flegmagp- 
gis eteeteris; causa intentionis fuit multiple*, dola* apo- 
Ihecariorum et fallax protervitas eorum. Utilità* est de so- 
li* herbis medicinas scire conficere et nodosos laqueos tersi 
pellinm evitare. Supponilur opus istud medicine, et per eam 
phisice, et per eam theorlce. Modus cui actor insisti t est di- 
visivus, qnod in operis executione satis patebit. Ordo tractan- 
di talis est: primo tractat de emagogis, secundo de flegmago- 
gis, et sic deinceps. Titulus talis est: Incipiunt tabule Salerai; 
Salernus dicitur summum auxilium lesorum et egrorum , no- 
tum universo seculo, Notandum autem qnod XII sunt tabule, 
et in prima tabula sunt VI columpne inter quas prima est co- 
lumpna emagogorum, id est purgancium si ve mundiflcandnm 
sanguinem; unde sciendum quod sanguineo! mundificancium 
alia mundiiìcant sanguinem gravem levi gravando, ut ardillos 
datus spleneticig et leucoflanticis ; alia levem gravando, ut 
prima data l a bora n ti duplici terciana; alia subtilem inspissan- 
do, ut cerasa ; alia spissum subtiliando, ut borrago; alia re- 
mus&um subtilando,ut borrago; alia remussum (sic) intenden- 
do , ut succus ardilli bibitus; alia intensum remittendo, ut 
viole et cassia fistuala , de qua prime est agendo (sic). 

Columpna 4 tabule prime, de emagogis. Commentem 
tabule prime columpne prime, de emagogis (1). 

Cassia fislula tribus modis potest exibcri: potest enim sta- 
pliciter manducari , ut quisquillie , id est interiora grana fbi- 
ciantur , sicut faciunt Sarraceni ; et tunc debet in bora san- 



ad clarificandum appone et cassia flstula in medio stagnati! 
bullientis inde inflcietur sirupus et quasi subrubienndescet 
iste sirupus sic cassiafistulatus miro modo sanguinem mon- 
diGcat et qualibet hora potest dari. Notandum autem qnod 
quando volueris purgare humorem existentem intra vasi mc- 

(1) In questa come sempre il sig. Daremberg ha emesso la Ksta 
de* medicamenti , per non raddoppiarla , trovandosi ciascuno medi- 
camento ripetuto in testa del Commentario. 



271 

oc faciet si raedicinam purgantem ilium bumorem ra- 
is in sirupo vel in cibis. Potest etiara in quarto modo 
oclione sumi cassL.^tula iuveni autem et in estate et 
U stomacum calidum rum frigida; sed seni et in yeme 
tenti stomacum frigidum cum aqua calida. Manna valet 
imia ad que valet cassia fìstula et potest dari qualibet 
Manna sophisticatur cum fece canne metlis facto iam 
irò. Thamarindi, phinicon, indi , dactili acetosi, oxife- 
idem est: in pass ioni bus spiritualium vel pectoris valet 
libus frigidum stomacum quia vomitum accelerant. iÀn- 
zi$, lingua cani* , borrago, hec mundificant sanguinem 
mi (?). Ponunt aquam thamarindorum in iusccllis, unde 
la Illa fiunt laxativa, sed si non habes thamarindos prò 
»ne pruna da. Pruna mundificant modo quo predicta, 
rius debent decuticari et poni in aqua frigida et sic of- 
De prunis nota quod possunt fieri laxativa in arbore si 
i inmiseris oxi laxativum vel quodlibet aliud laxativum 
corlicem et truncum ex transverso in marcio quando 
es incipiunt brutcscere (id est florere). Hoc idem potes 
; in uva si vitlem scamoncaveris (sic) et si vittis habeat 
nos : in uno ramo pone minium et una erit rubea, et in 
ione adznrium et una erit adzurea , in tercio pone safra- 
et una erit safranea. Ficcus etiam potest facere laxativas 
* die antequam eas colligas cum penna inungas ficcus 
lacte anabulle et per profundum ficcus onam vel duas 
3 inmiltas lactis anabulle, inmiltas sua vi ter; idem po- 
ieri cum oleo. Cerasa quedam sunt pontici saporis et ar- 
orum dicitur vere ; hec cerasa non purgant saqguinem, 
>eciale eorum est quod pcrnecat lumbricos. Sunt et alba 
i , nec Illa sanguinem mundificant. Sunt et cerasa rubei 
is et comica dicuntur qua re eorum succus quodammodo 
est, hec purgant sanguinem quomodolibet sumpta et re- 
ta sicut pruna ; in melle etiam posila possunt servali re- 
a. Hec cerasa sunt poni prò prunis et prò thamarindis sicut 
i cerasorum et amigdalarum possunt poni prò violis. Ro~ 
•ulverizata et in cibo vel potu data sanguinem mundificat 
igo facit idem comesta cum pane vel cum aliis oleribus 
sed amixtadiureticis ut feniculo et ceteris estmagis diu- 
i;araixtavero laxalivis utmalve et ceteris estmagis laxa- 
Pepanus sanguinem mundificat et augmentat; argumen- 
auius rei est tale: Si alicui mulieri lac defecerit, utatur 
tto crudoetcoctoethabebit lachabundanter.&6es(en siru- 
; precipue mundificat forti ter sanguinem. Capillus veni- 
rpalica, polUrilum, adyanlho*, ceierac, viola, $colopendria, 
dilion, hec omnia, ut veruna fatear, et alia iuxta aquas 
encia melius operantur si in aqua decoquantur, et aqua 
libila suaviler sanguinem mundificat; si vero non possunt 



272 

habcri recenci a , saltcm habeantur pulvcrizata et Ilio pilifere 
utero, attendo eciara quod scamonea in illis dinrelicis estad- 
misccnda, sed si vis acucre diuretica acne cuoi reubarbara 
vel alio leni. Emblici faciunt idem in dccoct ioni bus, berberi* 
idem facit in sirupo. Senperviva, cinbalaria 9 malva agititi*, 
crassula, vermicularis , liee crìstpellata melius valent in epa- 
ticis ad mundificationem sanguinis; in febribus vero aeotb 
cum aqua dccoctionis horum vel cum succo fiat slrupus ad 
mundificationem sanguinis. Succus ardilli bibitus mundificat 
sanguinem gravem leni gravando, spissum subtiliando, remis- 
sum intendendo, ut in ydropicis, splenetici*, flccosis etimor- 
roydicis. Si liveat locus aliquis ex percussione, unga tur cum 
succo ardilli; succus ardilli positus sub lingua illius qui lo- 
quelam amiserit reddit et loquelam , ut casloreum. Serum ca- 
prinum mundiflcat sanguinem si fcrrugo cardens ei admlscea- 
lur, et ita detur in potu maniaco vel melancolico Tel quarti- 
Bario. Yel sic radices celsi vel radices cinici vel fructua ci- 
nici pone in scro caprino et di mi Uè tota nocte et in naie 
propina. Yel fac bullire predictas radices cum aqua et da 
timidis cum indis ad deponendum melancoliam. Hoc pre- 
dieta purgant sanguinem et in decoctionibus et apozimatibtts 
et in sirupis, sed in decoctionem reducta dentur in mane ia 
apozimatibus et in sirupis qualibet hora. 

Columpna li lab. prime, De flegmagogis. 

Secunda columpna est de flegmagogis inter que primo* 
est polipodium , sed illud quod invenitur in rupibus non est 
laxativum; facit tamen hominem multum mingere et multimi 
pedere et t rullare ; illud autem quod in quercubus eat bonwi 
est et purgativum flegmatis quocumque modo sumatur v tal 
incrispellis, vel in aliis cibis, yel in acqua deeotionis eiui 
coque cibum quemeumque volueris. Vice polipodii potea «ti 
lanugine que nascitur in quercu , et quia polipodium eat fan- 
tosum commisce ei feniculum vel anisum , vel cimlnum tes- 
tura. Staphisagria que alio nomine dicitur capripurgium, bae 
crispellata vel quolibet modo alio sumpta flegraa precipue ca- 
pi tis purgant. Grana eius sub lingua ancipitris (sic) posila puf- 
gant cerebrum a degniate, vel immissa in os eius faciunt euai 
vomere carnem , si non possit digerere , hec mixta cum olio 
Tel amurcaoleiet discrimina tim inuncta capiti per necantpedt- 
culos et lentes. Si zonam tuam succo huius herbe anuria 
et ea te cinxeris sexcupes vel sesquipedes fugient yel w&- 
rientur in tactu zone. Agaricus non detur per se, quare sub* 
amarum est , sed in pillulis factis de flegmagogis. Sarcocolk: 
aimiliter Sarraceni distempcrant sarcocollam cum acqua ro- 
sacea et inponunt oculis pruriginosi*. Turbilh. , lupinus, #- 



2173 

urtice, semen lape inverse, hec valent ut benedicta ad 
purgandoti) flegma et ad guttam crispellatam vel alitcr sum- 
pU ; hermodaetili crispellati idem operantur. Anacardi non 
annt perse dandi ; sunt enim mortiferi sed admiséeas unum 
anacardorum cum II pulveris flegmagogi , sufficit, et ad de- 
ponendosi flegma capitis fiat suflumigium de anacardis. Epi- 
tkimi pnrgant flegma mclins in pillulis. Afodilli crispellati 
Talent ad purgandum flegma et ad guttam : Sed nota quod 
cmn afrodillis sophisticantur mirabolani conditi sic: afodilli 
bolliant nna onda, deinde ponantur ad solem et ibi corra- 
gantur et postea suaviter aperiantur ex una parte snaviter 
com entello et intromittantur ossa kebuli, postea ponantur 
in sirnpo facto de cassiafistula vel manna vel tamarindis, ho* 
mirabolanos sic sophisticatos vix poteris disnoscere eciam 
perforando cum a cu. Angiologia longa et rotunda: si pulve- 
rizentnr vel quoraodolibet alio sumantur, pulvis utriusque 
harum valet ad cancrenas labiorum. Serpenlariam radicela 
istius minutim inscinde et in ficcu include et sic fac bollire 
talem ficum in vino, deinde trasgluti ficom de vino bibe, si 
vis, miro modo purgat flegma. Kebuli dentur in decoctionibus 
et contra dissinteriam , integri cum ossibos torreantur in te- 
gala, sic enim multum constringuot , sed in decoctionibu? 
non debent multum pulverizari,adberent enim villis stomaci. 
Et nota quod mirabolani primo laxant, postea constringunt, 
et soli kebuli condiunlur. Radix celsi minutim inscìsa et in 
aqua posita summo mane detur, vel bullita in aqua diu: sua- 
viter imperat flegmati; ad dulcorandum aquam pone ibi in 
rastieo modi cum mellis in delicato modicum zuccari: si ra- 
dix colletta in marcio quando (1) borrescunt arbores, valet 
melina. Laureola, coconidium, id est semen laureole quo- 
libet modo supta (sic) illumnat ( sic) flegma. Yarus vel lau- 
rus crispellatus vel quolibet modo suptus (sic) fccit idem. 
Brionia , id est vittis alba , cucurbita agresta in iuscellata vet 
crispellata facit idem : brionia tumori cataplasmata exterius 
facit eum delitescere, est enim miro modo extenuativa. Esu- 
la iuscellata, vel crispellata , vel pulverizata, potenteredu- 
cit flegma. Vitiscella sumpta sic facit idem. Mulieres Saler- 
nitane ponunt radicem vitiscelle in mede et de tali melle 
inungunt facies suas et facies exeoriata iuvenescit (2). Fi- 
mus pavonis desiccatus et pulverizatus et flegmagogis admix- 
tus vel cibis vel potibus purgat flegma, thimum quolibet mo- 
do sumptum facit idem. Elacterium quandoque tit de radice 
cucumeris agrestis trita et in yeme collecta, quandoque do 

(1) In margine : vel brutescunt. 

(2) Questa citazione si trova presso a poco con le stesse parole 
nelle Trottila. Cf. Storia docum. della Scuola di Salem, pag. 20G. 

18 



274 

ipsis fructibus cucumeris agrestis in augusto collectìs et tri- 
tis, Ha ut succus soli cxponalur et desiccetur; poslea facin- 
de pillulas 111 ex islis ducunt tantum quantum alie XI. Sed 
quia elactcrium non habet qualilates violentas et exeoriatifa*, 
adroiscendus est ibi pulvis dragaganti ad reprimendola. At- 
tende quod elaclerium quod fìt de fructibus purgai melivsfsN 
tes superiores ; quod vero flt de radice purgai melina infepo- 
res. Coloquinlìdos habet grana que sunt diuretica, etlubet 
pulpam que est fiegmatis purgativa cuna ptlluli^vel alitar 
surapta. Titimallus: Est autem titimallus-qui dicitH embolia, 
de cuius lacte confìcitur panis angelorum qui leprosi! potai 
dari; et est alius titimallus qui est minor a n abulia, decenni 
lacte mulieres salernitane hostias faciunt laudi* sic: in lede 
titimalli pone dragagantum et tandiu dimilie donecdragagaa- 
tum totum lac inbiberit et bene tu~geat ; postea dragagantaai 
sic iuflatum vel prepara tum ponatur in aqua rosacea *el sal- 
tem simplici vel sirupo; deinde tere aliquantalum dragagan- 
tum in mortario vel scutella et admiscc ibi farinaia quaarit- 
bet et fac inde hostias laudis ; tales hostie potenter inperaat 
llegmati. Giclamen cripellatum facit idem. Hoc pulveriiataoi 
facit idem, sed non debet dari ante prandhim quia est diore- 
ticum et apcriendo venas maiorem partem succositattstrabe- 
ret ad epar (?) , unde sumcntes plus urinarent quam asseHa- 
rent. Male ergo faciunt Monspessulanenses qui factas indeftil- 
lulas dant ante prandium; sed pillule de poli podio eialib 
flegmagogis possunt ante prandium dari. Sed aloe attud art 
ciconidium (sic) , id est succus melior vel smodi 

quod est melius , id est scotcnse a Scota insala Indie 
sic dtctum, aliud est epaticum ab epate sic dictum; et beedw 
melius valent in pillulis ; et tercium est caballinùm quoiia 
emplaslris melius valet. Cuscute pillutata cuna aliis movet aa- 
turam ad educcndum flegmn. Mercurialis coquinata i ap e ra t 
ffegmati. Hec omnia flcgmagoga pernecant pedicuk>4 et 
mes-occidunt et ad gutam valent in horis serotini*. 

Cotumpna III. tabule prime, de colagogii* 

Tercia columpna est de colagogis inter que primo 
de mirabolanicis citrinis qui sic debent preparar! : 
eos et tunicam tere non nimis subliLiter,ne habeat villo* sto- 
maci, et pone pulvcrem in uno calino cum modica aqua sife- 
plici vel aqua decoctionis seminis citrali» melonìs, cueaW- 
ris, cucurbite, vel aqua decoctionis pruno rum et violami 
et similium, et cum parte talis aque resol ve cassia m fistulan 
et mannam et thamarindos .... quod videris ex pedi re* in 
alio catino per se in mane misce ea ambo que erant in duo- 
bus catiuis , et cola , et da. Mota quod ossa mirabo laniconn 



275 

loco thutie valent ad macularci et pannimi oculorum, sed sub- 
tititerdebeot teri vel conteri vel pulverizari. Nota qood prò 
violi* possunt poni flores amigdalarum et cerasornm et pru- 
norum da (sic) vel menuthe (sic) vel volubilis. Item nota quod 
decoctio mirabolanicorum quandoque potest dari cum cali- 
da quandoque cum frìgida, habenti frigidum stomacbum cum 
calida, habenti stomacum calidum cum frìgida. Item mirabo- 
lanici dantur cum aqua calida et faciunt plus urinare et nimis 
assaltare; cum frigida faciunt contrarium. Item mirabolanti 
Ben dentar in vitiis spiritualium ne vero sumpta decoctio abi- 
daiur. Liga summitates lacertorum et brachiorum et crurium 
€t aqua frigida faciem suam irrora et mos eius prohice sepe 
et frequentar , vel pani assi et mente tritis adde acetum et 
{■tinge ibi apongiam marinam vel lanam succidam vel saltem 
stapam et ori stomaci calidam impone, vel talem salsam te* 
Beat in ore. Reubarbatus purgat coleram, sed datum cum ca- 
lida magis est diureticum ; datum vero cum frigida , magia 
est Jaxativum; reubarbatus vicarius est mirabolani citrin. 
enim? ducit id ut reubarbatus quantum mirabolanici 
citrini substantia mirabolanici potest dari rusticis et fortibus; 
colata vero delicatis et debilibus et qualibet bora dari potest. 
Reubarbatus quoque ponitur in sirupo, sed cave ne ponasiu 
principio decoctionis sirupi , esset enim ofBciperdi (sic); sed 
in ultima unda decoctionis sirupi pone pulverem reubarbati, 
vel in sacello pone pulverem reubarbati et sacellum illum po- 
ne in sirupo. Corte* sanbuci et ebuli purgat coleram, supe- 
rius si a superiori parte arboris excorticentur ; si inferius f - 
inferius. Aloe trita sunt genera scilicet succotrinum vel sco- 
teose epaticum caballinum vel camelinum. Succotrinum pur- 
gat precipue coleram existentem in superioribus ut circa au- 
rea vel oculos, et istud est melius. Post istud epaticum et pur- 
gat melius coleram existentem in epa te, unde dicitur epati- 
cum a colera epatis vel quare purgat epar. Gabalinum est vi- 
tina et hoc nulla ratione sumendum est interius sed exterius 
potest uti ut in emplastris. Aloe et quelibet species amara 
potest dulcorari sic : pone dragagantum in aqua simplici vel 
rosacea vel sirupo , et dimitte ibi usque dum bene turgeat ; 
deinde tali dragaganto aloe ciruslini rotundatum vel pillula- 
tum et inpone aloen in dragaganto intus et transgluti ; hoc 
idem potes facere cum mastice et bdellio. Mota quod aloe 
purgat confortando , dyagridium vero debilitando ; pillole 
de aloe clarificant visum. Attende quod aloe non debet su- 
mi ante prandium quare induceret yctericiam ; post pran- 
dium autem possunt sumi pillule de aloe, et cum facis pil- 
ulas ad clariflcandnm visum , duplica quod aloen. Mulie- 
res salernitane distemperant aloem cum aqua rosacea et in- 
ungunt locum tumidum et sic cessai tumor precipue si sii 



276 

in facic et ex ventositate ; loco aloe pone absinthium. Her- 
ba quedam est que dicitur herba alocs , abstrahe inde sue- 
cum et desicca et erit aloes. Scamonea huius tris sunt gene- 
ra alba , nigra et inter hoc mediocris et lucida ad modani vi- 
tri? Gum alba mclius acuitur bcnedicta et cetere medicine 
flegmagoge; cuna nigra melius acuitur dyasene et cetere medi- 
cine mei ago gc ; cum tercia que vidctur esse lucida et lingua 
apposita in multam lactuositatem resolvitur aptius acuuntur 
oxi et electuaria de succo rosarum et cetere medicine colago- 
go. Nota eciam quod scamonea convcrtibilis est nature, 
admixta benedicte purgat flegma principalitcr , cum dyi 
melancoliam principalitcr, cum oxi colcram prindpa- 

liter. Sicquc debet coqui scamonea ; posi t a in calamo opHetur 
cum pasta et decoquatur; post admiscc iliam decoctam cum 
pulvere zuccari el pulverem illuni da cum s ini pò rosaceo rei 
aliquo alio, et habenti stomacum calidum potest dari aqua 
frigida post scamoncam; habenti vero frigidum stomacum 
potest dari aqua calida post scamoncam; tutius tamen est sem- 
perdari aquam calida ni post scamoneam. Nux vomica, auc- 
cus titimalli, semen linici, tapsia, cathapucia, centanrea mi- 
nor, viride eris, elleborus albus, hec omnia dicentur in trac- 
tatù vomicorum. 

Columpna /i/7, tab. I. De mclagogig. 

* 

Inter que primnm est epithimum. Epithimum bonumetf 
quod invenitur in bono ih imo quod in provincia nasci tur si- 
cut a pud Montempessulanum , hoc autem debet sive in pillm- 
lis voi in decoct ioni bus. Fructus truci (?) bullitus cum Tino 
valet in frigida causa, cum aqua bibitus valet in calida 
sa; suplus (sic) ctiam in crispellis purgat melancoliam. 

folliciilosum, squinantum, camedrcos, camepitheos, e 

rea maior, hec omnia pillulata cum succo yve vel elitarie 
yel betonire purganl melancoliam. Mirabolanici indi dentar 
in decoctione. Succus turionum embuli vel ellebori puff* 
melancoliam per vomitimi. Succus vero radicum ebuli purgai 
melancoliam per cessesum (?) Cuscute detur in pillulls. Fa- 
musterre exsuccatus , id est in succum redactua et bibita 
vel sirupatus impcrat melancolie , datur etiamutiliter lepro- 
sis , pruriginosis, impetiginosis, scabiosis et de salso flegma- 
te laborantibus. Fumusterre potest dari loco oximellis in fri- 
gida causa, et loco sirupi acetosi in calida causa addito libi 
succo herbe accetose et granatorum acetoso rum. La- 
pis lazuli, lapis arine, lapis magnetis , lapis lincia , lapidea 
isti terantur et di stemperai tur in modum minii et lavetur 
pulvis ille cum X aquis ad minus et cum X aqua detur p«l- 
vis qui in fundo residerit. Alexander dicit quod cum Lafob 



277 

la ve tur. Ellebori! s niger: condisum , id est meditullium elle- 
bori nigri iofige in radice rafani cara catello perforata et di- 
visa ita qnod rafanus non erradicetur a terra, et dimitte sic 
stare in terra ad minus per dies Vili; deinde abiecto condi- 
so da illuni rafannm ve! in crispellis vel in oximelle , mira- 
biliter purgat mei anco liam ; per se autem non detur ellebo- 
ro* vel condisum quia nimis est violentanti. 

Colupna V tabule prime, De ydragogis. 

Inter qne primo est lepidos calcis , id est batiturà frigidi 
pentii igos idem est. Sic debet dari: bulliat in viuo vel in aqua 
et bibatur: ferrugo candens vel calebs ignitus valent ad idem, 
si in vino vel in aqua extingatur ; valet autem splenetici^ 
datura ante prandium, ydropicis post; valet etiam in omnibus 
causi9 frigicKs. Euforbium detur cum ovo, vel cum pullibus, 
yel quocumque modo poteris. Mulieres salernitane dant ipsum 
pnlverizatum cum ovo pueris patienlibus rosulas, id est 
maculas rubeafc. Sai armoniacus purgat 6imiliter aquosos hu- 
mores, et detur ut euforbium. Salis quatuor sunt genera: est 
enim sai armoniacus qui inVenitur in balneis antiqui» ut pu- 
teolinis, et est sai gemma et est sai nitrum et sai coctum , et 
est sai quinto modo quod dicitur panornicum, quod molilur 
cum violis, et illius flos alosanty dicitur. Nota quod omnis 
sai laxativus est t sed magis et minus. Apozima radicum ebuli 
vel sambuci , apozima radìcis celsi sic flt : radices coquantur 
in aqua dio et aqua iila bibita purgat aquosos humores. Sue - 
cus cucumeris agrestis non est dandus simplex , sed cum elee- 
tuario de succo rosaceo, vel oximelle, vel aliquo tali : vel ad 
reprimendum violenciam appone ibi dragagantum , vel ma- 
sticem , et sic da. Sai gemma ut dictum detur cum ovo vel 
cum putte, vel quolibet alio modo. Caro leonis comesta sim- 
pliciter valet omnibus laborantibus de frigida causa , unde 
datur utiliter epilepticis simpliciter comedenda , uno etiam 
pori t a in balneo. Scordeon crispellatur. Galbanum cum ovo 
transglutialur: mulieres salernitane dant guttam galbani ha- 
benti strictum pectus. Serapinum, asa fetida, oppopanacum, 
amoniacum purgant aquosos humores quocumque modo su- 
mantur. Notandum vero est quod non tantummodo purgant 
ilegma de humoribus aquosis, sed etiam sanguinem quando 
nimis est aquosus et quilibet humor aquosus quando nimia 
aquositate participat. Predicta purgant illum humorem qui- 
comque sii. Ydragoga dicuntur ab ydros quod est aqua , et 
gogos quod est educere, inde ydragoga, id est humores aquo- 
sos educenlia. Similiter mclagoga, a melan quod est nigrum 
et gogum, id est coleram nigraiu cduccncia, et cmagoga san- 
guinis ab cmag quod est sanguis. 



278 



Colupna (tic) VI (abuie prime de purgantibus 
innaturales humorcs. 

Primo flegma vitreum, postea dolce, delude salsum* Simi- 
liter de colera innaturali , primo coleram citrinam v deinde 
coleram vitellinam , postea prassinam , deinde eruginosam. 
Similiter de melancolia innaturali , primo coleram adustam 
purgancia vitreum flegma sunt predicta ydragoga purgancia 
llegma acetosùm sunt purgancia promiscue flegma et melan- 
eoliam flegma dulce purgant purgancia promiscue flegma et 
sanguinem mundificancia. Flegma salsum purgant purgancia 
promiscue flegma et coleram. Similiter purgant coleram ci- 
trinatam et vitellinam que purgant principaliter colera» ff- 
cundario vero flegma. Purgancia coleram citrinam et erugi- 
nosam sunt que purgant coleram et mundi flcant sanguinea 
cum admixtione frigidorum ut crassule vermicularia et suol- 
liura. 

Quorum alii sunt infecti, ali! inficiente*. Flegma inuafnr*- 
le quandoque inficitur a qualitatibus colere et flt flegma ul- 
sum , et sic flegma dicitur humor infectus et coleram iafi- 
tiens. Quidquid est dicendum in hac VI columpna actoriatii 
manifeste declarat , ponens primo loco vitreum flegma , po- 
stea acetosùm, postea dulce, postea salsum. Similiter de ce- 
lerà innaturali , primo loco de purgantibus coleram Atri- 
nam, postea de purgantibus vitellinam, postea de purganti!» 
prassinam , postea de purgantibus eruginosam. Similiter da 
purgantibus melancoliam innaturalem , id est coleram ade- 
stam. Purgancia flegma vitreum sunt predicta ydragoga; pur- 
gancia flegma acetosùm sunt promiscua de purgantibui fcgr 
ma et de purgantibus melancoliam. Flegma dulce purgatur ri 
misceatur flegma purgancia cum purgantibus sanguinem. Set 1 
sum flegma purgalur cum purgantibus flegma et cum par* 
gantibus coleram. Purgancia coleram citrinam vel vitelli* 
nam sunt que purgant coleram principaliter et secondarlo 
flegma purgancia coleram prassinam vel erugioosam fltmtfM 
purgant sanguinem et coleram cum admixtione frigidoru 
ut crassule vermicularis et similium frigidorum, et que pur- 
gant coleram adustam sunt purgancia coleram et melanco- 
liam. Hanc columpnam purgancium innaturales humoceiae- 
tor diligcncius est prosequtus quare de eis nunquam IBM 
tractalus est et ideo non hic sunt multa glossanda. Hoc tar 
men addendum est quod thamarindi miro modo purgant co- 
leram prassinam et eruginosam admixtis aliis medicamiaibel 
liiundificantibus. De sanguine nota quod sanguis quandoque 
bene purgatur per apertionem vene, quandoque por apertio- 
nem ventose ut in collo, quandoque per nares. 



279 



Tàbula tecunda De diureticis cali di $, columpna /. 

Inter que priraum est apiai n ap i tibus datum, nude 
aperìt meatus epatis et purgat r n. Apium non debet 

dari epileptieis nec caput dole • vetrosi mim facit idem 

quolibet modo sumptum.Omn i ta diuretica melius ope- 
rantur ìb si rupi 8 vel potionibt . F< tw, bjruscus, daucus, 

idem operantur (1). Secacul ani marini, et i 1 lì suntdul- 

liores unde ralent multura in cj 3 thoracis quia sunt leni- 
tivi et bumeetativi ; alii sunt 1 ani , et ili i sunt magis diu- 
retici- Àmeos, carvi, amomun , ane , alexandrum , idest 
petro macedonnm , sinonum , menta , «lanum, pentafl- 

le*, hec omnia faciunt in sirupis meli cretanus potenter 
facit predirla, adeo ut si quis utatur eo reddit urioam tnrbu- 
lentam et coloratam. Cappi* idem facit cuius corte* dicitnr 
filli*. Cyperus similiter est diureticus et facit urinam colo- 
ratami Senecio comestus vel cathaplasmatas supra pectinem 
facit idem. Siler montanum ♦ porrus , bacce lauri , idem fa- 
ciunt; eruca idem , fructus hedere , hedera , gummi hedere 
quolibet modo sumpta faciunt idem. Scyssy id est hedera , 
xilocissy id est lignum hedere , carposcissy , id est fructus 
eios , opposcissy , id est gummi eius. Spica nardi facit idem 
et eolorat urinam et quandoque facit hominem mingere san- 
guinerei . Spica celtica facit idem sed moderate quod spica 
nardi facit immoderate. Amigdale amare, sperule cerasorum 
fedoni idem.Saxifraga hec potenter purgat per urinam et di- 
citar esse genus petrosi! ini. Grana solis faciunt idem.Sanguis 
hyrct triennali» bibituscalidus facit idem. Lapis lincis, lapis 
agapts, apes uste, cicndes uste, canlharides uste, vespes uste, 
bec omnia idem faciunt quolibet modo sumpta, melius tamen 
in sirupis vel potionibus. Ypericon » cerfolium , levislicum , 
celidonia , cuscute , abrotannm , faciunt idem, Enuces vivi 
vel mortui missi in virgam faciunt idem. Alia trita inmissa 
virge faciunt idem. Menta romana idem. Tota ista columpna 
est antipolomendum id est unum prò alio potest poni. 

Cólupna IL tabule IL De frigidi* diureticis. 

Inter que prima est scariola manducata simpliciter vel quo- 
libet alio modo sumpta. Cori and rum similiter, solatrum idem,, 
cicorea idem, herba acetosa idem, semina citruli, melonis,' 
cucqmeris et cucurbite, semen basilicon idem, borrago, pul- 
monaria que multum valet in causis pulmonis sicut epatica 
in causis epatis; capillus vencris, epatica, politritum, adyan- 

(t) In margine: Est radix sicut Unziber. 



280. 

Ihos , cctcrac , crassula , vcrmicularis , cimbalaria , semper- 
\iva ; scolopendra , idem faciunt. Ista columpna diuretico- 
rum frigidorum valet ut oximel; trifera sarracenica, electua- 
rium de succo rosarum , dyaprunis simplex. Columpna vero 
cai idorum diureticorum valet ut benedicta , theodoriten 
peristeon , theodoriten anacardium. 

Colupna III tabule IL De diureHcis humidis. 

Inter que prima est inniba (sic) , sebestcn, liquiricia, 
cus liquiricie, malva , succus et semen malve, blitis velbli- 
tus, pinea, semen citruli. melonis 9 cucumeris, cucurbite, 
decorticata magis operanlur; semen basiliconis, semen bom- 
bacis , semen portulace , semen lacluce, semen papaveris al- 
bi , baucia, ungula caballina, saturion, splen, pultum-»0(H 
xiandrum, nicllilotum, indum lilii, emogulossa, memiibe, 
yreos, y sopus, quocumque modo sumantur mirabiliter nut 
diuretica et mundiflcant pectus et libidinis excitant volut- 
tà tem. 

Columpna UH tabule IL De diuretici* sicci*. 

Diuretica sicca sunt omnia supradicta vehementer calila 
et maxime si ventrem consti pant, namque secessum provo- 
cante urinarii minorant et e contrario et maiorea 
partem, omnia multum diuretica sunt consti pancia etdeatar 
cancia. Grana solis, saxifragus, sanguis byrci triennali!, la- 
pis lincis, lapis agapis, apes uste, cantarides uste, dcadfll 
uste, vespes uste, auripjgmentum , sulpbur, radix lilii , 
radix lupini vel lupuli, lapis magnetes, lapis gagates, etiam 
lapidem frangunt. 

Colupna V tabule IL De diureticis forinucis. 

Coulingit quandoque quod nulla predtetorum possuntift- 
terius recipi. Addita est ergo bec columpna V. a ut hec diott- 
ria exterius posila hunc consequantur efiectum quem conia- 
querentur si interius reciperentur. Prima estsulphurataflam- 
mula, sannia, iunipcrus, tliamariscus, pu legnini, nepita, 
yva, pyonia, ruta, pinpinclla, piretrum, tetrahit, ciclaBftea, 
^ramen. De hiis autem vel de aliquibus istorum fiat fonie*» 
tum vel balneum siccum et faliet celcriter urinare. Oleum da 
scarabeis vel pctrolis inunctum vel enuces inmissi per vlr- 
gani ccleriler et potenler educunt urinam; allia trita et vir* 
gè inni issa faciunt idem ; menta sarracenica facit idem. 



281 



Tabula III. De vomirti lenibus columpna prima. 



nter que primus est succas corticis ebuH et succus sani- 
si a parte inferiori excorticati et datas cum tepida et oleo, 
iter provoca t vomitum. Fumusterre exsuccatus facit idem 
tua (sic) cum aqua tepida et oleo. Semen atriplicis, semen 
e 9 semen radicis conterantar et cum aqua tepida et oleo 
temperentur vel infundantureteligmaindeexpressumpro- 
etur , acetum cum aqua et oleo , ydroleon cum aqua ma-* 
i vel salviacina facit ; persiccaria exsiccata et cum calida 
i facit Idem. 

De vomieis post cibum 

fornito* post cibum si dieta precesserit salsa et unctuosa 
rinum sequatur modo linphatum, modo forte, modo cum 
da , modo cum frigida. Iste talis vomitus post cibum mi- 
modo mundiGcat stomacum. Arcbiepiscopus salernitanus 
tur hoc tali vomitu, quia non potest recipere aliquam me* 
inani* Nota quod vomilus Nicholay levior est omnibus aliis 
aitibus usitalis, et tamen adhuc magis potest alleviali si 
tatur in calida et eligma inde expressum propinetur. Si- 
iter vomitus patriarche aptetur si volueris eum alleviare; 
iliter etiam aptetur vomitus scarpello ut fìat levior. Item 
a quod vomitus patriarche non colatus, et vomitus patri ar- 
> colatus adeo est fortis sicut vomitus Nicolay non cola- 
; nude vomitus Nicolay dandus est delicatis, scarpelli ve- 
rnatici» et fortibus, patriarcha quoque mediocribus. 

Colupna II tabule III. De fortibus vomitibus. 

nter quos primus est rafanus quolibet modo sumptus pro- 
rat vomitum potenter , scd melius facit hoc rafanus scro- 
ìlarius quam rafanus communis. Squilla exsiccata facit 
m cum aqua calida. Yarrus eius decoctionis aqua potata 
ivocat vomitum potenter ; pulverizatus et cum cibis vel 
ibus admixtus ipse pulvis idem facit. De yaro legitur quod 
piis babet serpentem in ventre et comedat yarum occidit 
pentem et lumbricos. Tapsia marina inperat vomitui de- 
sta in aqua et bene bui li la et bibita vel pulverizata et ad- 
ita cibis vel potibus , vel data cum sirupo acetoso in esta- 
rei cum oximelle in yeme. Gathapucia quolibet modo sum- 
i facit idem ; nux vomica mediciuis admixta vel quolibet 
) modo suinpta facit idem. Castaneola indica idem facit in 
•oclionc. Semen peutadaclili quolibet modo sumptum idem 
it. rculadactilus custos orli gira solis idem est, assara bac-> 



282 

cara cocta in aqua et bibita aqua fecit idem, sed ad aufferen- 
dani abhouninatioiiem admisce zuccaro.Crocusortofamtfqao- 
libet modo sumptus facit tdem. Succus cicute agresti» bibita» 
cuna tepida facit idem, sed attende quoniam socco* flradnni 
cucumeris agrestis facit vomere ; succus vero tadorna* fentt 
assettare. I^ac (iculnee cum sirupo violaceo vel aceto*» vel 
quomodo vis facit idem ; lac anabulle similiter , sedi an la- 
cteanabullo pone aliquid ad reprimondum 9 exeoriat eeim 
gutlur : ad reprimondum autem potes ponere xaccaraui vel 
aliquid tale. Centaurea magna et minor quolibet modfri 
pta facit idem. Viride eris facit idem cum aqua beccami 
ri vel alicuius talis, vel cum aqua simplici tepida» vel cn 
medicinis sumptum. Elleborus albuscuius meditullium est 
condisum quod debet poni in rafano et ibi dimitti per bidonai 
vel triduum , et tunc delur rafanus ille 9 vel in oximelle vel 
quolibet alio modo non audemus dare elleboram album aut 
nigruui per se. Attende tamen quod elleborus albus più fa- 
cit vomere , niger vero plus assettare. 

Colupna III tabule III. De vomitibue fcrmeecu. 

Quo sunt fcl taurinuro, fcl caniaum, fel porcine», UÀ. pe» 
corinura. Si aliquid istorum cura amurca olei bulHat et 
totum stomaeum inungatur, vomitum provocai vel 
Sed nota quod si ab umbilico superius inungatur, v 
provocai potenter; si vero ab umbilico inferii» inengatar, 
provocat secessura. Item nota quod yera raffini disteeaperali 
cum amurca olei et inunctis lacertis superioribus br 
provocatur vomitus; inunctis vero lacertis inferioribos 
ciiiorum provocat secessum. ltem nota quod in hac tabula 41- 
\imus qualiter debeant dari ea que iu columpna colagogo- 
rum non diximus. 

Tabula 1111, De provocantibus menslrua, 
colupna prima 9 T. 1111. 

In ista quarta tabula agit actor de provocantibus m o ei tnu 
et emorrlioida eldeconstringentibus menstruaetemorrhoMa. 
Notandum ergo quod sanguis quandoque babundat nuanlHi 
live, quandoque qualitative. Si ergo sanguis qualitative bt- 
bundet, operare cum columpna émagogorum alterando M*- 
guinem prout videris expedire; si vero quantitative, insù* 
cum provocantibus menstrua vel emorrhoida vel utremqet 
Actor autem ut magis reddat opus suum autentlcum,io Arce- 
te huius columpne interscrit verba Ypocratis dicesti» : 



strua (sic)educit ex aromatibus calefacto,et que sunt Illa aro- 
matica et qualiter disponuntur in adwinislrando (sie) in pre- 



283 

Beoti moBStrabo. Storax rabca , storax calamita , lapdanus v 
calamus aromaticus, aro, olibanum, ameos , amonium, am- 
bra, 8pica nardi, spica celtica, xiloaloes , calamentom. Mo- 
dani superpouendi et disponenti ista docet actor dicens hec 
superposita, id est ea que superpont possunt, et suffumigata, 
id est que suffumigar! possunt ; alia vero que dicuntur infe- 
rius partim sunt superponenda , partim vero interius sunt 
per ps recipienda , ut succus vel decoctio vel substantia quo* 
dam sic vel sic et quedam aliter. Rubea maior superponatnr 
vel per os in crispellis recipiatur tetraith (sic) eodem modo 
artberia similiter, scotula? fètida idem facit. Hoc potest poni 
prò camomilla : ciclamen recipiatur similiter velcrispellalum 
vel fiuperpositum , brionia , aristologia rotunda , vitiscella , 
pyonta , camomilla similiter ut ciclamen , siler montanum in 
fomentis recipiatur cum aliis herbis ; nigella idem facit. Sed 
nota quod nigella est vicaria balsami et partum accelerai et 
matrkem mundiflcat. Iuniperus , cortex contritus vel frac- 
tua et suppositus vel comestus imperat menstruis. Cyperus, 
diptamnus, idem faciunt succi eorum. Cepula marina vel ca- 
nina supponatur , vel crispelletur. Camedreos, camepiteos 
idem farinai si super accipiàntur vel succus eorum potè- 
tur. Gostus, genciana , origanum, crispellata vel pulverizata 
etpulvis aspersus in cibis et potibus idem facit. Galbanum , 
oppopanaca, amoniacum, sagapi num, asa fetida , omnes iste 
gomme supposi te et asperse pulvere alicuius predictarum ber 
barnm potenter educunt menstrua. Afodilli supposi ti vel cri- 
spellati idem faciunt. Prassinnm similiter radix ebuli suppo- 
natur et idem facit. Malva , de cuius radice fiat tyrsus et su- 
perponatur. Acborus sicut inbibit aquam paludinam sic in- 
bibit vel attrabit aquositatem vulve. Fenugrecum in fomen- 
tis cum aliis herbis et in fomentis post partum mundiflcat ma- 
tricem et ante partum sumptum per os vel in fomentis par- 
tum accelerai Attende quod omnia provocancia menstrua 
sunt provocancia emorrhoida et precipue allia, 

Colupna II tabule IIII, De provocantibus emorrhoydas. 

Allia debent teri et poni in sacello de lino subtili et veleri 
et rarefacto et facto in modum digiti et ita superponi, et sic 
facies suppositorium de herbis omnibus et de omnibus medi- 
ci nis ut de benedicta et reliquis in sacellis positis. Rubea ma- 
ior sumpta per os vel supposita inferius facit idem. Nigella, 
gith superponantur trita cum aliis valentibus ad idem. 

Spargula, millefolium, crispellentur vel in viris fiat in ano 
suppositorium, in mulieribus vastale, id est quod per vul- 
vani immittitur. Genciana crispellctur vel superponatur, ra- 
dix mirice agrcstis similiter, radix cy peri similiter et buglos- 



284 

sa, menta , mercuria! is, squilla, persicaria similiter furiant, 
folia caprifolii siuiiliier supponantur. Os sepie , piretram 9 
palvcrizata oleum aliquibus ad idemvalentibusadmixtaemor- 
roydas provocant; farina lupinornm, et folia psicci (?) et al- 
bi urei uni, similiter misceanlur cum aliis. Cuscuta crispelle- 
tur vel supponatur ut allia: Centaurea similiter abrotanum 
eodem modo. Sichen armcnicus tcratur vel supponatur vel 
per quolibet modo recipiatur et idem facit. Species quedam 
est de armenia sai armoniacum simili modo sumptum cum 
aliis. Petroleon ungatur mulier in pectine et habebit meu- 
6trua ; ungatur vir vel mulier in renibus et habebit emorroy- 
das. Ypericon mulieri dat menstrua, viro vero emorroydas; 
radix idem facil. Cortex maligranali acetosi teratur et suppo- 
natur. Cortex radicis celsi similiter fraxinus id idem teiL 
Vilreoluiu, calcantum, dragantum idem est, tendetele! 
supponi. Tuthia tcratur et pulvis eius aspergatur saper M- 
quatti berbarum predictarum et inmittatur. Attende tapea 
quod tria sunt genera thutie , scilicet alba , rubea et nigia: 
Alba est apocrustica, id est repercussiva, unde valet Ulto qui 
Iiabent oculos rubeos ex fumo sulpburis , vel ex fumo ipb 
campane, vel ex quolibet alio, et apposita cum aqua rosacea 
confort rul>ori oculorum; nigra valet ad tingendum oculos; 
rubea vero ad pannum oculorum. Arscnicum, id est aurlpig- 
roeutum rubeum sumatur cum ovo et valet asmaticis et ai 
tu ss ini veterem et pulverizatum potest poni cum alils ad Idea 
valcntibus t que ctiam cataplasmata lumbricos occidunt Al- 
ti moni uui supponatur, vitiscella, ciclamen, faciunt 
Attende quod nulli provocando sunt emorroydo ubi de 
tudine eas habuerint et ecssaveriut. Itcm attende quod 
guisugge positc in renibus vel in nati bus vel ab umbilico 
que ad pectinem, sunt vicarie berbarum predictarum et uhi 
emorroydo vel menstrua si debeant provocar! prosunt et po- 
ni possunt sanguisuge qui bus deOicientibus prò eis ponanter 
ventose, llem nota quod illa que ponuntur in bac cotapae 
possunt superponi vel intus recipi, ci provocant emorroyd» 
vel menstrua, vel possunt cxleriuscbalbaplasmarietoecidut 
vcriucs et lumbricos et ascaridos et acrocordiucs et falla. 

Columpna 5. a tabule S. De reslringentibus. 

luter que prima est atbanaeia crispellata vel pulverizata la 
fouieulis aut aliter. Simphitum , id est consolida maior datar 
in crispcllis, vel pulvis eius in cibis et potibus ponatur et re- 
stringi!. Verbena crispelletur vel quolibet alio modo recipia- 
tur; verbena trita cuin giara ovi et in panno cataplasmata 
oculo, reinovet sanguinem ab co. Sanguinaria ex re et suo 
dleclu nowcn acccpit ; adeo cnim b ti plica eòi ut Ouxum san* 



986 

guinis celeriter r< ringK undecunque sft fluxus , qualunque 
modo detar vel tur. Corrigiola cri speli et or, pian lago 

similiter; Copbon cum succo plantaginis dabatomnes sua* 
medicinas. Viscago, quia adheret ad modum visci interius 
recepta in crispellis et inviscat humores fiuido's; exterius ve- 
ro caibaplasmata valet ad contusionem et ad percussionem 
lapidum. Policaria similiter detur; ex re nomen habet quia 
policea arcet si spergatur in pavimento domus vel si detur in 
puttibus policaria bulli ta cum aliquo oleo cum quo ungatur 
calvities timporum, preservat caput a f rigore, inviscat enim 
poros exterius, unde aer frigidus exterior non potest subin- 
trare. Centrum galli, hedera cri speli en tur, herba canina in 
fomentis posila sanguinem constri ngit adeo ut mulieres Sa- 
lernitane longas vulvas habentes se lavant exterius, et coar- 
tantur interius. Camaleonta berba est que dicitur cardus,cu- 
iui flos lac coagulat; sumatur interius, quolibet modo. Men- 
tastrum de loco sicco vel in fomentis vel crispellis consti pat: 
illud vero mentastrum quod nascitur in locis bumidis laxat- 
Bosa canina quare amara est canina vocatur in fomentis va* 
let. Borastrum vel in fomentis vel in crispellis. Spina alba 
quam senticen dicunt idem facit quolibet modo sumpta. 
Sigillnm sancte Marie, sigillum Salomonis, et in pulveribns 
et in crispellis melius quam aliter. Agnus castus quolibet mo- 
do snmptus valet sparsus etiam circa lectos monachorum vel 
monacharum ipsos enucat, anetum per os detur. Ruta simi- 
liter que usuo (sic) suo facit hominem padonem sicut agncs 
castus, unde qyidam versus : 

Ruta facit castum, dat vinum, suggerii astam. 
Scordeon crispelletur que quatuor predi età nimis desiccando 
libidinis voluptatem compescunt, Sticados, id est barba lovis, 
abainthium ponticum magis consti pat , absintbium vero ama- 
rum magis laxat, unde si inveniat stomacum consti patum 
constipat, si vero laxum laxat. Oliva marina, caro marina, 
id est adarcis, crux marina, pila marina; caballus vel coral- 
los marinus, bec omnia nimis desiccaudo libidinis volupta- 
tem compescunt, vel potata vel in fumigiis administrata re- 
stringunt et libidinem compescunt desiccando. Nota quod bec 
que sunt in bac columpna atibolomice possunt poni , id est 
unum prò alio preter absintbium. 

Tubala F. De $liplici$ , columpna prima. 

Vaginella cuius fructus dicuntur xilocaracta; ipsa herba 
vel arbor vel frutex comesta est stiptica et eius fructus come- 
sti constipant. Mirtus valet in fomentis et eius fructus qui di- 
citur mirtillus valet in sirupis et decoctionibus et fomentis 
et quolibet modo sumpti constipant. Lentiscus: similiter de 



286 

lentisco potest fieri raastix si in Julio vcl marcio insetti- 
dalur minutim et drac. iij , inde erronei» €rit va- 

sti*; mirtus autem etlentisciis antibolomice, id^slnnm 
prò altero poni tur. Cime salicis, virga pastori», in torneati» 
valent multura. Membrana ulmi et fructus qui invenkmtar 
in folliculis ulmi idem faciunt. Frondes sorbi, folla mespili, 
folia coctani , folia piri maxime agresti», prana i limatori et 
eornm folia et corte* Ugni sui , hec in fomenti» maxime po- 
nuntur. De succo prunorum vel prunellarnm Inmatnrònm, 
id est dum sunt viridia fit acatia que est valde constrieOra. 
Rose domestice comeste simpliciter vel crispellate idem lk- 
ciuiit; sed prius exsiccentur si sint recentes quare soccmro- 
se recentis est laxativus et sirupus de tali succo faetns est la- 
xativus et electuarium de tali succo factum laxativum est, 
unde vocatur electuarium de succo rosarum vel trientafih, 
id est habens XXX folia, id est rosa alba nataralitér. FhMi 
pirorum pira siluriam frondes et folia et flores e t cort ice» ty- 
sorum pirorum et frondes corni folia cypressi in fomentiSTe- 
lent v fructus cypressy quolibet modo sumptus. Fungus qui ne- 
scitur ad pedem rose canine unde fit ypoquistidos. Tortane», 
granati acetosi , fraxinus, oleaster, in fomenti» robot ip cri 4 
speli is vel alio modo detur. 

Cólupna II tabule V. De fruclibut slipticis. 

Mirtilli, pira, sorba, mespila, coclana, prunella, IsffVl 
fructus simpliciter comeduntur ; balauslia, psidia, inpnlve^ 
re idem operantur; bedegar, id est nodusrose in polvere fc- 
cit idem. Pruna inmatura, uva inmatura quod dicitar ape- 
stis , corna , poma cipressi quolibet modo sumpta stringimi 
Galle pul verizate et in cibis su per a sperse melios constringtmt. 
Mora celsi, mora bati, mora rubi inmatura, mala poh2fca, 
amigdale, substantia amigdalarum aliquantulum est stiptttf 
licet non ita lac. Glans comesta, sumac incoquinatis , ptoB- 
lium tostum in tegula et pulverizatum stipticum est, mtlHlB, 
panicum, faba comesta stiptica, berberis, antibolomlnteejw- 
nantur prò sandalis albis et rubeis et citrini» et prò spumo. 
Triticum tostum in tegula calida vel testa et pul verizatuH i^ 
pticum est. Granum rizi comestum , semen papaveri» irigrit 
tostum in testa calida et pulverizatum et cum ovo pulvis de- 
tur, sed nimis violentar constipat, unde non debet dati bU 
in magnis fluxibus. Semen plantaginis in pul vere, siligó co- 
mesta vel cataplasma ta stiptica est, unde BernardussilfasttÀK 

Macra siligo riget frumentaque piena tumescunt. 

Arilli grana racemorum idem acini uvarum inma lu rar u ft 
in pulvere denlur et stiptici sunt. Grana ulmi que reperhm- 
tur in folliculis ulmi denlur cum ovo sorbili. 



ss? 



Cókunpna III tabule I. De gutnmis et aliis etip&cH 

Gammi arabici 9 dragagummi , masti*, carato gttmmi est, 
tornix, simirnis, sandaraca, carato idem, thus mascuUaum, 
si ve olibanum, vel ad minus minutimi, vel mannis (sic) idem* 
Terra sigillata, corallus, belus, acacia, etnia thamarisci, quo- 
li bel modo dentar, mummia similiter alnmen in cibis si eger 
sit ingraius medico pulvis aluminis spergat in cibis egri et pu~ 
stulabitur eger. Sangui 8 draconis quolibet modo sumptus in 
cibis vel aliter multum est stipticus; sanguis coiumbinus si- 
militer quolibet modo sumptus, sanguis vacce similiter. Ster- t 
cos asini comedunt mulieres Salernitane in crispétlis et dant \ 
virìs suis ut melius retineant sperma et sic conci pi ant. Cinte ' 
comu cervini vel vaccini in cibis datus stipticus est; pili le» 
poris usti similiter; filtrum ustum similiter; cipressus quoli^ 
tot modo sumptus stipticus et poma eius. Gipsus similiter 
quolibet modo administratus, pulvis pinee uste, pulvis ran- 
ni, id est pinee albe stiptica sunt similiter et sanino tur in ci- 
bis vel aliter. Pulvis tani, id est pulvis corticis quercussub* 
tiliftime pulverizati quolibet modo potest exiberi et stipti- 
cum est multum. Argilla quolibet modo emplastrata vel per 
se vel cum aceto vel cum aliquo stiptico stipticum estraniami. 
Antimonium in pulvere, atramentum ustum similiter in pul- 
vere, coagulum leporis, coagulum cunculi,coagulum edi quo- 
libet modo dentur , lac asine vel capre in quo lapides fluvia- 
le* igniti extinguntur, vel in quo bisanci laurei dimittastur 
per unam noctem , pulvis canne cibis aspersus stipticus est. 

Cotupna llll tabule V. De stipticis ealidii confortativi*. 

Ambra, sperma ceti idem est, calidum est et siecum. Mu- 
lieres panormitane supponuut ambram et spermatizant. Illa 
ambra que quidem gipsei coloris et que masticata inter den- 
tea lingue adheret et replet os et flagrans est, bona est; alte- 
ra vero non valet. Muscus est humiditas quedam reperta in 
apostematibus quorundam animalium et postea vel Ulte Tel 
extracta desiccata, sophisticatur cum sanguine yrcino, et si 
sit muscus nimis aridus servetur cum plumbo. Muscus qui- 
dam est alius qui est cuiusdam ammalia qui in sepulcbria 
mortuorum manet et eius stercus redolet ut muscus. Xiloa- 
loen debet quasi virescere et guttas nigras hatore et gummo- 
sum et etiam ponderosum debet esse; quod vero album est 
et lene non est bonum: in montibus Almaphie invenitur qui- 
dam radixeumquo potest sophisticari sic: modicum xiloaloen 
Ieri tur bene et in vino coquitur et in tali vino ponitur radix 
illa et manet ibi diu et sic mcntitur xiloaloen bonum, Garrio- 



288 

fìli antofili follimi, id est foliam gnrriofili fasticellt garr 
anlibolomenice, id est unum prò altero potest poni. Carda- 
momum , mix muscata , macis , id est flos vcl cortei nuda 
muscate behen al bus et rubous, cubebe surapte per oa aditimi 
crapulara et ebrietatem et in crastino fetorem hanelitos re- 
primunt, unde versus: 

Cubebe plus«quinque nunquam sumantur in usu. 

Plus de cubebe si dare vis , bibe bis (1). 

Galanga est radix cuiusdam fruticis calida etaicca, arotba- 
tica , dissolutiva , consumptiva , stomaci frigidi confortativa 
quolibet modo supta. Carpobalsamus est fructus balsami; op- 
pobalsami est succus vcl gumini (?) balsami. Xilobalsamus est 
lignum balsami. Librobalsamus est cortex balsami similiter 
cissus , id est hedera, Carpocissus fructus hedere et potest 
poni prò carpobalsamo; id est prò fructu balsami. Oppocbraa 
e t gummi (?) vcl succus hedere et potest poni prò oppobaba- 
itìo, et si detur accclcrat partum utbalsamus. Xilocisans est 
lignum hedere, et librocissus est cortex hedere. Calamita aro- 
ma ticus: aromaticus dicitur ab ara quia in aris solebant an- 
tiqui poncrc talia scilicet redolcntia bonum odorem, Tel aro- 
matica dicuntur quasi aere matica ab aere, de aer aeris et ma- 
ri con, quod est spirare vel effluere, quare spirant vel efllouat 
res aereas scilicet odorem aercum vel rem similem aereo odo- 
ri, id est amenitatem (?) aeris et locorum. Cinamomum, all- 
thimum , id est veruni ab alithia quod est veritas. Gallia dili- 
scata est confectio quedam multum aromatica et confortativa. 
Spica nardi facit sangui nem mingere. Crocus orientali* dik- 
tat multum cordis substantiam , unde non debet dati facile 
ridentibus, faceret cnim cos nimium ridere, unde Salernitaai 
admiscent semper acetum croco orientali ut acetum conatrin- 
gat si crocus nimium dilatet. Os de corde cervi, biacca biaan- 
cia, hec similiter sunt. Hoc predicta aromatica dentar Wi in 
sirupis , vel in aquis , vel in vinis , vel in pulveribttó, tei in 
electuariis , vel in pane cocta , vel cum vino cocta , Tel 
mei le. Muliercs Salernitane que diu fleverunt propter 
amicos mortuos accipiunt cor scrophulc, id est snicnle pina 
et implent illud pulvere predic'.arum specie rum et involvuat 
illud pasta et ponunt illud sic impletum et sic involatimi in 
fumo et iterum in alia pasta et vitrea usque dum bene coc- 
tum fuerit cor illud et postea ipsum comedunt ctatatim oMI- 
viscuntur mortuorum suorum, inde est quod corda animi 1 
lium non comeduntur ab hominibus quia faciunt oblfriad, 
vel quia indigestibilia sunt. Nota quod hec aromatica predkta 
valent tantum quantum pi iris arclioticon , dyamargaritOB , 
dyacamereon. Et de herbis dicemus, muscata maior, musctU 

(1) Vid vers. 967-68. 



289 

minor , rt* marina* , maiorana, satureia, golena, basilicon, 
agrimonia, betonica, salvia, agnus castus, gariofìlata, balsa- 
mita, taec vel alique istarum crispellentur et mirabiliter con- 
fortant et ad syncopim et cardyeam multum valent, vel in vi- 
tio ponantnr et vinum potetur. 

Coìupna V, tabule V. De confortativi* frigidi* et sliplicis. 

Margarite pertusate que reperiuntur apud anulifices lapi- 
dea preciosi sunt et confortant multum et infrigidant et re* 
stringunt. Iacinti, smaragdi similiter gelacia lapis est pre- 
ciosus similis grandini in colore et figura. Nota quod ad hanc 
colupnam pertinent omnes lapides preciosi frigidi et sicci et 
confortativi et omnes res confortantes frigide et stiptice. San- 
dali albi, rubei, citrini, rosa, nenufar, campbora, hec non 
debent odorari ab habente cerebrum frigidum, lactuca vetus 
Tel lactuca agrestis, atriplex, id est crisolocanna , si detur, 
mulieri gravide ipsa pariet. Frater (sic) Salernitanarum sive 
Lumba r dora m qui vocatur Arpia de quo Gir ardus sexto via- 
tici capitalo de egressione secundine loquens de hoc dicit , 
arguméntum huius rei tale est: atriplices coquinatos in aqua 
quasi velles comedere ex pone aeri nocturno sed atriplices sic 
coquinati maneant in olla HI vel Illl diebus, postea discoho- 
peri ollam ad aerem nocturnum , in mane vero invenies ia 
olla ranunculas. Citrulli, melones, cucumer, cucurbita, por- 
tulache agrestis , poma agrestia que venerem et ventrem com- 
peacunt. 

Tabula VI. De provocantibus sudorem, colupna prima, 

de herbis. 

Malva, bismalva, id est altea , branca ursina , volubilis, 
favarola, cinoglossa, radix lilii sive cepa lilii, quod idem 
est, ungula caballina, memitha , hec IX vel alique horum in 
fomentis circa pedes factis provocant sudorem. Inter ius etiam 
per 06 recepta in crispellis vel aliter sumpta provocant spu- 
ta, exterius vero cathaplasmata maturant apostemate interio- 
ra. Pepanus detur per os vel in fomentis et provocat sudo- 
rem. Ventimedia, ventiminor similiter. Centinodia minor 4 
tosta integra in tegula et cathaplasmata laboranti de grossa 
ventosi tate ipsam ventositatem extenuat, sic facit paritaria 9 
sic etiam facit spargula. Lentiscus in fomentis sudorem pro- 
vocat. Cassi I lago in fomentis idem facit et non aliter recepta. 
Latrones parum ponunt semen cassilaginis in aliquo cado et 
deinde ponunt ibi vinum et dimittunt ibi istud per III dies 
vel plures et vinum istud postea dant hospitibus suis ad bi- 
ke ndum et sopiuntur hospites et ita deportant res hospitum 

19 



290 

suorum. Itera panis confectas cimi sacco cassilaginis et d*- 
tus canibus occidit eos , unde etiam appellatur casalingo ber- 
ba canicularis quare canes occidit vel quare in canicolaribos 
dicbus data fortius operatur et plus. Spargala , paritaria in 
fomentis , vel (oste in tegula ut dictum est de centinodia mi- 
nore. Yris eodem modo : accipe yrim et flores volubili» et 
flores lilii et talium, et fac builire in aqua in duplici rase; 
aquam illam da in pota et provocat su do rem» Nota quod yris, 
yreos , acborus sive gladiolus , genera sunt spatole fetide et 
coquantur in mede , unde versus : 

Yris parpureum florem gerit yreos albani, 
Gladiolus croceum f sed spatnla fetida nullum, 

linde mulieres Salernitane radicem spatule fetide enfant 
in melle et cum mede tali ungunt facies suas et ruge eaniai 
removentur et sic facies vetularura coguntar iuveneseere. 
Yiolaria in fomentis, lactuca, portulaca, in fomentis Tel per 
os papaver aliquando in fomentis timporum f aliquando 
in cathaplasmatibus frontis et timporum, pedum, marnimi 
et arleriarum pulsat . Mandragora fomentata. Tel fronti 

cathaplasmata et in pondere 3 j per os recepta sudorem pip- 
Tocat et sopnum (sic). Dicunt enim pbisici de mandragora 
quod si quis habeat solutionem continuitatis in aliquo m- 
bro quod si de consimili membro mandragorana que.paUtor 
accipiat per os in pulvere vel quolibet alio modo consolidar 
bitur istud membrum , ut si in manu pati tur de manu mm- 
dragoram accipiat et sic de ceteris, et masculus de mescala et 
femina de femina. Et dicunt quidam quod idem eodem tondo 
operatur mandragora in aliis anima libus qoecunque sint, sei 
proprius in homine; unde mullum valet mandragora diasi** 
tericis, sterili etiam mulieri multum confert si de siecitaterit 
illa sterilitas. Mandragora etiam habet quandam humiditaWl 
qua reprimitur siccitas matricis et contemperatur, et confort 
etiam mulieri sterili aqua decoctionis pomorum mi 
Te in fomentis et suffuniigationibus si inde fomentet 
licr. Spinarchia, borrago, comesta vel in fomentis provocant 
sudorem. Cpriandrum in fomentis, atriplex comesta Tetta fo- 
mentis, palea hordei in fomentis, foli a populi, folta alai» fotta 
almi , folia paupii in fomentis et suffumigationibua, leM- 
grecum in fomentis quod cataplasmatum maturai apostema* 
interiora , per os vero receptum multum humectat membra 
spirilualia, et valet electuarium de fenugreco ed restaurandaai 
humiditatem. Semen lini in fomentis, vmum calidum aeta 
potalum per se vel cum aliquo predictorum provocat sodo- 
rem. Camomilla in fomentis vel per se Vel cum semine lini 
vel cum aqua predictorum provocat sudorem. lata quo dieta 



291 

sunt in hac colopna rei altqua istoram exterins cathaplasma- 
ta vel in fomentis apposita sudorem provocant et educunt, 
catem molliflcant, apostemata maturant et sompnifera vel 
soporifera sunt. 

Colupna II tabule VI. De adipibus provocaniibus sudorem. 

Adeps anserinus, adeps anatis, adeps ardee, adeps. altagi- 
nis 9 adeps cigni, adeps vulturis, adeps merguli fluviali*, 
adeps anseris silveslris, adeps grandis piscia , adeps galline 
pinguis, adeps lucii aquatici magni, adeps testudinis; isto- 
ram XII vel alicuius eorum ova vel caro comesta in vi- 
scelli s in passionibus membrorum spiritualium multumcon- 
ferant et etiam consumptis valent quantum etectuarium ad 
testaurandum humiditatem. Sagimen cati admixtum morti fe- 
ria et frigidis in UH sicut mandragora iusquiamo et ceteris 
similibus, potenter sensibilitatem auffert a membris,unde qui- 
dam posaerunt tale unguentum in podagrico pede cuiusdam 
et pes ille omnino privatus est sensibilitate. Inunctum cyra- 
gre et podagre sagimen cati multum valet et similiter sagi- 
men cate et canicule. Sagimen carnicule, porci, et sagimen 
porcellorum iuvenellorum recentium bec que dieta sunt v 
aliquantulum frigida sunt et provocant sudorem ; que- 

dam magis et quedam minus ; hec autem predicta vel aliqua 
predictorum cum frigidis herbis terantur et incorporentur 9 
start populeon fit, et ungatur infirmus in calidis caasis ad 
provocandum sudorem. Galidavero provocancia sudorem sunt 
hec que dicenda sunt que debent poni contra frigidas causas 
sicut predicta contra calidas. Adeps ciconie, adeps vulturi*, 
adeps corvi, adeps cornicule, adeps milvi, adeps bubonis , 
id est huerant (sic) in gallico, adeps noctue, adeps pice, id 
est acacie, adeps leouis, adeps ursi, adeps lupi, adeps por- 
einus vetus; bec predicta cum herbis calidis trita et mista et 
inuncta in frigida distemperancia sudorem provocant. Oleum 
de nucibus maturis, et oleum de olivis maturis calidum est 
et valet ut predicta calida. Oleum enim de nucibus immatu- 
ri* recens bene lotum frigidum reputatur. Nota quod omnes 
medicine possunt redigi in unguenta ; si frigide medicine , cum 
frigidis oleis et herbis et rebus aliis frigidis, et calide, cum 
calidis distemperentur et modicum cere addatur et bulliant 
aliquantulum, et sic fiat unguentum* 

Colupna IH tab. VI, De floribus provocaniibus sudorem. 

FIos amigdalarum , flores cerasorum , flores violarum , flo- 
res rosarum albarum, flores volubilium , flores brance ur- 
sine , flores cinoglose , flores ventimedie minoris , flores btp» 



• 



292 

talmonis, id est reste bonis gallico quoque bone rande: flo- 
res papaveris albi , flores lilii abiecto croceo qaod Interioi 
reperi tur; si enim ilio croceo fricciur faties fit in serpigino- 
sa, flos malve, flos bismalve si ve altee quod idem est, flos 
menutbe , flos cori Ili , flos caulis , flos pomi dulcis 9 flos feaa- 
greci , flos lini, flos camomille, flos yreos, flos spatole, flos 
rute. De omnibus hiis floribus predictis, vel de aliquibus tfr- 
sorum fac aquam in duplici vase sicut lavatur oleum in do- 
pi ici vase vel pone flores in cucurbita cum modica aqna at 
quod per vasum cucurbite distillabit patiens bibat quam ca- 
lidam poterit et sudabit. Hoc autem modo poteris bibere 
aquam illam multum calidam , pannum tripli catum pone sa- 
per labia vasis ex quo exit aqua illa , et ita bibat* Sai atten- 
de quod flos malve et altee si possunt per os recipi spiritat- 
ila membra letificant et mundificant et idem prestatimi be- 
ne ficium. Similiter fenugrecum etsemen lini tosta in legala 
vel eocta in aqua par etiam vel simile prestat beneficimi, à 
aquam illam potet paciens de quibus cum maturino rortcol- 
lectis fit aqua. Cum matutino enim rore collecti omnes pre- 
di eli flores melius operantur et fu r fu re tur aqua illa in {urta- 
re: furfur enim mundificativum est et abstfersivum et leniti- 
vum et aperitivum , sed parum aperit et plus mundificat et 
debet poni cum floribus et aqua modica in cucurbita fèi in 
vase duplici. 

Cótumpna UH tab. VI, De calidis provocanlibus stufami. 

Pulegium , vel eius flos; tiepita, vel eius flos; ros mari- 
nus, vel eius flos; sinapis, vel eius flos; herba paralisi*, vel 
eius flos; primula veris , vel eius flos, que alia est ab 

berba paralisis licet dicant quidam quod idem sii; anta, 
vel flos eius; satureia, vel flos eius; salvia , vel flos aita»; 
qui lilifagus appellatur; eupatorium, id est salvia agrcstis, 
vel flos eius: arthemisia vel eius flos; folia lauri , vel etas 
flos; golena, vel eius flos; celidonia, vel eius flos; snlpki- 
rata, vel eius flos; alexandrina, vel eius flos; cilranguhK 
citrinum , vel eius flos ; limon cilrinum , vel eius flos i de fri- 
bus cum vino bullitis ad modum aque rosate fit aqua que po- 
tata illieo sudorem provocat : similiter facit aqua ardens. Da 
ipsis quoque herbis vel floribus calidis fit fomentimi vel ta- 
thaplasma quod sudorem provocat. 

Columpna V tab. VI, De apocrusticis et constringentibui emkm 

atqiie sudorem. 

Apocruslica et cutem constringencia atque sudorem probi- 
lancia sunt hec : flores et turiones sorbi quorum pulvis aspw- 



293 

mi* gioglvis conferì ; ((idem si talis pulvis insuffletur cum ca- 
lamo in nares sanguinolchtas fluxum sanguinis sistit ; flores 
mirti , flores mespili , rosa rubea , flores piri , flores cama- 
leonte , flores coctani , flores maligranati , flores castanee , 
quercus et quidquid de ro. potest haberi, flores agni 

casti , rosa canina, lambrusca vel eius Dos, qui dicitur man- 
cam ; mei factum de manco , id est flore lambrnsce admi- 
xtum vino spisso et turbido clariflcat illud,undeSalerni(tani) 
admiscent flores lambrusce niusto bui li e nti ut mustum eia- 
rificetur ; tale vinum multum confortai stomacum. 

Borastrum , cuius flos vel fructus est antibolomenieum prò 
sumac. Modum operandi cum hiis docet actor inferius, unde 
non expedit per singula idem nimis iterare. Athanasia,sinphi- 
ttun, cor rigioia, verbena, sanguinaria, plantago, vi scago, cen- 
trum galli, sigillum sancte Marie, sjgillum Salomonis , hec 
et alia similia memorata in tabulis stipticorum de quibus ca- 
thaplasma, vel fomentum, vel fumigatio, vel aliquo potest 
fieri ad similitudinem aque rosacee que culem condenpsando 
constri ngit et coartat sudorem, que etiam in fluxu ventri s vel 
menstruorum profluo vel emorrydarum pecnlariter medentur; 
pilos etiam cadere non permittunt. 

Incipit VII tabula , De nutrientibus et resumptivis , 
columpna V est de temperate calidis. 

Incipit tabula VII de nutrientibus et resumptivis tradita et 
preparata diligenter a magistro Bernardo provinciali sicutab \ 
. ore Salerni audivit magistri sui Dyadascali . doctoris egregii , | 
siedici logici, in cuius prima columpna habentur resumpti- ' 
ira et enulriencia et temperate dulcia et unctuosa: quorum 
primum est mei apum non cerosum vel spumosum, neque ni- 
nna veUistate consumptum. Mellis enim tria sunt genera : 
est enim mei castaneum quod faciunt apes de floribus casta- 
nearum, et istud subamarum est et ideo laxativum est, et 
sunt etiam multa alia diversa genera secundum diversitatem 
florum quibus apes insident, de quarum mellis bonitate vel 
malitia indicamus secundum bonitatem vel malitiam florum 
quibus apes insident. Mei est conservati vum, colati vum.dut- 
corativum et mundificativum. Mei ponitur in medicinis ut 
censervet et dulcoret medicinas et ul desiccet et calefacjat 
aliquantulum membra. Mei enim calidum est et siccum, et 
ut de facili colari et defluere faciat bumores a membris per 
medicinas conservata^ dulcoratas , mundifieando et de colan- 
da (sic). Mei autem et cetera resumpti va que'nominantur in 
hac columpna possunt dari perfecte sanis et sanis lapsis , id 
est neulris et convalescentibus sed diflerenter (?) Si enim sunt 
convalesccnles ex acutis egritudinibus, de calida materia , da 



294 

frigida resuptiva que hec dicentur, si vero de frigida mate- 
ria , da calida resumptiva : Si autem shit convalescente! ex 
interpolatis de frigida materia, da calida resumptiva que hec 
dicentur ; si vero de calida , da frigida resuptiva, 

Zuccharum album et denpsum , ut est panormitanam, san 
zuccarum alexandrinum quod rubescit aliquantulum attinet 
caliditati et est aliquantulum calidum. Butyrum recena album 
et sine sale , vel cum pauco sale , bene lotum , odorifera 9 
cum pane calido de frumento equaliter fermentato et bow 
mundo ; aclor docet modum disponendi et eonsumendi. Lae 
sicci animalis naturaliter tamen bene pinguis et in sano loco 
nutriti sicut lac capre, capreole, cerve , vaoce, bubule, ari- 
ne, mox emulsum , in quo lapidea fluviales igniti extingan- 
tur IX vel X vel XII vicibus secundum lactis quantitatem et 
secundum egri vel egritudinis dispositionem ; melius adhaé 
est bullitum cum ysopo et in eo post bullitionem aurata vd 
argentum ignitum cxtingatur si divites sint egri . vel calibi 
(sic) si sint pauperes: vel ipsum lac potandum vel comode*- 
dum cum aqua eqnaliter misce et ad consumptionem aqve 
fac bullire et sic fac pluries et tanto facilius digeritnret piai 
nulrit. Gerebella siccorum animalium cum polvere carvi, et>- 
riandri vel cimini, salita desuper, nam cerebella humido- 
rum animalium faciunt nauseam. Medulle fortium aniiga- 
lium subiate ab ossibus eorum decoctis multum bene et eua 
pulvere cinnamomi vel cimini vel carvi vel coriandri t coa- 
dite vel saltem supersalite. Medulle testiculorum elixatortm 
cum ovis condite. Ova sorbilia vel apala, id est sine, pelle t 
id est sine testa exteriori nata. Dura etiam ova potea apabf* 
sic: pones ea in aceto in ampulla. vitrea habente os itrhttft 
et anguslum et fundum latum et spatiosum , et erit testa ella* 
rior ipsorum que erat multum dura infra octo vel X diea Wtìr 
lis. Stinci, id est pisciculi de saeta , mirabiliter reparaHtfca- 
miditatem substantialem et ventositatem multam ad 
los transmittunt et ad membra generativa, unde multimi 
yre faciunt. Secunda pars prime columpne tauius sept ime tà- 
bule est de potibus resuptivis et nutrientibus sicut sunt Ma: 
vinum, cervisia, melata, zuccarata. Audiant potatore! é< 
sciant quod tria sunt genera potuuin quorum primum altri- 
num, secundum est cervisia, tercium est vinum qnodft de 
melle vel zuccaro. Cervisia quandoque fit de frumento v qui- 1 
doque de ordeo, quandoque de avena: quando flt de ordao 
et avena , potes eam dare in febre in qua vinum nequaquan 
dares, cervisiam vero de frumento non, quia calìdioreit. 
niellata est que Gt de melle, et malata est que fit de malli flt 
ve de ponris. Attende etiam mellatam et malatam esse diver- 
sificandam secundum divcrsitatem frucluum et pomorum , 
regionum , etatum , complexionum et egritudinum. Cerrilfa 



295 

et niellata sunt potus subsidiarii; vinum vero est potus elee- 
tioois, Vinum inquam tale, scilicet vinum electionis, bonam 
est, raffaal vcl subruffum in colore, vel album vel panini 
viride etsemper lucidum in substantia, clamai, mundum, 
param, in odore aromaticum et suave et delectabile, in sapo- 
re vero saporosum et placrdum et cum qnadam ammirabili 
dnffcedine , param pungeiis nervos lingue et reficiens gustam 
d quod fiat de raeemis bene maturis. Galix vini est nobis bo- 
nus; decervisi a vero et malata vel mei lata dico quod de ea 
sic potest dici : si potest fieri , transeat a me calix iste. 

Cotumpna U tabule VII, De fructibus resuptivis et nutrientibus. 

Uva bene matura et dulcissima, ficcus bifaria vel turtaria , 
ficcus sancti Petri , ficcus volubra , id est que dicuntur vola- 
ptatis umbra , ficcus lacteola , id est que lac habent et albe- 
•cont, juiube, id est poma sancti Iohannis, amigdale dulces 
cum sola manu sive lapide franguntur et melisse appellantur, 
picee tenere que sola manu sunt frangibiles f poma dulcia 
parva et rubea , durachima , malata granata dulcia, pira lar- 
darla, id est grossa, cerasa nigra, pure dulcia que miro mo- 
do sanguinem reparant et mundificant, frumentum pingue, 
ordeum solidum, far spelte mundum et depaleatum, rizi gra- 
Bum , frumentum coctum , tascabile de pasta fermentata re- 
sidua, idestmairon rameth, hee possunt dari in omnibus 
eansis et spiritualium membroram et in pleuresi et in pery- 
pteumonia et in cardyacis. Ci bus enim talis mundificat et le- 
nti et deinflat spiritualia. Simila bene decocta, robelia, id est 
grossa et spissa ricera sive pisa. Gicer pingue recens , iu- 
aeellatum, per decoctionem in sumam mollitiem redactum , 
con farre vel cum robelia vel frumento cocto. Mora celsi , 
eastanee dulces bene decocte, daetili erudi et cocti , musa, id 
est pomam paradisi que sic nascitur : nucleus daetili ponitur 
fa radice cui cassi e et superponitur terre et nascitur inde ar- 
bor que facit musas, id est poma paradisi. Canna mellis: hu- 
miditas est que est in radice canne mellis non est bona , nee 
iiia que est in summitate. illa vero que est in medio est bona. 
Avellane recentes , pistacee fructus sunt qui iriultum inpin- 
guant. Pastinace radiees sunt que similiter multum coytum 
aogmentant comeste per se vel cum aliquo condimento me- 
lone* durachum. Hec predi età pertinent ad fructus resamp- 
tivos et nutriti vos, sed dicenda pertinent ad carnes nutriti- 
va* et resump ti vas. 



206 

Culupna III tabula VII, De carnibui retupthU ti 

Caro fasianorum , perdici» q«e slamus dicitnr ; duo calai 
BUnt genera perdiamo : est'enim perdix qae roalrum hibct 
rubeum, dicitur coturnix (sic) et Illa non bona quia aimif 
duras carnea babet. Caro gallinarum , galloram , pollonm, 
rubelii , id est pinceonis et aliarum parvaram avicularam, 
cxceptis illis que deguot in «quia. Caro eduli lactenUa, caro 
agni annalis, pisces aspratiles, id est squamosi, albi, dori, 
mediocritcr bumidi et sìcci, nude mobile» in salala «quia de- 
gentes iuxta lapides vel scopulos et in aquis concurrentUu. 
Carocapriolina pedes et rostra porcellorum re.... ale stonila 
et pcclora predictarum avium et avicularum maxime Involn- 
ta in pasta et coda ibidem. Testudo macellata vel diooliU 
cum ordeo et frumento et liquor expressus sepe rei " ' 
humiditalcm substantialem miro modo restoqrat et r< 
Vel gallina tenera et iuvenis cum frumento vai cum orde» 
dcpalcato decocta et dissoluta si liquor inde expreasut sum*- 
lur miro modo reparat carnem et virtutem et humidìtaliBl 
Iiaturalem. Caro rana pinguissima antiqua truncata bulliatet 
dccoquatur cum frumento, postea fritnicntum istud expoaa- 
tur galline ad comedendum que gallina si comedalur inplp- 
miat ossa et potenter et miro modo reparat iiiibitiinliilsi 
li umiditatelo et virtutem naluralem. Sed di 
ris ìnpinguarc solum tybias tuas, cornette t; 
et sic de cetcris membris. 

Columpna UH tabule VII, De herbit resuptiv 

Vorrago sanguinem mundiflcat intensam 
duca, malva, blcla, biilus, baucia, id est p 
rilualia lenii et deinflat ad geminos fratres, 
multum transmiltit ventoaitatem , unde vai 
jiota quod oinuia pectus deinllancia sunt tee 
Eruca, spinarebia, alriplex que est mate! 
est bufonum. l'epanus est nerba que multui 
dare, unde versus: 

l'epanus est lierba que dat lac sat quia 

Rapa tenera, caulinni lenerilates. Colocassia cuius fitti 
eboperiunlur capita Irene lieo rum et aliorum acuta fetore la* 
borancium et de calida causa, et sic cessant freneticali. -T* 
ringi marini radices et turione», tcneritates palmaram agra* 
stimn que vocali lur cepbalones, morsus galline, id estaas- 
gallus, niedilulliurn fon ; bec sunt autem cum supra- 

ilii'tis IhtIiìs roiiìuiirta, vocantur liniera commi ita. Condito- 
lur rum adipe li umide avis vel Immilli anùnalis recenti», yel 
cum oleo uniigd-ildriim vel disamino, vel cuiu oleo ablatoet 
cum vino odorìfero. 



297 



Columpna V (abuie VII, De cibi$ resumplicis et nulricntibus. 

Reficiens dieta in acutis et peracutis cum aposlemate ot in 
pleuresi et perypleumonia sic est: Lac amigdalarum 9 farina 
ordei, amidom, velamilnm; eligma defurfure, penidie, 
zucca rum, queetiam valent in aliis acutis; aqua ordei, aqua 
de seminibus , ut citrnli , melonis , cucumeris et cucurbite , 
in pasta involutorum et decoctorum. In acutis vero sine apo- 
itemate ista: scariola, portulaca, lactuca, spinarcbia, mor- 
aos galline, citrali teneri , pruna demascena , melones pale- 
stini , cncarbita ad ignem assata , depressa et depurala et in, 
tincta in aceto Tel onfacion, malagranata dulcia et acetosa* 
herba acetosa, mica panis bene Iota et scpo et in aqua vel cer- 
visia. 

InpipU Vili tabula. De calidis in primo grada columpna prima. 

Mei purum dulce ut atlicum quod est de apibus, zucca rum, 
bedegar , est nodus rose albe, est cui ai rosa silvestris alba que 
liabet pulcra folia , et est rosa pulcra alba domestica que di- 
ci tur trientafila, id est babens XXX folia. Cypressus, buty- 
rum recens, mauva, cassiafistula. Non moveat leclionem quia 
hec columpna continet quedam que a quibusdam ac tori bus 
dicuntur calida, ab aliis vero frigida, et queetiam dicuntur 
temperala a quibusdam dicuntur calida, respectu Immane 
temperante vel quandoque adiuvante qualitate. Absinlhium 
ponticum: Duo sunt genera absintbii, se il ice t ponticum quod 
liabet folia (?) latiora, in quo ponticitas amaritudini predo 
mtoatur: Est etiam et amarum in quo amaritudo ponticitati 
predominalur. Absintbium convertibile, si enim inveniatsto- 
macnm constipatum , magis constipat ex pooticitate sua ; si 
▼ero laxum, magis laxat ex amaritudine sua. et confortai 
Stomacum, unde loco yerapigre potest exiberi , caput enim 
confortat et visum clarificat. liorrago, fumusterre, calorem 
habent in primo gradu in principio veris; sed in fine veris 
habent calorem in 11 gradu vel in fine secundi gradus, unde 
utrumque reddilur magis amarum et sic de talis iudica\|ilur 
qnod sint calida in 11. Fumusterre cxsuccatus, id est in sue 
cum redactus et cum zuccaro datus , valet ad flegma salsum 
et ad coleram et prurilum et ad deopilandum inferiorem po- 
rum cistis fcllis , unde uliliter exiberi potest yetericis. Altea, 
malva, camomilla differì a scotula fetida solo odore, trebulus 
(?) uterque, scilicet marinus et montanus, in fomcnlìs poni- 
tur et cataplasmatus turno rem auflcrt cum vino albo vel cum 
aqua marina coctus. Ozimum iu principio sue origini* est 
caliduju in primo. garriofilum , cuscute, trifo- 



298 

lium , stieados , ci. et ara • Sisauram fru- 

ctus est qui naturam habet bibitivam : Si entm flora viok- 
rum cum sisamo ponantur in aliqao vase, sisamum siccom- 
bibei bumiditatem florura ut quasi sicci et desiccati vidatn- 
tur ; deinde fructus ille conteritur et quod exprimitur demi 
sisaminum dicitur : Sic etiam potest fieri de quibuslibet alita 
fructibus vel herbis vel floribus vel seminibus. Yringi f Bar- 
scissi flores , brance ursine, flores lilii, vaient ad ttatoran- 
dum apostemata. Crocus orientalis, scilicet fio» eius facit ni- 
mium cor dilatari , unde facit hominem mori ridem 
quam ergo detur sine aceto. Enule flores, radix yreos, 
decoctionis eius illustrat faciem et si cum calida acefpiatar 
in potu tale mei , lenit spiritualia et vocem clarificat. Ariafo- 
logia utraque, scilicet longa et rotonda, in principio saeori- 
ginis est calida in primo grado, sed postea plus. Agarico? si- 
mijiter, yrisy rilite, fructus sunthee: Musa, ficco» laete* 
role et albe dulces et mature, uve dulces et mature, iuièbe 
amigdale dulces, mora matura, olive bene mature f castaaea 
cocte quebalara appellantur, canna. mellis , avellana, 
virides, fructus lenti sci, corte* pomi citrini et ipsuin 
Grana sunt hec: triticum pone super incudem et cooofprt 
cum martello aliquantulum ealido, et emanaUt inde 
quod cum bombace collectum valet ad impetiginem et aerpi~ 
ginem. Gicer albus rizura quod parvos stomachos eptseope- 
rum dilatai. Robelia, id est pisa alba que apotbeearii Salar 
nitani ponunt in tyriaca proorobo: orobum proprie -eal #1» 
sum nigrum quod in tyriaca debet poni. Lupinus dulcorafiN» 
lingua a vis, mellilotum maturat apostemata , et ai detweftft- 
valescenti ex lienteria facit eum recidivare. Succo* caprifotH*' 
id est cerfolii. Sarcocolla est gumma cuiusdam arborU eaitéa 
et sicca que distemperata eum aqua rosacea vel cuna M8M 
simplici oculos multum iuvat. Lapdanum, mustura rattitft 
storax calidus, sigia, nitrum, gumi arabicus, lini aeuMBÌ^P 
ro porcina, macra, equina, carnei ina, pinguis, pulita dejMf» 
bus, passeres, columbe iuvenes, anates, anseres;de 
bus: marini vel de aquis dulcihus currentibus ciarla, 
cres, squamosi, duras carnes habentes* * ,Jpi 

Columpna II lab. Vili. De calidi* in II gradu. Vfc 

• */■ 

Balsamus in principio sue generationis vel originis caHdas 
est in II gradu. Cum autem magis veterascit, magia Citali» 
Balsamus est multum conservativi , unde antìquitus Inni- 
gebantur corpora mortuorum et vite ergo longo tempore aar- 
vabantur. Similiter et mei conservativum est , unde cerasa 
et poma et uve et eeteri fructus pontici in mede ponuntur et 
lungo tempore recentes scrvantur. Similiter vernix , id «t 



399 

sandaraea. West smirnis (sic), id est cacabre; conservati-. 
?ooi est specieram scilicet stipticarum non laxativarum. Àp- 
ponitur autem bernix vel vernix ad conservandum stiptica, 
sicut plubom ad conservandum muscum, psillium ad conser- 
vandolo camphoram et atbanasiam et nuclete hoiosmodi 
cine stiptica reprimuntur cuna smirni possunt conservar! , si 
smirnis pulverizata cum melle vel cum si ni pò eis admiscea- 
tur. Ambra, calamus aromaticus, cardamomum, hec sunt 
ealida autem li gradus quando veterata sunt, in principio 
vero sue generation is sunt calida in I gradu. Folium scilicet 
garriofili, lignam aloes, macis; id est flos nucis museale, nux 
moscata y olibanum quod sumptum per os granulatilo con- 
atriogit reuma capitis et omnem fluxum: Item valet in dyar- 
ria et dissinter ia ; lacca est gommi cuiusdam arboris, bdel- 
linai, mirra conservativa est moltum , mirra simiiis est san- 
daraee in colore. Aloe cicotrinum non epaticum non cabal li- 
noni , calida sunt enim ultra secuudum gradum et purgant 
optime soperiores partes. Colofonia , id est pix greca de qua 
aoffomigatio facta in thenasmon valet ; sompta etiam per os 
valet eontra qoartanam ante access ionem. Si enim colophon 
niam et solphur vivum pulverizata insuffles in candelam 
imam aceessam (sic) omnes candele lineariter posite accen- 
duotur et quandoque barbe rusticorum. Dicendom est de her«i 
bis talidis in eodem gradu, scilicet in secundo. Achorus in* 
Mbit humiditatem flstule intus inmissos , sive papirus; onde 
achorus aqoosis pustulis cataplasmatus eas exsiccat. Abrota- 
nnm, anetom, affodillus crispellatus tempore veris separat 
boBOs homores a malis, et etiam exterius cataplasmatus moó- 
dificat. Asarum , id est asara baccarà, baucia , id est pastina-* 
Ci. Nota quod zinziber conditum factum de baociis, id est dò 
pastinaci*, melius valet ilio quod fit de yringis. Baucia posila 
super carbones et postea simpliciler comesta multom spiri- 
tua (?) generat et spiritualia deinOat et membra genitalia in* 
fiat, onde valet ad coytum. Centaorea maior nam centi urea 
minor calida est in III gradu , non enim dicitur maior vel 
minor a maioritate eflectus , sed foliorum , minor namque 
porgat col era m , maior autem purgat melancoliam ; minor 
potest dari prò cenlonica eontra lumbricos. Cyperus si ma- 
sticatila et transglutitus fuerit, provocai et tingit urinam; in- 
feriorem enim porum cislis fellis exopilat et aperit. Ferrogo, 
id est fex ferri: Si quis invenis aggravatila sit amore alicuius 
molieris quam non possit babere, vel aliqua puella in amore 
alicuius pueri quem non possit babere, mani bus post sterga 
(sic) positis vel etiam revinctis, bibat de aqoa in qua ferrogo 
vel ferrum candens extinctum sit, ore prono, in vase ubi est 
aqua, et sic minus amore illicito torquebitur ; phisicum et 
empiricum et rationale remedium; vel potest dici, et veruni 



300 

est, quod humores qui ab amore illicito vel hercps-levigan- 
tur aqua ferruginea bibita gravidantur inferius et sic amor 
iòervatur et spiritus animalis minus infestatur. Fu id eri va- 
leriana sive marturella, confortai, vel in fomenti» vel Incri- 
apellis. Feniculus in principio sue originis estealidusef sei- 
licet in II 9 sed postea plus. Githiel. , yreos, laureola re- 
center nata, garriofllata crispellata, multum confortai, Lèvi- 
sticus a levitale nomen accepit quia levigat humores. Ménta 
vicaria esttyriace (?) et ad morsus venenosorum valet catta- 
plasmata et crispellata prodest: Grocus ortolanus admedicf- 
nam partium, unde ponitur in vomicis medicinis. Marattua 
id est «emen feniculi, quando èst reeens. Menta, id est tal» 
culus porcinus. Maiorana, sansucus, persa idem confortati- 
va est adeo quod Salernitana ut multum habundent in vene- 
re accipiunt testiculos arietum quos cum bene coxerìatmi- 
nutim inscidunt tanquam vellent facere artocreas, posta 1M 
admiscent vitella ovorum et maioranam et confici unt stai 
poma farsa , et bu. et tales utentes tali confectione taci» 
Illa in agone nature figunt vicegeies vel pluries, talis'dta 
valet dyasatirion. Polium et polipodiumantibolomenieaJnatt 
id est unum prò altero potest poni. Mellissa berta citrina 
idem aromatica est multum et confortativa. Pyonia celebra» 
confortat et contra epilepsiam (?) valét collo suspense; grammi 
pyonie in anulo positum velud iaspis preservat ab epi '• 

. Petrosi I imi m cri speli a tu m vel iuscellatum, renbabe- 
rum : Sarraceni dicunt reubarbarum esse frigidum, sed cai- 
dura est in 11 gradii; araaritudinem habet enim cum pontki- 
tate, unde datum cum aqua calida facit urinare , datimi fe- 
ro cum frigida facit assel lare; fractum et positum iniqna 
ferventi , statini facit eam defervere. Reubarbarum non d ata 
dari in passioni bus spirilualium; aqua autem reubarbari slve 
colatura detur delicalis, sed reubarbari substantia detnr for- 
tibus et rusticis. Reu ponti cum, raphanus, radix commuta, 
plus dissolvit quam consumat, unde facit eructuare. QnMam 
patiebatur luinorem in labio, unde totum caput inflitta 
erat; post vero multa medicamina, radix communis Unita 
calhaplasmata est et exivit vermis grossus, inde eognoseQnr 
quod ad vermes valeat : Guin enim dicilur radix per se ital- 
ligìtur raphanus; cum autem dicitur radix communis, intaf- 
ligitur raphanus qui co medi tur; cum vero dicitur radiente, 
intelligitur elleborus niger. Squilla quandoque invenituriula 
mare, et illa est calida ultra secundum gradum ; quandofM 
vero in locis multum remotis a mari, et habet similitddiieei 
aliarum squillarum, et illa est calida in II grado; sed atten- 
de quod squilla que per se sola repentur in campo est mor- 
tifera; comhibit enim totain venenositaleiu a terra. Cuicun- 
que de squilla fit oxiiuel squilliticuni et squillitidis 



301 

sic debent preparar i : Obvolve gquillam in pasta et coque in 
forno et sic coeta utere. Sed nota quod corte* exterior et me- 
ditullium debent abici, cortei vero propter nimiam frigidi- 
tatem , meditollium autem propter nimiam calidatem ; solus 
autem cortex medianus est medicinalis. Siseleos, id est sili- 
smon (?) valet bolismosis quolibet modo datimi, hor ri bili ta- 
te enim sua inficit meatus, unde non tantum appetit bolismo- 
sus. Strucium, id est cauliculus agresti*, cuius succus ùaba- 
thematicon appellatur talis succus vel pulvis de tali succo 
naribus inmissus facit hominem obta ruotare et sternutare. 
Scabiosa antraci cathaplasmata mirabili ter raedetur, idem fa- 
cit oculus Christi. Senecio, id est cardo ben ed ictus qui co- 
mesta s vel cathaplasmatus valet contra venenum et estcalidus 
in li gradu: Quidam dicunt quod senecio est qui nascitur in 
aqna, sed ilio calidus est in III gradu: Me enim senecio aquati- 
cus cathaplasmatus pedini actualiter calido valet ad strangu- 
riam et ad dolorem ex ventositate utyliosis (sic). Ova etiam 
formicarum mirabiliter extenuant quolibet modo sumpta per 
os ventositatem: Thamariscus valet splenelicis adeo ut Galie- / 
nus dicat: vidi, inquid, capras thamariscos comedentes et mor-/ 
tue splenein non habuerunt ». Muscus recens nam vetus cali- 
dior est. Storax calidus, sigia, id est storax liquida, id est fex 
storacis;, tria en i m su nt genera storaci s: est storax calamita que 
melior est, et rubea que est minus bona, et est storax liquida 
que adhuc est minus bona; et hec sigia si ve storax liquida ap- 
pellatur sive fex storacis: si quisenimutatur sigia, valetmul- 
tum ad scabiem. Nitrum pulverizatum et cum vino coctum et 
denti dolenti apposi! um con fert multum. Licium,idestiuday- 
cum, quo ludei tingunt pannos suos et etiam scribunt; suptuut 
per os occidit lumbricos: quidam dicunt quod licium est spe- 
cie* illa que dicitur oculus lucidus in colliriis valens. Gami 
arabici, dragagantum, anlibolomenica sunt, id est unum prò 
altero ponitur. Sarcocolla, lapdanum, succus capri folii t ca- 
ro porcina , macra , rostra , caro equina , camelina , pinguis , 
pre omnibus carnibus laudatur in lege malhumcti (sic). Lac 
asine et lac camele multum nutriunt et robustos faciunt bo- 
ni ines, Puli ursini; de avibus: passeres, columbe iuvenes, 
anates, anseres, fasiani, perdicis, starni, pulii gallinacci , 
alaude ; De piscibus , pisces marini magni et mediocres , pi- 
sces fluviales , magni de aquis dulcihus fortiter currentibus 
clarisinundis harenosis. Si sunt magni vel mediocres et squa- 
mosi et albas squamas et albas carnes habentes et hene nio- 
bi !es et vigorosi in sua specie, ut lucius magnus qui com- 
petit sanis, lucius parvus con vai escenti bus. Cancer fluvialis 
competit deliciosis, sanis et convalesceulibus. Nota quod om- 
nes pisces generaliter sunt flegmatici et non dicuntur esse ca- 
lidi in 11 gradu ubi In respectu aam calidi in secundo gradu 
sunt temperale calida. 



302 

■ 

Columpna III toh. Vili. De calidis in ltlgraétm. 

Cinamomum est corte* calidus et siccus in III grado. THf 
sunt genera cinamomi : est enim grossum quod est rabpoiH 
ticuin, unde yalet ad fluxum ventris prohibendum et «d ra- 
gadi as, id est flssuras labi or um et gingivarom si polvfs eh» 
super aspergatur : etiam est subtile quod est calidios : noie 
confortat et reparat spiritus; etiam est alithaunum, idest 
rerum, quod est melius omnibus aliis: alithia enim Inter* 
pretatur vcritas. Amonium, ameos, hec duo mirabiliter con- 
fortant stomacum et ventosi tatem extenuant et snnt antiboto- 
menica, id est talia quorum unum prò altero potestpottL 
Cassia lignea borax sic operatur in oleo sicut candì in atropo 
multum illustrat faciem cum borace et cerusa et camphori fi- 
ni ul tritis et cum aqua rosacea distemperati*. GarriofllOS 

actor iste videtur sibi contrariare , dixit enim sape- 
ri us garriofllum esse calidum in primo gradu v hie aoténtàd 
hoc solvi m us sicut de multis aliis. Gariofili in origine toast 
in recencia sua sunt calidi in primo gradu; cum antem Inva» 
terascunt, sunt calidi or es et sunt calidi in III grado- itùtts- 
rcs salernitane faciunt aviolellam inplentes eam aqna rosa- 
cea et garioGlis et croco et cinamomo et cassialignea et fi- 
ciunt illud in vase duplici bullire, aqua talis bollita mal- 
tura est stomaci confortativa. Galanga sophisticator cnm ri- 
dice cyperi in aqua croci (?) posita ut colorem galanga colori 
consimilem accipiat. Asa fetida valet ad exitum matrici* Art- 
fumigata deorsum; superi us vero suffumigata, yalet adtrf- 
focationem matricis, vicaria enim est ceparum parnm assi- 
tarum. Si dubites de aliquo an sit mortuus vel non» spjpdt* 
naribus eius cepam parum assam et stati m scalpet nanirpt 
vivit. Amoniacum suptum cum ovo sorbili valet in iHfUb 
causis.pectoris et tboracis . si catarrus fluat a capite ad spW; 
tualia ut etiam exterius cathaplasmatum maturat apqstpM»' 
Ayisum ab avison quod est aperire inde avisom, id est «jje- 
ritivnm est enim diureticum et ventositatis extenoativiffe 
Agnus castus dicitur quiareddit hominem castoni sicircaltt- 
tum suum sternatur ; sed queritur de agno casto et de roti* 
cum sint calidi , qualiter et qua ratione et qua via e n erv i wl 
coytum; ruta enim odorata resistit libidini. Huios autem «* 
stionis solutio est hec: Eorum que libidini obviant myi3S)Ì 
faciunt obviationem frigidi tate sua , uteamphora, undèittaC: 
Gamphora per nares crastat odore mares. 

Fumus enim camphore infrigidando humorem reddit IpspA 
compactum et sic ineptum solutioni: Sed agnus castus et rota 
consumendo ipsum, inde est quod coytus non potest celebrali 
post odorem istorum ; simililer neque post odorem savinc f si 



303 

stmiltter estdemultis. In coytu enim tria ncctdencia (sic) sunt, 
scilicei calor qui dissolvat humorem, et humor qui dissolva- 
tur, et spiritus qui impellat bumorem dissolutum, et cum hiis 
tribus vel super hec tria duo sunt alia, scilicet ymaginatió co- 
euntis vel coeuncium viocens aliquo modo vel vincta, et di- 
sposi liones extrinsece sicut illa que inmutaDt corpora et yo- 
luDtates eorum qui coyre possunt , et votum castitatis et ti- 
mor Dei. Apium dicitur quasi aperitivnm ; valet biis qui in 
potu supseruut opium vel iusquiamum ; prodest etiam litar- 
gicis si pars posterior capitis ex eo fr ice tur vel ex eius succo , 
vel si pulvis eius naribus insuflletur vel si succus inmittatur 
in naribus. Arsenicum , id est auripigmentum rubeum sum- 
ptnm cum ovo sorbili facit ad tussim et ad vocis raucedinem 
si suffumigetur. si raucedo sit ex flegmate. Distempera auri- 
pigmentum, vel cum oleo, vel cum aqua, in aliquo vase, et 
quotquot insciderit musce morientur. Aspaltum conferì me- 
lancolicis suffumigatimi; lithodemon idem facit aperiendo 
meatus cerebri opilatos ex fumo melancolico , et invenitur 
in puteis et balneo gilboroso (sic). 

Betonica crispellata cum vitello ovi mirabiliter confortat 
stomacum. Mulieres Salernitane in Accensione (sic) Domini 
circa terciam colligunt betonicam dicendo pater noster et tu- 
mulami et savinam sulphuratam, et eas exsuccant, quarum 
succo admiscentes oleum vel auxungiam et modicum cere» 
confici urti unguentanti: hoc unguentimi satis valet melancolì- 
eis, sciaticis, paraliticis, et in omnibus frigidis causis. Co- 
conidium, id est semen laureole; costum , ad stomaci dolo- 
rem et confortationem , modicum masticis dissolve cum oleo 
rosaceo et erit masticel , postea adde pulverem costi ale- 
xandrini et rosacei in calidis causis , in frigidis vero pulve- 
rem baccarum lauri et cy pressi, et sic cataplasma stomacum. 
Menta sarracenica que etiam costum dicitur est etiam vicaria 
costi alexandrini ; banc bullias in testa ovi , candela incen- 
sa superposita. Cardamum , id est nasturcium quod coa- 
tra frigidas passiones satis valet ; vel cardaraomum quod co- 
stum calefacit et spiritus reparat et est antibolomenicum, id 
est vicarium pi peri s, cinamomi et . Goloquin- 

tida, id est cucurbita alexandrina, triplicem babet substan- 
tiam, scilicet corticem que dicitur galena vel gelaba ubi co- 
quunlur olea quelibet secundum quod videris expedire et in 
frigidis causis inungautur ut in condilomatibus ani: Condilo- 
mata dicuntur tumores ut glandule et talia ; valet etiam in ft- 
cubus et atritis ; babet etiam pulpam que ponitur in flegraa- 
gogis, et babet sperulas que valent in frigidis causis preci- 
pue. Camedreos et camepitheos sunt herbe sorores, aqua de- 
coctionis quarum purgat melancoliam. Ciminum dicitur quasi 
geminum quia stomacum calefacit et ventosità lem extenuaU 



304 

Mulieres Salernitane pulvorem cimini admtecent rata privati 
panis assi, cinamomi, garrioGli, et similium 9 et cum Sipt in 
vino coctodistempcrant; talis salsa mirabiliter provocai appe- 
tita etstomacum infrigidatunìcalefacit.CimiDumreddithomi- 
tien pallidum quia grosso fumo suo opi!at 9 unde non ita libe- 
re (?) spiri tus cum h umori bus potest transmitti ad esteriore, 
et inde fit pallor ; sed ut eius malitia reprima tuf, in tegola 
torreatur. Castoreum est testiculus castoris qocm dttm Vena- 
tores persequuntur ipsemet denti bus suis testicnlos db! in- 
scindit et sic evadit. Dicunt quidam quod cauda castori! est 
pisci similis, nude in quadragesima potest comedi. Gastonmn 
miro modo est confortativum nervorum,unde suptnm per os 
multum confert paraliticis, tremulosis et de frigida caftsa k- 
borantibus; suppositum lingue loquelam perdi tam reddtt Ca- 
iani enlum, id est nepita: mulieres Salernitane de Gaiamente, 
pulegio , lauro , faciunt fomentimi contra frigiditatem mairi- 
cis. Condisum, id ast meditullium ellebori nigri cum quo 
inpregnatur radix rafani: Pulvis condisi ad cancrenai; idert 
ad carnes mortuas multum valet. Si decoquaturin vino et tt- 
lis vini li vcl III gutte ponantur in aurem surdam et 
bibatur vinum , miro modo valet ad surditatem. Alitar 
disi pulveris partem admisce cum nucleo nucis et tere, dein- 
de totum involve in folio caulis vel plantaginis et pone nfc 
cinere calido , postea exprime et illius expressi lì vel ID'gSt- 
tas inmitte auri surde de frigida causa. Ciclamen: Egòmagt- 
ster Bernardus provincialis propinavi succum ciclaminia cal- 
dani meo socio quartanario in die accessionis, per Del gre- 
ciam liberatus est a quartana. Si oleum de semine lini tei 
laurinum vcl saltem commune , in ciclamine concavato boi- 
liat et ungatur splen , multum confert. Mulieres Salèmltuft 
acci pi un t duo ciclamina , unum perforant supra splertem pa- 
tientis et post cura fune suspendunt ad fu mura: De altero fe- 
ro rotulatim insciso comedat paticns cotidie uvam rotnlm 
cura melle. Cum istud totum comederit et alternm deste* 
tum fuerit, patiens liberatus crit. Carvi dicitur quia fldtltt- 
roinem carerc ventositatc; carvi enim potenter extenuatvci- 
tositatem. Coriandrum socius est carvi, frigiditate enlttW 
temperat caliditatem carvi , unde Greci et Sarraceni semper 
utuntur pulvere carvi et coriandri in suis coquinatis. Cahi 
antibolomenicum est pi per is et cimini. Cathapucie coverte 
simpliciler ut pinee provocant vomitum et etiam secesfOB- 
Cathapucie etiam dicuntur pillule. Crctanus comestus provo- 
cat et colorat urinam admiscendo ei huraores et facit minge- 
re sanguinem : Est enim diureticus. Dyagridii tria sunt gene- 
ra scamonee; est enim quoddam grossum, nigrum et grave, 
quod melius purgat humores mclancolicos; est et subnigrum» 
subtile et lucidum ci leue et appositum lingue laclescit etedo- 



305 

cit hutnores colericos; est et tercium albani quod albos hu- 
mores edoeit conveniencius. Nota quod nec dyagridium, nec 
mirabalanicus debent pulverizari subtiliter ne adhereant vil- 
li» stomaci. Da pois, id est laurus, de baccis lauri recentibus 
fit oleum laurinum ; de siccis fit pulvis qui calefacit stoma- 
cum et extenuat ventositatem. Diptannus in quocumque loco 
Bit fugat inde serpentes, unde multum valet contra venenum 
frigidum per os suplum et catbaplasmatum super locum mor- 
sum. Daucus, id est pastinaca agrestis calefacit et ventosita- 
tem extenuat ; si cum dauco fricaveris vel lavaveris vegetem 
inustum, vinum ex eo meliorem habebit saporem. Enula est 
quedam que est ortolana que habet latiora foli a ; est et cam- 
pana de qua quidam ait : H 

Enula campana reddit precordia sana. 

Quolibet modo sumpta calefacit precordia, id est nutriti- 
va, unde ventositatem extenuat et ideo precordia dicitur red- 
dere sana. Ephitimum dicitur ab epi quod est supra, et thi- 
mumquod provinciaiis dicitur ferigola; in provincia enim 
optimum reperitur epithimum , prò eo ponunt Salerai poda- 
gram lins (sic). Elleborus albus et niger : albus elleborus pur- 
gat superius melius, niger inferius aptius. Pulvis utrius (sic) 
ellebori quandoque potest dari elephanciosis , sed cum ma- 
gna cautela ; securìus potest dari aqua decoctionis eorum. Her- 
modactili crispellati purgant flegmaticos humores et succu* 
soli exponitur desiecandus et siccatus fit dyagridium sophisti- 
enm. Aqua decoctionis esule purgat flegma , et pulvis eius'ia 
ooqninatis positus idem facit. Eruca comesta multum valet 
ad coytum. Flos eris et viride eris ponuntur in vomitibus et 
ad evacuandum sicut scamonea in medicinis laxativis ad acu- 
endum , et sunt antibolomenica ; pulvis eorum corrosivus est 
carnium superfluarum. Fulfule herba est; fulful vero dicitur 
pipar niger, filipendula inunguentis ponitur precipue, ta- 
men sumpta per os confortat stomacum. Genciana quolibet 
nodo sumpta necat lumbricos in hominibus et etiam equis, 
unde ad mix te furfuri et intromissa in os equi lumbricos oc- 
cidit. Galbanum valet in causis peétoris et in reumatismi* 
capitis suptum cum ovo ; et ad maturanda apostemata exte- 
rius apponitur et ad tussim. Oppouacum easdem habet vir- 
tutes; unde unum prò alio potest poni. Panax est herba cu- 
ius dicitur oppopacum ab opos quod est succus. Grana so- 
lii hee grana quovis modo supta vel herba ipsa sunt diureti- 
ca. Ypericon similiter y sopus miro modo mundificat spiritual 
lia , unde cum lacte caprino coctus valde conferì ptisicis. lar- 
ms est medicina porcorum , mirabiliter enim flegma super- 
fluum in eis consumit. Mulieres Salernitane cerusam de iaro 

20 



306 

facilini sicut de serpentaria vel de vitiscella hoc modo: fa- 
ritur bene radix quarumlibet herbaram ; postea inde im 
exprimitur et permittitur residere; postea proHeitnr illud 
quod supernatat et poni tur aqua intus iteram et bene tuba- 
tur et postea permittitur residere ; et aqua Illa proMdtar et 
sic flt donec illud quod in fundo residet valde alt albana; 
inde exponitur soli ad desiccandum et illud vocatar 
id est cerusa. Gcrsa tamen proprie flt de hiis herbis, 
vero de plumbo , que pessima est 9 facit enim os Mere et 
dentes corrumpit. luniperus onde flit oleum iuntperluamafe: 
de lignis iuniperi siccis et minuti m incisis impiotar ollaha- 
bent (sic) duo vel tria foramina in fundo , et fundqa inpoei- 
tur ori alterius otte terre infosse , et fiat igni» ad ollam anpe- 
riorem cuius os sit bene opilatum , liquor qui distillat In aH- 
am ollam dicitur oleum iuniperi num. Magister meusSakr- 
nitanus quartanarius inunxit se hoc oleo per totem spinata 
dorsi ante accessionem , et sic amisit quartananu De bacrìs 
etiam iuniperi bene tritis cuna oleo communi flt oleum limi- 
peri num quod ad frigidas valet passiones. Ypoquistidoaeat 
succus fungi nascentis ad pedem rose canine ; conatrletifm 
est multum, incolore est toxico similis. Ego magister Beraar- 
dus provincialis vidi Salerai quemdam apofhecariana qai.na- 
debat ypoquistidon prò toxico : Sunt enim in colore valde ri- 
lutila. Lapatium acutum multum valet ad extenuandum van- 
tositatem, unde cathaplasmatum bubonibus ex ventorilato 
extcnuat ; hoc idem facit rubea maior ; idem edam facit spar* 
gula cathaplasmata : Si lapatio contrito confricetur impeOfO 
vel etiam serpigo valde confert. Mummia valet In rnptnrii 
venarum et in nbtritivis (?) et in iuncturis sanguinis et ta- 
ci us corporis ; consolidat enim cum ovo vel aliter supta. W* 
gel la et gith sunt sibi vicarìa; nigella est piane forme gtth 
quadrangule data per os quovis modo partum acceleranti, on- 
de lobo balsami dantur; valent gith et nigella ad p ro vo cai 
dum menstrua (?) Marubium crispellatum clariflcat apirttda- 
lia , unde valet ad tussim et ad yetericiam. Origamupi, id alt 
golena, origanum et pulegium et calamentum ponuntareem* 
petenter in fomentis mulierum ; infestatur enim aepe mrtfts 
de frigida causa. Origanum et calamentum assimilantur riH» 
«ed corum diflèrebeia habetur hoc versu : 

. ■ ■ 

Stipes in origano rubet et non in calamento. 

Piper album non habemus , sed loco illius ponimaa eatka- 
puciam. Pix liquida, id est resina plnnina:Pinnina dicitura 
pinu. Si grabiosus, id est scabiosus vel allipiciosus, ungatur 
pice liquida et reducentur stati m pili. Si matrix vel anus exi- 
«rint et ungantur picc liquida , reducentur statim et fiat etiam 



307 

gtrffaraigatio. Polipum flegmagogum est et ventosum , ondo 
gemperadiange ei feniculum et anisum adextenuQndum vento- 
*it*toip,Polictria et estsulphurata cum oleo et auxungia calida 
animalis et causa conficiatur et unge caput ti mentis frigus. 
Paritaria extenuat ventosi tatem. Ruta valetcontra venenum. 
Archiepiscopus Alfanus cum fa sci cu lo rute occidit basilicum 
da ovo galKnatum etquodcunque et fabricabatur cum pulvere 
basilici vertebatur in aurum. Savina in crispellis vel in fo- 
meatis multum valet ad tussim in frigidis causis. Staphisagia 
pernecat pediculos, squinanlum melancoliam purgat. Sape- 
riofli satirion quando siccus reperitur et in crispella comedi- 
tur aufert libidinem.Viridis vero satirieni comestus incitat li- 
bidi nem. Sic enim sub terra solet inveniri unus siccus alter 
▼eroviridis. Stirici y ?cordeon, sinsibrum, saxifraga , centau- 
m, titimallus, duo vel tres gutte titimalli date cum ovo sor* 
bili pernecant lumbricos. Turbith. Tapsia. Zinziber. Zedoa- 
ria bec duo alterutrum ponuntur ad se invicem. 

Cohmpna MI. Tabule Vili. De calidis in quarto gradi*. 

Argentum vivum. Cum argento vivo potes portas profon- 
dai* et fondamenta edificiorum que sunt in aqua subvertere. 
Si argentum vivum in aquam illam prohicias habet enim vir- 
tatem valde penetrativam. Si pediculosus ungat se de un- 
guento facto ex eo et auxungia porcina malva abrotano ad- 
arixto modico argento vivo statini pediculi occidundur. Ar- 
genterai vivum unde extinguitur et cinere calido diu et din 
confricando melius tamen saliua et sulpbure et optime cum 
saliva et calce viva: dicitur autem extinctum quando granula 
illa non apparente 

Anacardus non est dandus per se, est enim valde siccus, un- 
de fiunigium de anacardis factum et per nare receptum hu- 
miditatem cerebri superfluam desiccat. Recipitur in teodori- 
ton anacardini sccundum memoriam mire reparat. 

Allium odore suo fugat serpentes.Dens allii contritus et con- 
fricato* super virgam et pectinem solvit strangurias et in ho- 
minibus et in equis f in dolore dentis allium contritum sup- 
positum denti dolenti vel etiam brachio minuit doiores quare 
duorum dolorum vehementior denigrat alterum. Item caute* 
rium poiest de alilo trito posito super locum. Itidem cum mo- 
dico tbure accenso et post exincto quidam versus facilini si- 
militar cum faba calida. linde Macer ait : 

Allia qui mane jejuno sumpserit ore 
Hunc ignotarum non ledit potus aguarum , 
Nec diversorum mutatio facto locorum. 



308 

Aitimeli est valdeconstrictivum unde receptam loco salta art 
causa quare superfluitates reti nean tur interias qoe retarie fa- 
cilini pustulas exterius. Medici sic se ulciscuntur de egris in- 
grati s. 

Anlimonium sumptum cumovo sorbiK valet ad tossii*. Ma- 
lieres Salernitane suffumigantur cum antimonio. Uthodeniom 
est aspai to et anacardis pueros percussus a stringibuf et noctnr~ 
nis lesionibus. Unde dicitur percussos puer.Hoc autem fitex 
fumo melancolico opilante poros meatus superiore*. . Uftie 
pueri suffocari videntur. 

Celidonia id est glaucia. Radi* celidonie bulliat in Tino et 
tale vinum gargarizettr et radici uve applicetur, eam tota 
relaxatam ad propriunt locum reduci t. 

Calx recipitur in psilotra quod recipit colopbonìam nri- 
pigmentum? alumen et aquam cum modico oleo. Signuade- 
coctionis ejus est cum penna immissa depilatur tane inuage 
locum a quo pilos vis removere. Pulvis psilotri desiccati va- 
let in cancrenis gingivarum et in removendis carnibus super- 
fluis vulnerimi. ' ' ■ > 

Dragantum id est vitreolum sive calcantum valet ad frigi* 
duna venenum in tyriaca.Ponilur ad eam acnendam sfeut éca- 
monea in medicinis laxativis ad laxandum. Ponitur et tamii 
tyriaca ut colorem nigrum det ei. Eadem ratione ponitur in 
incasto. Nota quod tyriaca non debet dari contra Tenentti 
calidum bre id est per os. Tamcn si aliquis cum flegmonio (7) 
alt venenatus veneno calido potest tyriaca super vuluns ap» 
poni ut ad locum vulneris attrahat venenum ratione simili!*- 1 
di nis. Tyriaca enim est venenosa sed tunc per os non defcet ' 
dari. Si vero sit venenatus flegmonius cum veneno frigido 
tyriaca non ponatur in vulnere sed per os recipiatur. 

Elacterium est succus cucumeris agrestis. Illud quod-ft in 
canicularibus diebus est violencius unde tres vel qutftqoe pH J 
lule de eo ducunt vigesies vel plus. Non dentar macilento^ 
les pillule nec in tempore calido et sic pulvis eciam in coqut 
natis positus laxat. * 

Euforbium facit hominem obtalmicare. Unde multar* 8*» 
lernitane pulvere euforbii rosas aspergente* offerirai tal Oé* 
randas juvenibus et statim sternutare incipiunt. *? 

Es ustum est corrosivum. ... ,* v i 

Flammula De flammula potest fieri cau ter ram sicot de taUfcx 

Nasturcium ita est calidum quod quidam socins nostertttl 
quadam die comedisset tota die illa passus est priapisméri. 

Piper nigrum eius pulvis valet ad cancrum, unde quidam 
ai sit cancer in veneno pone piper cum piretro. 

Petroleon ad frigidam passionem multum valet. Ruta agre- 
stis valet ad venenum. • ■ - 

Sulph^r cum ovo sorbili datum valet ad tuaaim humi da©. 



309 

i candela extingatur Ha qnod licinium non deigniatur et sul- 
plmr ei adbifieatur candela iterum ignielur. Rosa rubra suf- 
fumigala cum sulphure albescit sic et capi II us niger et etiam 
pannus» 

Siaapi. Sinapismns inde factus confert litargieis et stoma- 
chis frigidis. 

Salantioniacum. C autor e s Salernitani salem armouiaeum 
cum aceto in testa ovi imponentes ibi aurum suum vile impo- 
nunt et faciunt illud apparere eurizon, id est bone radici*. 
Sale* armonlacum distempera cum aqua et scribe in carta et 
pennitte cartam siccari cum litteris , deinde appone igni et 
poterle eas legere. Sai gemma. Isti duo sales pomi n tur in eli- 
ateribus mordicativis , de sai egemma fac suppositorium et 
quoties supposueris tocies assellaf paliens. Piretrum mastica* 
tum educit flegma a cerebro. Apoflatisma mirabile. Resolve 
calidam cum mastice et adde pulverem piretri staphisagie et 
fae pillala» et tene unam in ore et potenter flegma educeL 

Tabula IX. De frigidis in primo grada Colupna prima. . 

Atriplex, macilenti et extennati possunt eo uti sine nocu- 
mento. Flegmatici vero non. Generantur inde multe super - 
fluita tes unde bumores sunt sciatici et mulieres flnnt matres 
quadrupedis salernitani. Acacia. Id est succus prunellarum 
agrestium Bolus. Argilla hec habent virtutem stipticam. Ca- 
rabo Bernix Kacabre Smirnis Sandaraca idem est secundum 
qtiosdam, alii dicunt quod non, sed quidquid siteandem ha- 
bent virtutem, sunt enim stiptica. 

Semina melonis citruli cucurbite cucumeris cum corticibus 
trita sunt diuretica, sine corticibus sunt frigida et umida. 

Dragagantum eblici citrini ossa mirabolanorumcitrinonim 
in toglila tosta et pulverizata subtiliter valent ad pannum 
ocnlorum et ad carnem superfluam corrodendam vulneribos. 

Endivia sive scariola epatica crispellata cum vitelli* ovo- 
rum vel exterius catbaplasmata valet epaticis. Kacabre est 
gummi multum conservati vum. 

Litargirum pulvis ejus est corrosivnm et fex argenti dici- 
tur terra argentarla. 

Cathmia spuma argenti dicitur f sed variatnr cum adiuncto 
ut catbmia auri cathmia argenti. 

Mirtus constrictiva est. Acci pe galli nana et farsi eamcoctanis 
elixatis et bene contritis abiectis interioribus admiscendo pul- 
verem gallarum boli et modicum aluminis ceram et mirtillo* 
sue et assa, talem galli nana comedat dissentericus vel quolibet 
alio fluxu laborans. Aliter ad idem cum aqua rosacea vel sai 
lem pulverem con lice pulvere panis africani, id est biscocti 
apponendo ibi lac amigdalarum si vis deinde super asperge iili 



310 

coquinato in multa qnantitatc pulvercm margarttanm per- 
foratarum vel non perforatarum vel pulverem cristalli li fri 
de colera prasma vel eruginosa. Cristallus enim 
harum col. 

Rosa rubra pulcher Dos est. Est enim speciosa dmn 
citar , aromatica dum sentitur , amarella dum gustatnr. 

Rapnus est spina alba constrictiva, flos eius Tel dm eto 
datar utiliter pueris macilentis et defecto virtutto retontive 
onde tota die cacant. 

Sponsa solis cicorea entropia idem, loco scarte utere kaeèt 
laboranti fluxu yentris cicoream tritam liga saprà fatili— 
dextri pedis cum panna iuxta carnem. Terra sigillala con- 
strictiva est. Violarla. Malva et buius militar poMflttr I» 
fomentis in acutis febribus, 

Vitrum pulverizatum et in vino coctum vale* ad dolora 
dencium et ad ragadias id est gingivarum fisserai. 

Acetosa berba est de cuius succo sirupus facto» Cortina va* 
let et melius quam oxizaccharus. Facit enim ad omnia ad qoe 
oxi et infrigidat et lumbricos occidit. Oxizuocarus flt da 
co granatorum aceto et zuccaro. 

Semen citonii pone in aqua donec muscilla general et 
acillaginem illam in ore tene sitim enim mirabiliter 
scit. Par beneficium prestat ipsum semen citonii sub llngtà 
retentum. 

Semen plantaginis idem facit et in ethicls mnltnm vriet 
quare multum humectat aqua decoctionis plantaglnis wàtQ 
modo sitim sistit. Semina pomorum dulcium fotta saliek 4fm 
exterius sunt frigida et humida interius vero calida alent aot- 
cassia et oculi p Lacteris sive lacterides id est eathapn» 

eia, Glans stiptica est. Thamarindi oxifenicia flnioon InffléMi- 
tili accetosi idem est. Caro porcina pinguls. Oliva artriti* 
linde flt oleum inde sic : tere olivas , in ftliis nvaa et prehkè 
liquorem residuo vero id est arillis contritis suppone datti 
de olivis acerbis et crassulam vermicularem f cimbalariam et 
talia , tali oleo audacter potes ungere acute febricitantas 4l 
repressionem febris vel caloria. Pruna decoctlonia <|UUHMl 
aqua laxat ventrem. Comesta edam faciunt idem* Fin jOlt 
prandium laxdnt, ante prandiurn vero constipant Ceraai lit- 
ro modo sanguinem restringut, Goclana crispclle facto deepc- 
tanis et vitellis ovorum cum pulvere stipticis constrtngaiaft. 
Ordeum cum ordeo ignito coque ordeolum id est aptittana 
oculi et delebitur.Fabe virides inflant et vermet fadunt. 1fh- 
nicum in principio sue originis est frigidum in primo grad i 
sed vetus est calidum. Mirtilli si de mirtillis fartiatar gallina 
caro illius erit constrictiva et confortativa. Amidum frigidum 
est in primo gradu quamvis sit mcdulla frumenti quod est 
calidum. Ex aqua enim coutralut propriutatcm.Utfrigidandi* 



311 

antan sic frumentoni : ponatar in aqna et cotidie aqua 
bis. vel ter mutetur. Frumentoni debet prius aliquantulum 
concassari et expaleari ac si deberet comedi. Postea cola per 
mandile et aqnam prohice et quod remanebit in fondo vasis 
erit amidum. Acetoni debile natnra forte frigidns est. Argen- 
toni vivum ponitur in unguentis ad scabiem. Cathmia ar- 
genti id est llttrgìrum. Caro butfolina multum eonfortat rasti* 
eoa, caprina cervina leporina cotumicum et piscium reeen- 
tinm et flovialiom vel marinorom. Aqua marina potest dui* 
corari sic. Pone aquam marinam in cucurbita terrea osqne 
ad medietatem et suppone nasale, liquor qui per nasum distil- 
Jabit erit aqua dulcis 9 sic etiam potest vinum agrificari. Pi- 
seea omnes calidi sunt edendi quare sunt flegmatici. Ova e- 
tiam piscium calida sunt edenda. Elixa ova gallinacea et co* 
mede vitellos : albiriam in aliquo loco reserva post mensem 
erant facta vitrura. De hoc autem vilro flt thopacion $ophi$ii- 
eu§ 9 si prius cum croco orientali vel serico id est terrari! 
liniatur. 

■ 

Colupna U, tabule IX. De frigidi* in II gradu 

. Hec autem sunt: strignum id est solalrum id est morella 
ttecus strigni in causon et in aliis acutis febribus 9 imm ictus 
In pulsi boi et in ypocondriis multum refr igerat.Pecia intincta 
te socco strigai et epatici superposita valet ad epatis calefa- 
ctionem* Herba commesta cum aceto idem faeit, memithe in 
fotnentis vel cathaplasmata f acit idem. Semen lactucé ponitur 
vtiliter in emplastro ad dormiendum cum semine papaveris 
albi et lacte mulieris* Lactuca dulcis natura amara est cali- 
da* Lactuca dulcis detur mulieri cum lac deficiet et habebit 
lac aed non detur cum aceto. Prilli uni lavetnr pluries cum 
•qua et prohiciatur usque ad decem vel duodecim vices. illa 
aqua potest dari in acutis febribus, vel etiam semen pailli sed 
in peracutis et de coleris frigidis et in babentibus valde sto- 
macfaUm cai id uni, non timetur de colera prassina vel erugi- 
nosa, camphora edam servatur cum psillio. Nota psillium non 
esse dandum flegmaticis nec babentibus stomaebum frigidum 
congelat enim bomores. Sed si forte aliquis imperitus dederit 
psillium babenti bumidum stomaebum et frigidum unde hu- 
mores in stomaebo steterint congelati distempera modicum 
dyagridii cum calida et cola per pannum et propina. 

Papirus genus est junci. Meddlla paperi posita in incisione 
qu* flt in ydropico sub umbilico imbibit sibi illam succosita- 
tem ydopicam. Si aqua intravedi buccinas aurium medulla 
papiri immissa combibet aquam totam. Item si commisceas 
vinum cum aqua racione simili potes vinum ab aqua separo 
cum medulla papiri. Idem facit gpougia marina in oleo in- 



312 

lincta post itnmissa cibo ubi sit vinum cuna aqua. fantafilm 
valet in fluxibus venlris de calida causa, quot folta colligeria 
de pentafllon tot pater noster die et succimi cum aqna frigida 
mixtum tuario in mane dabis. Col li gè pentafllon cuna palar 
noster dicens unum egri coque herbam eie collectam in dia 
nova cnm aqua quam bibat eger. Si aqua fiat rubra ex tali coc- 
tione vivet eger, si vero aqua non rubuerit morietur.Flos Viole 
inde fit zuccharum violaceum. Nenufar herba est valde alai* 
lia ungule caballine. In calidis causis multum valet. Est Siro- 
phinppolis urbs Arclate servant medicis medicosduarufl^(?) 
Nenufar habet stipitem perforatum et cum tale stipite airapot 
auptus (sic) ab egro magia est frigoriferus. Balauatia id art 
caduca maligna stiptica suoi. Radix arnoglosse id est plantagi* 
nis. Magister Gofo pene omnes medici uag dabat cum ave* 
plantaginis, quare quantum medicina laxativa sufficit diaMri* 
vere membra , tantum succus plantaginis constringendo Bof- 
fici t confortare. 

Galla , mora inmatura , sorba, et vespila frigida sunt Ibjb- 
cundo gradu. Poma citrina, cortex citri est calidus etsiccus; 
medulla frigida et umida; acetum quod est in medio frigi- 
dum et siccum ; semina vero calida et umida. Cri ssonult par- 
sica frìgida sunt in secundo gradu quare ergo non dantnrjfe 
brientibus quare babent quamdam amaritudinem in exlerW 
corticc quod est signum caliditatis et quare sunt tacoitopa 
ca. Fructus cucumeris, cucurbite, citrali , isti fractns-dsn- 
tur in febribus acutis, melones non dantur quare sunt con» 
yertibilis nature et cito favent cacocbimis. 

Cucurbita in acutis febribus assatur et comprimiti» aH- 
quantulum inter manus rcsiduum vero in aceto vel agretta te- 
tingitur et sic datur ad comedendum. Si vis facere aintpoa 
da cucurbita involve eam pasta et coque in forno, deinda àb*> 
jecta pasta exprime inde liquorem a cucurbita et liquori a^ 
pone zuccharum et fac sirupum. Iste sirupus in acutia fehp» 
bus est utilissimus. 

Berberis fructus est siccus sandalorum et spodil eat airiH 
frigoriferus. Sumac fructus est consti pa ti vus. Unde al porrli 
eius in coquinatis ofleratur stipticat ea. Ierosolimitani et 
vinciales mittunt hanc specicm Salernitanis. 

Emathites, lapislazuli, gramen arabicum, alumen quod te- 
ve ni tur in aquis frigidis est frigidum, illud vero quod rapar 
ritur in locis calidis ut monte Gibel esl calidus. Gipma flit 
gcnus terre albe, multum valet in fluxibus sumptum pero* et 
cathaplasmatum in renibus cum pulvere marmoris et oatarb 
stipticis et cum aceto distemperatis. Plubum (sic) de quo fl- 
unt lamine quod in dyabcte renibus superligate prosunt. Co- 
rallus rubeus inagis confortai quam albus : pulvis utriusqua 
est stiplicuà albus niagris mulieribus competit , rubeus vero 



313 

magia vlris. Si quis pati tur cordis tremorem in nocte quod se- 
pe fit ex hsu calidorum ciborum ponat corallam in ore et 
mcat aliquantnlum et statini liberabitar. Inde est quod bo- 
*pitalarii et templari i portant corallam ad zonas. Cerosa fit 
le piombo sic: laminas plumbeas suspende in vase ubi sfl 
icetum ita quod lamine acetum non tangant et bene cohopert 
*t dimitte stare sic usque ad quindecim dies et tane fnvenies 
in laminis qaemdam mascum album, qui cerasa dicitar, corti 
inceso solatri et similium berbarum frigidaram distempera et 
iminge locum herisipilatam et in calidis passionibus maltnm 
ralet Pentaleonis berba est que incatbaplasmatibusmaltam 

ratet et fomentis frigidis. Sandra genus est terre quod 

ralde constringit 

Cdupna UH. Tabule IX de frigidis in IIL a gradu. 

• 

Virga pastoris hanc fomentis et cathaplasmatibas appone 
ora lieti roventi castitatem, fomentam enim ex ea factum libi— 
Unemeompescit et ut dicunt impedit conceptionem. Ypoqui- 
ifktoa id est succus fungi nascentis ad pedem rose canine, da- 
tasquoraodolibet constipat. Crassula, vermicularis, ci m ball a- 
rfcfcsemperviva iste quatuor sunt sorores et biis antibolome- 
alee «ti possumus. Succus earum unctus in acutis febribus mi- 
ligat interi us fervorem. Portulaca non utantur exbabentes sto- 
nacalo frigidum , portulaca masticata solvit stupores. Unde 
magister Gofo ponebat portulacam in clisteribus quando flegma 
leetosom habundabat in intestinis. Dicebat enim quod que- 
madmodum facit dentes obstupescere sic et intestina fortini 
pxpellunt a se superflua. Intestina enim quare nervosa habent 
laemdam colliganciam cum dentibns et aliis membris supe- 
rioribas a nervis ccrcbri ortis. Semen psillii de eo dictum est 
mperius. Semen vel flos miconis, micon id est papa ver albus, 
lemina miconis portulace jusq. et similium distempera 

:om la et e mulieris vcl amigdalarum et intinge plagellam et 
tireumduc fronti et temporibus facit enim egrurp dormire. 
Solus flos miconis odora tus sopii virtutem animalem ut in fre- 
neticis. Sed in litargicis non des odorandum semen portula- 
ce. Plantago que in frigidis locis nascitur est frigida in tercio' 
▼rada. Omnes sandali sunt frigidi. Attendcndum est quod san- 
jali albi sunt frigidi : rubei frigidiores ; citrini frigidissimi, 
irgu meritimi hujus rei est quod serpentes in nimio fervore 
nvolvunt se sandalis citrinis neglectis albis et etiam rubeis, 
Partili sagittantes serpentes cum arboribus tranfigunt, et obi 
♦erpeti tes inveniunt dicunt esse arbores sandali citrini arbo- 
es enim valde sunt similcs. Camphora distemperctur cum 
arte mulieris ci oleo viole et inslri^atur ibi liciniutn in mo- 

luin liubrie id est zone et iumillalur naribus et provocabit 






311 

Mernutationem in acutis febribus de calida causa. DM veto 
presumitur de frigida nullo modo sternutationem provo ca i 
cam camphora. Iusquiamus de eo dictom est alibi. Odia po- 
ne fabas in succo cicute , et fece vini et talea fabaa da Colom- 
bia et inebriabuntur ita ut eoa volitante» capere poesìa* Si b- 
cum inacidendoci nngas succo cicute mlnus sencietefer. Vhh 
citta et berba mandragore poma mandragore tenia in 
a muliere confortat virtutem retenti vam mttricis. linda < 
fert sterili si sterilitas fiat ex siccitate duo vel tres Q 
gore crispellati idem faciunt Oleum mandragoratun alt 11: 
lava oleum olivarum inmaturarum quod viride. appellalnr 4 
cum bene fuerit lotum in duplici vase pone et pone IH 
bas frigidas ut crassulam vermicularem cimbalarii 
vivam et poma mandragore vel flores vel saltem ipaam 
barn et fac bollire, deinde exprime fortiter et erit 
dragoratum quo utebatur magistcr Nicolau* in acuita 
inungendo pulsus et ypocondria. Spodium fit de radidbnaha- 
rundinis combustis de quibus Sarraceni faciunt lanceaa.fi»- 
phisticatur spodium cum ebore combusto vel osse canta im- 
busto. Spodium commixlum sirupo viole multum ìntrljàà 
et humectat in etbicis et tisicis. Magnete» pulveriaalna al ia 
multa quanti tate mixtus cum apostolicon et apostolieon 
ponatur in ore vasis in cujus fundo sit acus aliquaci 
virtute magnelis «iqua fnndctur et acus in apostolieon 
tur magnetes in aliqua parte sua babet virtutem attradivi 
Illa pars quo attrahit ferrum dicitur esse frigida, UUqm 
aquam dicitur esse calida, omnis enim attractio fit per caB- 
dum. Unde quidam de quadam ait : 

Ut frigidum magnes juvenes sic attrahit agnee. 

Dicunt quidam quod lapis pregnans est magnee; 
est veruni. Tamen lapis pregnans est infra quod alina 
Jus vacillans inlerius rcperitur. Mulieres Salernitane 
tes de aborsu lapidem pregnantem portant secum. Et ai 
non potest habere loco illius ha beni lapidem quendam 
aum sci I ice t quoddam os spongiot um quod in capite ar ' 
peritur et sic preservatur aborsus. Cristallus 9 ai mnlier 
lac amiseri t propler febrem terat cristallum et illitff 
cum aqua et bibat et lac recuperabit. llem si pner alifrilfe- 
briat qui non possi t medicinam recipere tere aiaililar nt 
alallum et distempera cum aqua et |H>tet nutrix , lac a *~ 
creatum frìgidius et frigorificuin et febrilem diserà alani 
multum reprimct. 




315 



Cofcpw lìlh tabuli IX. De frigidi* in MI. 



Semen jusquiami quia herba frigida est in tardo grado. Se- 
meo pa pa ver i* nlgri, opium mi conia id est thebaycom et tre- 
ime Tilett miconis frigidum est in tercio gradii. Si male vis 
operali cimi opto minua male operari te doceo : accipe orgo 
optami et pone in panno et sic confrica et exprime pannanti cam 
opto in aqna ut magis mortiflcum, in vino vero ai via ut non 
totani noeeateum lacte mulieris vel amido distempera opium 
et apeciem Intinetam impone sub lingua et inducetur sopnus. 
Fuòri quidam sunt qui ita aciunt venas illas comprimere quod 
itati* eopaum inducunt. Thutia alba engrutT lapidis qui va- 
le! tal nboribos et tumoribus oculorum cum aqua rosacea vet 
sattem aimplid distemperata. Est thutia rubra que valet ad 
■■ nrt as et pannum oculorum et est tuttala nigra quo tingun- 
lur oculi. Melo palestinus, tria sunt genera melonum unum 

genus melonis quod Salernitanice dicitur farinatus eo quod 
oomedentium farina videatur aspergi et istius succus 
Mita» valet ad expellendum cancrenas, id est granulosum 
■aorbum vel herpetem. Quedam enim granula sunt que na- 
sevfitor in corpore dicuntur edam desùdacio. Si quis hoc suc- 
co ungatur vel edam cum tota substancia confricetur in bal- 
mo conferì. Est alius melo qui dicitur Durachinus. Isti duo 
habent semina alba. Est tercio 8 qui palestinus dicitur et est 
Idem quod sarracenicus et habet semina nigra. De succo cras- 
sule dmbalarie sempervive vermicularis sirupus factus mfra- 
Mliter est frigoriflcus. Nix glacies, ista duo artificialiter in 
pelea orde! toto anno reservantur,divites enim in fervore me- 
dieval ni vis vel giacici in vino ponunt vel aqua et sic bibunft. 
Herbe rubes in nive nascitur de cujus succo flt sirupus qtìi 
rubea appella tur. Datur in causon et hujus membra enim suc- 
cessa refrigeras. Herbas mortiferas vel malignas hic appone- 
re notaimus ne materiam malignanti prebere malignis videa- 



Tabula X. De umidis. Columpna 1. De 

in primo gradu. 

Amigdale dulces, argentum unde flunt ciphi. Anas, Anser, 
Artago avis est sìmilis parve anati 9 Gercellua dicitur Salerai- 
tanice. Altea , Borrago , Bdellium gummi est constriclivum 
quamvis sit humidum. Uve mature. Experimentum ad flstu- 
lam et ad bonum malum quod provincialiter dicitur bezton. 
Uvaiu inter manus expressam dolenti loco cum tota raca. 
id est suppone: post coque titimallum in aqua et in 

illa aqua membra paticutis lava et titimallum aliquantulum 



316 

coquassatum ibi cathaplasma. Sic fac cotidie primo de uva 
postea de lilìmallo abjecta raca uva et non tangat locum pan- 
ni» lineus. Zinziber dentifricium. Combure pumicem et pai- 
-verna et adde pulverem piperis cinamomi ziozibri ci flrtea 
dentes. Zedoara valet ad dolores stomaci de frigidttate 
bolomeuica sunt. Caro pomi citrini si confrices inter 
mundiGcantur. Canna mellis , cicer albus. Eiperimentnaa ad 
quartanaiu,paticns jcjunet toto uno die et vigile! loia aeqnentl 
nocte in mane comedat cicerem coctum satis et vinu 
forte deinde dormiate Caro coturnicis et piscium 
Dragaganlum , Enula, Ficcus, Fabe Dos, Altee que in 
quantitate reperitur Trophinopoli id est Arelate qua eal pò- 
les id est civitas sancti Trophini. Flos malve , amigdale, lin- 
gue avis herba est. Gummi arabicus. lapdanum lumbe id ad 
poma stancti Iohannis. Nux indica, Mora matura nova de 
ris baty id est rubi. De foliis siccomori id est celai 
tur verraes qui faciunt sericum, vermes illi in foliculla farinai 
ova sua in modum seminis minimi que ova tra nsg lutila cen 
ovo sorbili gallinaceo generant lumbricos in stomaco. Parti- 
naca que baucia dicilur, pruna matura, pipar longum, caie 
slruclionis. 

Colupna li, (abuie X. De humidii in II grad** 

Que sunt psillium de cujus virlute dictum est aoperioe.For» 
tulaca ne stupeant deutes prohibet portulaca cerneste. Àtri- 
pi ex, lactuca lac dat est lactucellam agrestis que corneale vaM 
contra venena calida et sicca. Argumentum hujus rei tale afe 
Mustela a serpente puncta lactucellam comedit et forti» ie- 
surgit in serpentem. Ebulus cathaplasmatus loco mono 
ad venenum. Mulìeres Salernitane in die cineria in 
ferculo comedunt lactucellam et carduncellos et in 
sima illa non desiccanbuntur neque silient preter 
Malva sisamus et semina corum, sisamus media prodotta * 
men est quod pavorum invenitur. Sisamus media compii 
est qiicdam confcclio quo fit de melle in modum pinearna fc 
6eniinum liorum virlute diiimus supra,nenufar scriptum ed. 
persica cerasa dicuntur supra,daclili qui in arbore materie- 
tur sunt buniiriiorcs qui vero sinc arbore maturantur hani- 
da in secundo gradu.Nuces conununes que sunt recenteici- 
truli melonis cucunieris, et cucurbite scriptum est supra. Fi- 
sco li inflativi sunt. 

Bruscus sparagus non dicit de erba nec de radice sei il 
turionibus qui comeduntur sic: arcipc turiones illos tenfl* 
et pone aliquantulum super prunas et cuoi sale comede.Afi- 
ler cxtrcuiitates brusi i sparagi elixa et aqua projecla periti - 

gè cum au&ungia et viteliio addens ibi ìuodiciuu nielliseli» 



tino et comede. 1 ritonis tei pomi, hec semina in •*- 

eellis parvi* pò ta ei aqua missa eam musei 11 agtnare ra- 
perini ponantur sub lingua laborantis acuta, valet enim contai 
ftitim. Lolium quidam dicunt quod sit zizania alii vero quod 
lon 9 sed quidquid sit humiditate sua opilante meatus spiri- 
tami inebriat hominem et facit dormire. Semina bombacU 
scorticata et trita et cum pultibus de frumento vel farina 
radei factis admixta multum ptisicis valet et ad consolidacio- 
Bem pulmonis et ad pectus leniendum et humectandum. Far 
prestat beneficium hec semina immissa electuariis ho mi dita- 
tem reslaurantibns ut dyadragang diapenidion et similibos 
multum valent. 

Colupna IH, tabule X. De humidis in III gradu. 

Semen papaveris nigri non est dandus per os, exterius ap- 
positum auffert sensìbilitatem. Jusquiamus et kuiu$ terantur 
et cathaplasmentur loco cauterizando vel eunuchizando. Ce- 
parum dulcium,cepa involuta pasta sub cinere calida simpli- 
citer posita et ibi cocta valet ad maturandum apostematum et 
per os recepta pectus lenit. Semen psillii quanto recenti!» 
tanto humidius, semen papaveris albi, fio* viole. 

Colupna UH, tabule X. De humidis in Itti gradu. 

. Ab actoribus habetur quod solum argentum vivum est hu- 
midum in quarto gradu universaliter. Conjecturaliter tauten 
dicimus liroacias esse humidas in quarto gradu et precipue 
Mas que in humidis herbis inveniuntur ut in malva et tali- 
ima. Valent enim miro modo limacie contrite cum suis testis 
ad maturitatem apostematum etadmolliflcandum valent dyJI- 
team et ad consumptionem substancialis humiditatis valent 
etectutria ad restaurationem humiditatis. Ego enim Magi- 
iter Bernardus provincialis Teopoli id est Arelate vidi sar* 
jracenos comedentes limacias et plus valebant quanti dya- 
drag et dyapenidion ad restaurationem humiditatis et 

idem vidi et audivi a magistro Salerno. Experimentum ad fi- 
siulam:imple ollam limaciis sine aqua et pone ad ignem.con- 
surget ab olla quedam spuma quam collige, sicca, polveri- 
na et pulverem illum immitte fistole cum melle. 

Tabula XI De sieeis. 
Colupna L De $icci$ in primo gradu. 

Hec autem prima colupna docet nos sicca in primo grado 
quorum primuin est sticados. Valet in fomentis quando ma- 
iri* minia humiditate relaxalur. Unde conceptus impeditur. 



318 

Cauta, Ja9 cauli 9 calidum est et siecum nude est kuB f t l 
Ibera vero stiptica.Caules veteres coquantur In «qua 
na et fomententur inde pueri qui non possimi libere 
re. Feaiculus melior est cum ad mistione atriptids Tel 



vel alicuiu8 alterius humidi. Turiones feniculi binaci 4pÌtt 
idem valent. Flos nasturcii, croci, crocoa orientali* iavieoiÉM 
positus Ietiflcat homines. Unde quidam medico» disti oridM' 
diviti poeto Capra comode crocum. Enula, de hoc dictaaa alt 
supra , radix yreos dicitur alibi. Porrum est incisiva» feg- 
malis et semper lumbricos pernecat. Folia lilii, lilium HMtflh 
rativum est. Mirabolanici omnes preter citrino*. Nux latt- 
ea vetus, thamarindi, de hiis dictum est supra. Uve passe 
dificative et lenitive sunt spiritualium. Carice sicce id 
cus idem faciunt. Olive inmature, bacce lauri, avellane sfece 
fabe scisse per medium: pars altera ponatur super vernai ftp- 
tam et cessabit sanguinem. Clcer niger est siecum, albflaiM- 
tritivum, ruffum potius diurcticum. Unde jus ejos potali lari 
in opilacione epatis de frigida causa; substanciackjeriséeSN- 
sta facit os fetore. Cubebe cardamoni um recens, grana dM« 
sarcocolla, acetum debile , acacia recens, apium, 
Chimolea , bolus , argilla , hec tria antibolomenica 
lent ad fluxum quemlibet exterius et interius, potati 
ne dari argilla cum ovo vel aqua rosacea vel aliter, 
enim constringit. Caro caprina , bovina , combure corea le» 
vis et pulveriza, pulvis ille multum constringit quomodo M- 
bet aumptus, idem facit pulvis cum stercore asini i omhaMs 
Caro camelina, cervina, in corde cervi reperitur quotiti— H 
cujus pulvis datus ante accessionem in potu aufert typMfcle- 
porina , ursina , apr ina , ju vencula , passeres corneali 
paraliticis. Turturem, pone in olla vinum et cohopM 
et mitte in fumo et dimitte stare donec carbonescat* 
pulveriza et utere quolibet modo contra quemlibet 
ventris. Caro perdicis veteris caro pàvonis que essala 
est (sic) aromatica sed est Valdo indigestibilis onde 
cràdum pavonem in balneo portas. Palumbe silvastioe^faat 
sicce nani columbo sunt humide. 



4-1 > 



Columpna II, tabule XI. De $ieei$ in Ilgraé*. 



Primum est amonium quod valet ad sòl vendan 
et ebrietatem. Afodillus, absinthum, aneti, aristol. 
Jioglossa, de hiis quinque dictum estsupra. Amicatevi 
amararum, de lacte barum et semine papaverls albi et lari* 
ce fiat plagella soporifera. Acantum id est semen urtice et» 
quo potes benedictam acuere. MagisterNicholaus acuebetla- 

liedictam cum acanto et semine lape universe , turbitta 

et hujusmodi. Allia scilicet recencia alita sunt tjriaca npsK* 



319 

arra» Emi cita alliarum f ogat serpentes ut tyriaca vene- 
Mi. Ambra supposta facit multimi mulieres spermatizare* 
bpula rubra valet ad dolores auris. Ego Magister Bernardo* 
joviocialis cum quodam conestabulo laboraote dolore auris 
Itolerabili ita ut tota die et noete clamaret : Magister quid 
idem? » tandem post multa adjutoria aecepi ysculos id est 
ermes terrestres quibus piseatores investiunt bamos suos et 
mi et eom oleo condistemperavi et illud tale imposui in 
oncava tunica cepe et feci bollire super prunas ; deinde 
qjus lanam; pinnulam que invenitur in aure cujusdam pi- 
cto et cum lana illa immisi oleum inde expressnm euri pe- 
ientis quantum calida pati potuit et grada Dei operante llbe- 
atns est statim. Cappis dictom est Goriandes dicitur a corto 
■morena enim in corio factum miro modo estenuai si fiat 
le canditale centaurea dictom est de ea. Cathapocia dictum 
•t. Gyperus tingit urinam. Cuscute dictum est Eupatoritun 
A est salvia agrestis et potest poni prò communi. Flos rose 
farupus Cactus de rosis recentibus est laxativus de siccis véro 
OMtrictivus. Grocus ortensis in vomitibus ponitur. Cotale 
unenti* ponitur. Bulbi id est cepe canine. Balaustia dictum 
4L Ftmusterre dictum est. Panax herba est de cujus succo 
H oppopanax. Bapuus est spina alba constricti vus est virga pa • 
torta, Ptntafilon, Papirns valet multum ad extrahendam.hu- 
niditatem vel aquam de aure copiose invenitur Tropbinopoli 
[ne Arelas dicitur. Cum papiro enim vinum ab aqua separa* 

nr et cum spongia superficie tenus oleo infusa Spica sci* 

ice! celtica et nardi sed spicanar non est bona in pigmenti» 
«t enim multum diureticum 9 unde quandoque facit mingere 
enguinem vel excreare. Epileptici et pregnantes caveant ab 
m apii dauci maratri porri. Gerfblium diureticum est. Pian* 
ago dictum est. Semen aneti anetum id est quietem ab anesi 
psod est quies. Yentositatem extenuando fadt anesim id est 
luietem. Sinsiberum idem facit. Ozimi id est semen Basilico* 
ili posila in aqua in pelvi ita bene cresdt ac si esset in ter* 
•a. Basilicon odoratus facit caput dolere. Scar. de semine 
intellige. Citrali, meloni», cucumeris et cucurbite de semini* 
im excorticatis dicit, non excorticata enim sunt diuretica ex* 
corticata autem sunt mollitiva et valent in passionibus spiri- 
iualium. Badix apii fen. supradictum est. Mali grana ti id 
»t malogranato concavato positis pulveribus garriofili, cina- 
tnomi , et simili um et cocto et expresso fit sirupus ad dissin- 
tericos. Mente acbori ceparom, porri, aristolocme f utriu- 
ique 9 squille pyonie, cyperi, centaurea, azarid, potipodium, 
reubarbatum tigni aloes, xilobal. Ebenus est arbor quem nul- 
lus concremat ardor onde quidam sopbisticant veram crucem 
domiaicani cum cruce facta de ebeno ponentes in igno non 
enim ardet sicut nec cruxdominica. Cinamomum dicitur quod 



920 

habet subtilem cortlcem et est melina. Cinamintt tero qnoi 
habet grossura corticem et est constipatum. Omnes saldali; 
Garriofili, quidam probant garriofìla in sapore, quidam c^m 
Iuoge (sic) ungue enim inpresso si succosi tas quedam efina- 
tur dicunt esse bonos, scd melius est ut garriofiloa in pflka 
ponas et desuper vehementer haneles et si ex tali banditi 
senseris odoris fragrantiam boni sunt garriòflli. 

Mannis tria genera. Transglutita in ore pillularum insàndmt 
flegma in stomaco. Mannis id est minutum olibanum poteri 
in grossa ri sic: liqucfac in vase duplici et liquefactum rapar ta- 
buiam perforatam minutim ad modumgranorumthorisinfan- 
de et erit grossum thus. Thaumariscus supra dietimi est Fo- 
lla sai icis interius habent siccitatem exterius vero humidHa- 
tem. Unde ante ogros ponuntur id est ibeolcasia. Mirtas fri- 
gida et sic dicitur Veneri gratissima mirtus propter aroauti- 
citatem et foliorum viriditatem. 

Serpentaria supra est. Folia lauri rose mastix et olibanm 
bulliant in vino suffumigium illud confortat cerebrali. Ora 
foliis lauri sophisticantur folia garriofili. Sene est genu'flar- 
re unde fiunt vasa quedam que frigido resistnnt. Est ednn 
sene berba purgans melancoliam que sopbisticatnr cum Arili 
geneste.Olive,mulieresSalerne faciunt fumigium defolflpoH- 
ve in pueris paraliticis et in opilatione cerebri. Folia olire 
inter dentea masticata valent ad cancrenas oris ; citri inpia; 
coloquinte supra. Glandes sunt stiptice , Salernite coluti 
columbas cum glandibus quas comederunt columbe datola 
abstrahunt glandes a stomaco et comedunt eas onde retontf- 
va virlus multum confortatur. Mirabolanici citri neqne siri- 
pus aceti neque thamarindi neque alii mirabolanici dandlsotf 
in apostematibus spiritualium cum febre, neque in i 
tibus nutritivorum , ut epatis et ypocondriorum Gotto 
dabat sirupum acetosum sed cum ptisana Tel amilo. Nuli 
scala multum est confortativa. Macis id est flos nucis 
te et potest poni prò nuce muscata et magia confortata SI fall 
in mane parum comedat de mane et bibat vinum puramtaoa 
fetebit ei os in Illa die. Fistici sunt fructus qui UbidineasE- 
citant, mora inmatura, sorba, vespila, coctana pira hec anta 
cibum sumpta consti pant post cibum vero date laxant Corta 
et acetum, pomi citrini, castanee cocte sunt calide et-hmite 
crude vero frigido et sicce. Lolium id est litania. Noia qui 
meretrices suffumigant se de lolio ut non conci pianUGroasfUe 
enim sue substancie opilat meatus cerebri , unde fadt homi- 
nem dormire. Milium, panicum hec duo sunt constrfntfva, 
unde valent in fluxibus.Lupinus lumbricospernecaLRiiiaaal- 
tum inpingat. Orobus quidam dicunt quod sit spissus sed non 
est. Est enim pisum cibus hominum unde Ysaac in dietis udh 
versalibus, videmus inquit jusquiamum esse cibum passera** 



921 

felfobonim cbturnicum , orobam boum , 8 Ine nocumento co- 
lmai. Omnis tyriaca in quo non poni tur pulvis orobi est falsa. 
Unde omnis tyriaca que fit Salerni est falsa quia non ponnnt 
ibi orobam quia Cum non habenti orobum est gamia legumi- 
nis quod provincialiter dici tur ers et boves debiles eo utun- 
tur in hyeme. Berberis est fructus berberis. Spodium rosa- 
ceura. Sandali omnes se se concomitantur. 

Mirtilli stiptici sunt. Aloe distempera cum aqua frigida et 
unge locum quem vis cicatrizare. Licium id est oculus luci- 
dus, vimini aromaticum est diureticum. Mastix, mirrha stip- 
tica sunt. Amoniacum quolibet modo sumptum interius lenit 
spiritualia et habet substanciam discordantem 

est sicca et substancia humida. Amoniacum» Galbauum» 
Opoponax antibolomenica sunt. Sigia est fex storacis calidi. 
Si scabiosus ea inungatur in balneo prodest. Ad exitura ani 
desuper pulverizata multum confert.Pix similiter valet ad ani 
exitum. Lacca gummi est stipticum. Balsamum mei non cla- 
roni nec album quod castaneatum dicitur. Emathites id est 
lapis sanguinis, lapis lazuli. Cerosa constrictiva est Gipsus 
similiter unde utiliter in implastris ponitur ad conslringen- 
dum. Litargirium consolida ti vum est. Latteres idest tegule. 
Latteres qui inveniuntur in littore maris si pulverizentur 
pulvi$ eórum est desiccativus et corrosivus. Latteres extincli 
in oleo communi pluries usque duna oleum nigrescat et quasi 
eonsumatur tale oleum valet in gustu de frigida causa et pre- 
cipue injunctum. Corallus constrictivus est. Pisces salsi, mu- 
scus yetus cum pane asso et sanguine yrcino sophisticatur. 

Colupna III, Tabule IX. De $icci$ in III gradu. 

Que sunt: Apium datum post opium prodest, ante opium ob- 
esi» Asa fetida, sapinum hec duo in fumigio cerebri prosunt 
et alterum prò altero ponitur. Bacca lauri calefacit stomacum 
calamentum in fomentis contra frigidam causa m valet vel in 
crispella. Camedreos, camepilheos: purgant melancoliam et 
prò sene possunt poni. Gardamomum multum confortat sto- 
macum. Cardi supra.Ciminum discoIorat.Euforbium facit ob- 
talmicare. Epitb. dictum est supra. Salernitani ponunt cu- 
scute prò eo. Frondes lambrusce posite in vino, tempore vin- 
demiarum, reddunt vinum odoriferum aromaticum. Flos 
sambuci distemperatus cum aqua provocat vomitum; quidam 
tamen ponunt in crispellis. Cucumis agrestis bomini pingui 
et plectori codatus multum extenuat. Capperisspleneticiscon* 
feri. Experimentum ad splenem : malvalli alteam et auxun- 
giam coque in aqua et inde fomenta spleneticum et catapla- 
sma poslea unge cuoi dyaltea etag pa. deinde imple sa- 
telluiu sedimi uè mole fabri quod inveuitur iu vaso in quo est 

21 



322 

aqua quando verlitur mola, illud calefac et calidoin spleni * 
suppone, postea sangsuggas vel ventosa» supra splenem pone, 
ad ultimum vero apostolico: quedam domina aie liberai orane* 
spleneticos. Lentiscus polest poni prò mastice si non babes- 
mastieem. Galla constrictiva est. Gallanga in ore tegtadasie-» 
cat flegma superfluum. Genciana lumbrieos necat. Yperìcop 
diureticum est. Yposquisidos constrictivum est. Ysopus lenii 
pectus , sirupus ptisicorum emopsintheticornm et omnium 
consumptomm. Accipe pulmonariam, epatècam, ysopum, 
radices yreos, semina lactuce, papaveris albi, bombaci*, ci- 
trali , melonis , cucumeris , et cucurbite , et in aqua fac tal- 
lire et cola, et in colatura addito zuccaro, fac sirupum,sed no- 
ta quod semina citrali, melonis, cucumeris et cucurbite, 
debent exeorticari , quia sine corlicibus sunt lenitiva pedo-* 
ris et toracis, e uni corticibus vero sunt diuretica. Magnete! 
supra. Nigella et Gilh. in potu data partum accelerante 
Origanum , Pulegium , Polium , hec contra frigida* causa* 
valent. 

Prassium id est marrubium prò porro est antibolomeni- 
cum quia unum potest poni prò alio, et dyaprassium valet ai 
vocis raucedinem de flegmate. Ruta domestica supra. Bab- 
nus dictum est et dicitur. Siseleos extenuativum est. Sansa 
cus id est majorana cri spellata cum ovo est ad confortaqdua. 
Dyamargariton Salcrnitanorum squinantum id est; palea ea- 
melorum supra. Serpentaria dictum est. Staphisagia trita et 
sub lingua austuris posita deponit flegma a capite gravato a 
flegmate. Sumac constrictivum est. Scamonea supra. Salgem- 
ma supra. Radi* di pt anni dicetur. Elleborus utrumque, nr- 
tice catbaplasmata renibus et pectini ad excitandum libidine^ 
valet raagis quam dyasatirion. Nitrum desiccativum est. Aapal- 
tum in suffumigio capitis deopilat cerebrum ab humori|ns ' 
flegmatlcis opilatum. Mummia consolidativa est membrorva 
interiorum cum ovo sorbili data. Castoreum confortativa» 
est nervorum. 

Cotupna UH, tabule IX. De siecis in Migrati*. 

Primum est antimonium quod sumptum cum ovo aOffUU 
valet ad tussim. Anacardi non denlur per se. Calx, Es 
Fios eris , hec tria possunt dari leucoflegmanticis sed 
Nasturcium succus injectus naribus valet.Pillulasdjacastora*» 
Petroleon, Piretrum, Piper nigrum, Ruta agrestris, *enm 
senapii, sai armoniacum cum quo aurum clarificatur.Solphar 
ex ejus panni dealbantur. Transglutitur cum ovo ubi prò»- 
ìnatur de flegmatica superbabundancia. Exterius ponitur in 
unguenlis ad scabiem. 



323 



Tabula XII. De valentibus conlra venena. Columpna I, 
tabule XII, de herbis et terre nascentibus. 

lata duodecima tabula continet in trilus Columpnis quas 
liabet Valencia contra venenum. Unde ex hiis medicina golii- 
cite et doete con feci a, ut docet magister S»lernus doctor egre- 
gius et narrat eciam Bernardus provincialis peripatelicas pre 
lumia sui eflicatia meruit tyriaca paupemm appellari et nota 
quod cum qttalibet istarum possunt quelibet opiate veteres 

preter sola (sic) vel athanasia id immortali tag 

valet contra mortem et valebunt tyriacam si vero non habes 
opiatas, operare enim cum istis herbis dando eas in crispella 
Tel cum vino vel quolibet alio modo et ana septem commisce 
et valebunt tyriacam vel aliam opiatam seti super locum mor- 
simi catbaplasmare noli. Herbe iste sunt, Paralisis in primula 
▼erte id est herba sancti Petri que dicitur paralisis quia va- 
let contra paralisim quolibet modo supta, et ad humorem ex 
percussione ibi cataplastnata Yicetoxicum , enula , Bufanus , 
tfiptamus, Cashariacum id est cornu cervinum combustimi 
fugat omnia venenosa si damus inde bene fumigetur. Rasnra 
etiam cathariacl data in potu occidit lubricos. Aristologia lon- 
ga et rotonda, pulvis utriusquó aristologie consolidat et car- 
nea premortuas consumi t. Herba ciceris. Vidi quemdam mili- 
tem qui dicebat se fugasse serpentem usque ad agrum in quo 
erat herba ciceris et credidit mitesquod serpens intraretagrum 
et lateret in eo inter berbam ciceris sed prius permisit se oc- 
cidi serpens quam intraret. Argumentum hujus rei tale est, ai 
opiletur foramen nisi serpens est de herbacicis, prius morie- 
tur intus quam exeat per herbam cicerts. Lanceola id est lin- 
gua avis vel tanceola que est genus plantaginis sunt ejusdem 
virtutis sacellatis cum barena. Datus succus lanceole vel lan- 
ceolate consolidat interiora. Genciana valet ad vermes ubi- 
cunque sunt. 

Pyonia collo suspensa valet epitepticis. Menta cum allio 
trita et cathaplasmata et per os recepta similiter valet ad ve- 
nenum. Magister Salernus ita' libera vit multos a morsu tar- 
dante. Alii morsos (sic) ponunt in lecto pensili. Posi- 
to in loco publico et omnes transeuntes moveant illum et cum 
centesimum dederit ictum deponatur et erit liberatus. Alpha» 
nus archiepiscopi mentam dabat cum aceto contra lumbri- 
cos. Lactucella herba est ad quam mustela morsa a serpente 
confugit et ad luctam contra serpentem tuta redit. Si tyriaca 
bona detur galline occidit gallinam quia est venenosa, sed si 
statim post datam tyriacam detor succus lactucelle liberabi- 
tur;quantum enim tyriaca desiccat tantum lactucella humectat, 
unde mulieribus consumptis post f ebrea multumconfert. Oro- 



324 

lius agrestis non ponatur in tyriaca falsa est Ru ta occidit ba- 
silicum ut alibi scripsimus. Gorallùs ruber et etiam albo» si 
porle tur in colto non mordebilur a serpente sed melina est 
ut pulvis cjus bibatur et bibcns poter it ire securns inter aer- 
pentcs. Vul vis coralli consolidali vus est; nnde valet dissinteri- 
cis lientericis et hujusmodi. Allium agreste melina valet eoo* 
tra venenum quam domesticum. Vi Ir col um ita acuii tjria- 
cam sicut dy a gridi una oxi vel aliam medicinam laxativam* vi- 
treolum valet contra omnem venenum quia omnem veneno- 
sitatem attrahit ad cutem ; sol uni etiam appositum vulneri 
sanat vel eciam si cum qualibet predictarum herbarum appo- 
natur Yitreolum super omnia stringit unde dissentericU uti- 
li ter datur. Yitreolum aposlcmatibus latentibus superposifun 
rum ammoniaco vel cum aliquo adherente vel saltena de fi- 
sco quercino trahit extcrius ab intcrius.Nota quod vitreolnm 
in tegula comburi debet. Item si frices perapsides terrea* cum 
vitreo lo et albumine ovi et cas in fornaces recoquàs contri- 
liunt inde colorcm. Gummi arabi cum ad ragadias gingivarui 
et labiorum positum in vino dulci ubi muscillaginascat valet 

Pulvcrizatum eciam et ibi appositum par prestat beneÉ- 
cium , sed prius in tegula torreatur. 

Pes columbinus herba est que vulnus venenatum mirabile 
ter mundificat cataplasmata desuper* 

Item frica bene cum hac berba berpetem ctoglitìi id est de- 
tram scu impetiginem et statim evanescet. Item frica inde car- 
nem sanam et pustulabitur. Item in oleo communi bene mon- 
do coque pedem columbi num, renovando ipsam ber barn usqae 
dum bene rubescat, et erit oleum muscelinum sophisUcatufc* 

Colupna II, tabule XII. De rebus sumptis ab aninuUìtm 

vaìenlibus eonlra venenum. 



Caro tyri serpentis ultra marini in Jerico reperitur 
plasmata loca vel per os recepla fugat venenum; ai non babai 
carnem tyrorum pone ibi trociscos de tyris distemperato* cuai 
vino, sed si nec trociscos habes recipiantur per os vel tata- 
plasmentur pisces i Ili qui dicuntur castaldelli (1). lift piece* 
auntsimilespisoibusacubus, sed non sumantur in multa i 
titate, sunt cnim calissimi (sic) Gallina viva scissa per spi 
non abjectis intestinis , vel gallus vel pulii columbini ataftt- 
tcr scissi super locum venenatum apponantur. Hujus ni af- 
gumentum tale est, quod si aliquod supradictorum apponatnr 
supra berpetem estiomenum quod a quibusdam lupai dkl- 

(1 ) Voce volgare nella bassa Italia. Sono due fartela di una speda 
dì pesci , dclli volg. Caslourctto , ed Aguglia , con corpo sottile 9 ten- 
dente al verde» col becco simile all' aghirone, Pi$cis acu$ in Ialino- 



325 

tar, loco membri pacienlis consumitur animai. Habcnt enim 
hec animalia virtutem attrahendi venenum ab intus. Dicun- 
tur autem valere contra venenum vel quia exterius altrahunt 
illum calidum venenosum ut sic dicam, vel quia confortant ca- 
lidum qui confortatus fortius expellit venenum. Galiditas 
enim est qualitas vivifieatoria sicutetfrigiditas mortifica tori a. 
Magister meus Salernus armigerum suum semimortuam ex 
easu sepelivit in fimo tabuli usque ad gulam et sic revixit 
armiger, si posuisset eum in ventre alicujus animalis ut tauri 
vel equi vel bujusmodi similiter liberatus fuisset. Ex huius- 
modi enim appositionibus confortatur calor naturali*, qui sq- 
pitos est et quasi mortuus, ut licenter loquar. Item pud i- 
eus circulus galline vive super morsum serpentis ponatur 
donec dolor recedat et timor removeatur. Item si aliquis mor- 
deatur a cane rabido ponantur statim pili canis rabidi super 
locum morsum vel canis ipse rabidus calaplasmetur, vel sai- 
lem aliquod membrum ejus. Item si quis mordeatur a ser- 
pente pone statim super locum morsum serpentem qui mo- 
ra ordì t scissum per medium abjectis capite et cauda. Nota 
quod serpentes et cane6 venenum habent in lingua unde ab- 
stracta lingua sine nocumento potes serpentes tenere. Item 
nota quod hec adjutoria conferunt dum sunt recencia vulne- 
ra: postea ciclamen valet. Succusciclaminisinjectus naribus 
purga t cerebrum a superfluilate flemmatica. Ciclamen valet 
ficcosis et ad quoslibct tumores spargendos. Sumptum etiani 
per os in erispdlis calefacit et confortat stomacum et omnem 
ventositatem educit. Tapsus barbatus positus in gurgite tap- 
pai il est constringit aquam et sic pisces facilius capiuulur, si- 
militer tapsat bumores unde magis resistunt veneno, cataplas- 
metur et per os detur. Lactucella vel cardo bened ictus vel 
alia talia et ypericon sunt emperica. Sicut enim rustici quando 
volunt castrare alvearia inungunt et fricant se malva bene et 
succo ejus , ne pungantur ab apibus : sic quando debent ire 
per loca fructuosa in quibus suspicantur serpentes esse come- 
dunt ypericon in crispellis et portant in manibus et si forte 
«erpentes invenerint audacciter accipiunt eos manibus nudis 
«ine nocumento. Euforbum sumptum eum ovo sorbili liberat 
pueros a rosulis (1) que nascuntur in pedibus vel in toto cor* 
pore. Si ablueris membrum rosolatum eum aqua decoctionis 
fa baro m, et ungas de unguento facto de argento vivo extincto 
eum saliva jejuni pueri, sanatur. Item si laves eundem mor- 
bum in aqua decoctionis rosaginis id est rose canine simili- 
ter valet. Gardamonium quia confortat calorem naturalem 
vel gardalum id est nasturcium. Pix liquida id est picula vi- 
caria est tyriace, data enim eum vino potenter fugat venenum 

(1) Sodo i pedigooni , anebe ora volgarmente chiamati rosale. 



32(5 

exterius catliaplasmata, utili ter ponuntur in allopitia et In 

bic capitis et in exitu ani. Hcc omnia interina recepta vafart 
exterius cataplasmata. 

Colupna III, tabule XII. De tnineralibu* terrei* p lapidea, 
sal*i* , oleaginosi* et celeri* valentibu* contra venenum. 

Semen ci tri. Gitrum quadruplicis est substancie, habet cairn 
corticem qui est calidus et siccus , pulpam que frigida est et 
humida, et acetum quod frigidum est etsiccum, etsemenquod 
calidum est et humidum. Acetum illud videtor contra. f«K< 
num calidum, semen vero contra venenum frigidum vaici, art 
enim diureticum et abstringit et mundificat humores, linda 
si venenum detur in cibis vel poti bus citrum quo libet modo 
sumptum valet. Eruca calida est et vaiet contra venenum fri- 
gidum quomodolibet sumpta valet, sed de domestica est Intd- 
ligendum. Lupulus herba est que valet benedictam ad pur- 
gandos renes lumbos, sed nota quod si resolutionea arida al 
sicce et parum flegmatice apparent in urina tunc non est dao- 
da benedicta , magis enim exeoriari renes et lumbos, al vero 
resolutiones sint grosse et valde flegmatice tunc benedkta 
data conferì, Lupulus sic debet dari : pone eum super caifco- 
nes ut aliquantulum assetur sicut sparagua et broacua et aun 
sale comede. 

Sai coctum si per os detur non valet contra venenum ; po- 
iiatur ergo supra vulnus vulneratum sicut si aliquis vola» 
retur cum sagitta venenata cum saliva velcumflegmonio qnod 
minutor incautus posuerit more et sic venam percusaerit et 
tunc sai coctus positus in vulnero confort. ExperimentWt 
Si quis vult scire utrum sit febricitaturus minuat albi in aprili 
vel maio et sanguine coagulato in bacino vel alio vaso 
gè salem tritum super illuni sanguinem si post horam 
guis ille feteat, ille cujus est sanguis febricitet; si vero MB, 
non. Porrum aliud est satyrium aliud sectium, satìrhm art 
magis medicinale. Folia vero porri satini asperge sale et Ciao 
modico et tere parum. Deinde involve ea folio canili vai 
plantaginis et pone sub prunis et coque ; deinde expriaae 0t 
liquorem immitte auri vcrmiculose. Itera pone super Ima 
yenenatum porrum tritum cum sale. Item barbe porronm 
crispellate valent ad tussim et raucedinem vocia e* viaaoao 
flegmate. Item barbe porrorum trita cum oleo et aale valent 
ad atricos, flcus et condilomata catbaplasmata desoper 
(sic) collecliones ani dicuntur atrici; molles vero ficcus; TCh 
tunde autem dicuntur condilomata. Nota quod cepa fadt ea- 
dem que et porrum, excepto quod porrum magia attrahitet 
ccpa magis mollificai. Kadix communis intelligitur quefacit 
rucimire. Salcrnitanicc dicitur ovum coctum eomestum sino 



327 

sale post annuiti facit male. Si aliquis ergo comedat in nimia 
quanti tate unde corrupuntur et venenantur radix cotnesta 
liberat. Quidam habebat labium inferius valde humidus et 
magister Salernus posuit ibi diptannum tritura et tumor cre- 
puit; deinde a p posuit ibi radìcem trìtam etextvit Tennis lon- 
gus ad instar digiti et sic liberatus est eger. Radix rafani ha- 
bet easdem virtutes quas radix commuuts sed fortiores, onde 
uterque elleborus inseri radici rafani potest vel radici radicis 
communis et cum per aliquos dies ibi steterit utere tali radi- 
ce ad quecunque debeas uti elleboro. Ilem si quis post accep- 
tam medicinam non poterit cacare, bulliat radice»» rafani in 
aceto din et bibat illud acetum et statina assellabit. Et in 
scabie capitis et in exitu ani hec omnia predicta interlos re- 
cepta valent. Semen brusci similiter et sparagi in aqua de- 
cocti, si bibatur aqua ilia valet ad venenum precipue quan- 
do aliquis veuenatur ex oleandro. Oleander est arbor de qua 
si quis faciat veru et asset carnes ibi et eas comedat monetar. 
Balsamus receptus per os vel injectus per nares accelerai 
partum et bumores venenosos educit t et quantum dissolvit 
tantum consumit unde est conservativi. Nuces comeste fa- 
ci un t hominem dormire: ut ergo valeant ad venenum pstiens 
masticet propriis dentibus et ita ponat in loeo morso a ser- 
pente vel case rabido. Succus corticis citranguli. Citrulli et 
citrangulum quasi ejusdem nature sunt et earumdem virtus: 
manus mundificant et pannum tinelum delinguut. Unde co- 
tneslus quod similiter detingant et abslringant Iiumores vene- 
nosos. Sanguis leporinus potatus ante venenum fugat ipsum, 
post venenum datus non tantum valet. linde, si quis timet ne 
venenctur in cibo, bibat ante cibum sanguinem leporis. San- 
guis et leporis potatus valet contra asma. Lac asine sumatur 
contra venenum eodem modo quo et sanguis leporis. Si quis 
mingat sanguinem bibat lac asine coctum cum ysopo. Dicitur 
autem contra venenum valere quia conforlat valde membra et 
non permittit ea a veneno.Ericius comestus confortai virtutem 
retenttvam. Unde contra venenum dicitur valere. Fel ericii 
suptum cum ovo vel quolibet alio modo valet ad dissente- 
riam et ad omnem cor pò ri s corrupturam. Instrix idest por- 
cus spinus valet ad hec ad que ericius. Testiculi ursini sfo- 
cati et bibiti vei comesti vel loco venenato supposi ti valent 
contra venenum. Testiculi cervini et asinini eodem modo 
preparai tur quia rcddunt lumba fortiora contra venenum. 
Os de corde cervi datum cum vino ante lypum aufert typura; 
ct % si ante venenum non nocebit, tamen loco ejus potest poni 
rasura cornu cervini. Dicitur quod si spuma que invenitur 
circa tcsticulos ursi defatigati vel circa testiculos cervi vel 
asini vel eciam equi admisceatur vino et vinum illud detur 
ad potandum honiini potatori qui nimis et libenter Mbit, ilio 



328 

homo per mensem ahliorrehit vinum. Item pone anguilla* 
plares in vase in quo sit vinum et dimitto ut anguille ibi ino- 
riantur,et da ili i potatori vinum illud ad bibendum et abtaor- 
rebit vinum bene per annum. Sic et yrcini testicoli. Odimi 
isti testiculi multum confortant coytum unde dantur utiliter 
eenibus coyre non potentibus. Idem faciunt arietini testiculi. 
Salvia cocta cum vino. Si vinum iilud bibatur , valet auream 
et quamlibet aliam opiatam in passionibus animatorum ment- 
brorum at cicatcrizat et consolidai Unde pulvis salvie com- 
buste poni tur utiliter in cancro virge et in oancrenis geugi* 
varani. De salvia legitur. 

Cur morietur homo cum salvia crescat in orto ? 

Dicitur quod grapaldi venkint ad salviam et ad pedem salvie 
vomuntsuum venenum etmordent salviam. Unde infictturaal- 
via et venenatur et folia ejus salvie morse a fràtre salernita- 
norum marcescunt , et aliquantulum desiccantur , talli salvia 
mortifera est. Sed salvia illa que habet folia viridia et vigo- 
rosa bona est. Castoreum cum aliquo oleo distemperatosi at 
jnunctum membro paralitico facit in ilio febrem partiate* 
rem et confortat membrum. Castoreum eciam pulverisatam 
et loco venenato superaspersum valet contra • venenum et 
supposi tum lingue solvit paralisim lingue, Receptum éciam 
per os valet contra venenum frigidum. Hujus meta methodi 
preelcgitur in castoreo: unde nec magister Salernus pian di- 
cere nec Bernardus provincialis super hiis plura dicere pro- 
posuit. Sermonis igitur lascivientis pregnantem rivuhm ft» 
cimus feliciter bic stagnare. 

Explicil commentum magisiri Bernardi ProvmcUtìii 
super tabula* magislri Sakrnù .: 



MENTO DEL MAESTRO BERNARDO PROVENZALE, 



lento del M. Bernardo Provenzale , ora per la prima 
bblicato, è importantissimo per la Scuola di Salerno, 
> perchè si occupa di un 9 opera e di un Maestro di 
cuoia , ma ancora perchè espone la terapeutica e la 
medica Salernitana, anche domestica e volgare, sopra 
il Glossatore aveva veduti, aveva appresi in Salerno, 
Ito nelle opere Salernitane. Ma chi è questo Maestro 
o , ed in qual tempo fu in Salerno ? Noi non abbiala 
d v istituire alcuna ricerca sopra questo Medico , per- 
non entra nel nostro scopo : ma è certo eh' egli fu 
oraneo di Egidio di Corbeil, e fu a studiare in Sator- 
a dell 9 anno 1167, epoca della morte del M. Salerno, 
nolto prima dello stesso Egidio, perchè non cita al- 
' Maestri di Egidio più giovani del M. Salerno , e 
me citazioni si riducono ai due Maestri più antichi , 
vevano trattato di Materia Medica, cioè Cotone e Ni- 
aggiugne l'Arcivescovo Alfano, e non parla neppure 
aito di Matteo Plateario contemporaneo del M. Saler- 
quale cita il Compendium. Laonde tutto concorre a 
ire ohe il M. Bernardo sia stato in Salerno dal 1150 
Una sola citazione potrebbe richiamare in dubbio 
oca, ed è quella del Contento sul Vialicum del M. Gl- 
ia noi già nella Storia documentala della Scuola medi- 
lerno (pag. 402 e seg.) abbiam dimostrato quante dub- 
iistono intorno all' epoca in cui fiorirono i diversi M. 
; abbiam provato che nel 1184 esisteva in Salerno un 
rdo Medico e milite; e da ultimo coloro che han cer- 
xminare l'epoca del Gerardo Autore delle Glosse sul 
i dalla citazione che ne fa Bernardo di Gordon , non 
ano che un secolo e più prima di costui quelle Glosse 
ite citate da un Bernardo Provenzale, certamente non 
toto al Littrè che scrive su' Medici Gerardi. 
bo la copia di questo trattato importante alla corte- 
ot. Daremberg , che lo trovò in Basilea nel 1857. Di- 
mente anche quel Manoscritto ha presentato difiicol- 
nontabili cosi per le frequenti lagune , che per la 
azione del senso , e per la ortografia delle parole, 
ubiamo pubblicato fedelmente, anche ne' suoi errori, 
>r numero de' quali sembra appartenere più al copi- 
li' Autore. Come quando, per esempio, egli manca 
ìe lettera massime della w, che solevasi in quel tem- 
irc con un piccolo tratto superiore, al quale non a- 
lo, scrivendo: colupna — resuptiva — «urna — pluhum 
rum — yumi, ctc. AUre volte aggiunge qualche lei- 



330 

fera, e questo si trova più conforme air ortografia del tempo 
come: ficcus — columpna — auffert, e te. Altre volte scambia 
le lettere come n per m: itimi ssus — inprcgnare, ec ovvero 
il e per I {e qui ricordo che gli antichi manoscritti adottano 
presso a poco la stessa sigla per le due lettere), come: ram- 
etti — accidencia — coeuncium — paciens — prohibéncia — 
geneiana — locius, etc. ovvero l' y per t, come: coyre — pm*- 
gine$ — ymaginalio — tybia, etc. 

Le quattro citazioni di Cofone si riducono a tre 9 perde 
due riguardano la medesima cosa, cioè V uso che aveva di da- 
re col succo di piantaggine tulte le medicine (p. 285. 312); 
T altra riguarda una curiosa dottrina sull' azione dell' erba 
porcellana (pag. 313); e la terza riguarda il modo di ammini- 
strare lo sciroppo acetoso. Cosi nellMr* medendi pubblicata, 
quanto nell' eguale trattato più esteso la prima volta stampato 
da noi nella Coli. Salcrn. Voi. IV, quanto ancora nel Compen- 
dio fatto forse da un discepolo di Cofone (Coti. Solerti. Tom. 
IL pag. IH) ne'quali trattati Cofone da pratico consumato 
espone le regole di una ragionata terapeutica, nulla sieda 
noi trovalo intorno alle dottrine dal M. Bernardo: attribuita a 
Cofone, laonde dobbiam credere che costui l'abbia appresa 
per tradizione, o da altre opere del Maestro Salernitano , o 
da Codici più genuini di quelli che ora si sono trovati. Né le 
due citazioni di Nicolò, sull'Olio mandragorato (p. 314)., • 
sulla Benedetta (p. 318) corrispondono esattamente a ciò che 
il Maestro Salernitano insegna nel suo Antidotario. Altra ci- 
tazioni del Nicolò riguardano il suo vonitivo. 

Le citazioni dell'Arcivescovo Alfano sono da attribuirsi cer- 
tamente al grande Alfano Medico e Poeta. Esse citazioni proba- 
bilmente sono state fatte sopra tradizioni raccolte in Salerno, 
quando riguardano alcune pratiche prestigiose, che non pote- 
vano essere state scritte da queir uomo di spiriti superiori • 
d'ingegno privilegiato. II modo adottato da un ArcivescovoSa- 
lernitano per vomitare (pag. 281), non sembra appartenere ad 
Alfano, ma sembra doversi riferire all' Arcivescovo che vive- 
va in Salerno ne' tempi in cui vi studiava Bernardo, cloèo 
Guglielmo I. (f 1155), o piuttosto Romualdo 11. che governò 
la Chiesa del 1155 al 1181. La favola del basilisco attribuita 
all' Arcivescovo Alfano (p. 307) probabilmente era a qnd 
tempi nella bocca del volgo. L' uso della menta pesta neli'ar 
ceto contro i lumbrici è ancora pratica volgare fra noi. 

Bernardo cita il suo Maestro Salernitano, assai frequente- 
mente, e spesso ne cita le pratiche private con la forinola vi- 
di et audivi ex mag. Salir no (317) , ovvero maghter meu$ 5a- 
lertms. Probabilmente intende parlare dello slesso Maestro 
quando dice che il suo Maestro Salernitano adoperò contro la 
quartana l' unzione dell' olio di ginepro (p. 306). 



331 

Cita nella più ampia generalità alcune pratiche anche voi' 
gari de 9 Salernitani; come quando parla dell' uso' di mischia- 
re lo zafferano con aceto (pag. 288) , di mischiare i fiori di 
labrusca col musto per depurarlo (p. 293), un costume singo- 
lare per eccitare l' estro venereo (p. 300) , il sumac che rice- 
vevano dalla Palestina e della Provenza (p. 312). Ricordagli 
Speziali Salernitani , ed anche alcune sostituzioni che si per- 
mettevano fare, e fra le altre la robelia prò arabo nella tiriaca 
p. 298), una sostanza sconosciuta per l'epitimo (p. 306), ypo- 
juistidon prò toxico (p. 306), la cuscuta per l'epitimo (p. 321), 
il diarmagariton per lo sequinanto (p. 322) , e dichiara falsa 
la teriaca Salernitana , perchè non vi si mette l' orobo (p. 
321). Da ultimo ned' indicare alcuni nomi volgari ha cura 
ili avvertire che in quel modo Salerniianice dicilur ; come il 
mellone farinato (p. 315), YArlaga chiamato Cer celio ( p» 
315), etc. 

Parla ancora , e più volte, di un pregiudizio antico, ricor- 
dato da varii scrittori Salernitani, riguardo ad alcune mo- 
struosità che si attribuivano a ciurmerle, e che chiamansi Fra- 
ter Salerniianorum (p. 328), quadrupes Salernilanus (p. 339), 
Arpia (p. 289) Da ultimo ricorda ancora che ne' monti di A- 
malfi si trovava una certa radice con la quale sofistica vasi il 
Siloaloe. 

Più frequenti ancora sono le citazioni delle pratiche femi- 
nili e della medicina domestica Salernitana. Noi abbiam citalo 
alcune formole delle Medichesse Salernitane a pag. 205. 206 
207 della Storia documentata delle Scuola Medica di Salerno, 
prese alcune dalla Trolula, altre nelle opere de'Platearii Cir- 
ca instans, e Praclìca brevis; alle quali sarà bene di aggiugne- 
re quelle riferite dal maestro Bernardo, che sono le seguenti. 

1.° La prima sulla radice di vilicella o brionia ò la mede- 
sima di quella della Trotula (p. 2/3). 

£.° Le hostia* laudis che preparavano col latte di anabulla 
minore, (p. 274.) 

3.° Mulieres Salernitnnae dant (euphorbium) pulverizatum 
cum ovo pueris patientibus rosuias, id est maculas rubeas (p. 
277), Anche ora fra noi chiamansi rosale ( dal colore) i pa- 
diglioni, 

4° Herba canina in fomentis posila sanguinem constringit 
adeo ut Mulieres Saleroitanae longas vulvas habentes se ia- 
vant exterius, et coarclantur interius (p. 285). 

5.° Stercus asini comedunt mulieres Salernitanae in cris- 
pellis et dant viris suis ut melius relineant sperma et sic con- 
ripiani (p. 287). 

6.° Il singolare uso di mangiare il cuore di una scrofa far- 
cito di alcune erbe per dimenticare i morti, (p. 288). 

7. °Mulicres Salernitanae radiccm spatulae foetidae coquunt 



332 

io melle, et cum incile tali ungunt facies suas , et rngaeea- 
rum removentur, et sic facies vetularum coguntur Juvenesce- 
re(p. 290). 
8.° Una preparazione confortativa detta AvioìcUa(p. SU). 
9.° Un unguento pc' malinconici , gli sciatici , i paralitici 
( p. 303 ). 

10.° Una salsa per provocar V appetito (p. 804). 
li.° Muliercs Salernilanae de calamcnto pulegio lauro fa- 
ciunt fomentum contra frigiditatem matricis ( p. 304 ). 

12.° L' uso del ciclamino nelle (isconie spleniche cua obi 

formola prestigiosa diversa da quella riportata da Plateario 

ucl Circa inslans ( p. 304 ). 

13.° La formazione di una gcr$a o cerussa di erbe (p. SOS). 

14/ Mulicres Salernilanae suflumigantur cum antimonio 

(p. 308). 

15.° Mulicres Salornitanac pulvere euforbii rosas aspsr- 
genlcs oflerunt ens odorandas ju veni bus, et statini sternutai! 
incipiunt ( p. 308 ). 

16.° Mulieres Salernilanae timentes de sborsa lapidai 
praegnantem portnnt scruni, eie. (p. 314). 

17.° Mulicres Salernilanae fn die Cineris in primo-fcricrit 
comedunt lactucellam et carduncellos ut in quadragesilM Il- 
la non desiccabuntur, ncque sitient praetcr debitum (p. 316). 
18.° Mulieres Salcrnac faciunt fumigium de f olito oliYae 
in pueris paraliticis et in opilatione cerebri (p. 320). 

19.° Salcrnitac coquunt columbas cum glandibus qoosco- 
mederunt columbae , deinde abslrahunt glande* a stomacb» 
et comcduul eas , uude rctentiva virtus multum confortatar 
(p. 320). 

In questo Comcnlo del M. Itcrnardo si trovano ancora ci- 
tati alcuni versi sia della Schola Salernitana 9 sia di Macia » 
sia ignoti. 1 versi che corrispondono a'num. 974 v 1090, a 
1103 della nostra Collezione , e che Bernardo cita alle f+ 
305 , 28.') e 328 ) sono nella raccolta Arnaldisna. Il vefl» 
913 (p. 302) trovasi nelle antiche raccolte, ed ò citalo In II 
Plateario. 1 versi 1178 1179 (p. 290) sono ancora Dell' Jl- 
phita. Il verso 1108 (p. 300) trovasi ancora nelle aatkki 
raccolte. 1 versi 907 908 ( p. 288 ) sono stati da noi psrh 
prima volta rilevati da Bernardo, come in Bernardo abbi* 
letto la prima volta i due seguenti versi 

l'epanus est herha quae dal lac sat quia superba (p. 8")- 

Ut frigidum magnes juvenes sic attralùt agnes (p. 314 )• 

Ed anche il seguente verso che Bernardo attribuisce ai* 

Bernardo Silvaslico , o forse Silvalico , che potrebbe esftl* 

dell' antica nota famiglia Salernitana , purché non sia ftGO 

*\.\ (|ii;ilrhc antico Scritture di cose rustiche: 

ilari a diligo riget fiumcnlaquc piena tumescunt. 



DE INSTRUCTKMtt MEDICI SECUNDUM ARCHMATHAEUH* 



INCIPIT L1BER DE INSTRUCTIONB MEDICI SECUNDUM l 

ALQUIMATHEUM. 

(1) vcrba tua cam gaudio soscipiant. Deinde precipies urinam 
auferre: Etsi pulsus mutatio ipsum carolare significet, ge- 
nus taraen egritudinis urina melius declarat, et egri egri lu- 
di noni non solum per urinam sed etiam per pulsum tum 
cognovissc putabit. 

Cum omnem urinam inspexeris diu attendas colorem sub- 
stanciam quantitatem et contcntum etc quorum diversitate 
diversa egritudinum cognoseas genera sicut autem tractatu 
nrinarum docetur. Deinde egro ab ore tuo pendenti salutem 
promillas. Cum autem ab ipso recesseris domesticis eius 
ipsum dicas mullum laborare: tunc enim si iiberatus fuerit 
maioris meriti et laudis eris. Si vero morlum fuerit testa- 
buntur te amici sui te de salute eius desperasse. Unum pre- 
terea moneo ne eius uxorem vel filiam vel ancillam respicias 
oculo cupido ne spccies te decipiat mulieris : bec enim ope- 
rationis medicine vel operatoris medici cessant effectum 9 et 
excitant alt et cooperantis Dei sententiam immu- 

tant et medicus infirmo efficitur honerosus de scipso mious 
sperantem. Si aulem sermone blandus et rite spcclabilis fue- 
ris divino expectes auxilio juvari. 

Cum autem ad prandium,ut Ceri solet, qui domui presunt 
te invitaverint, non te inopportunum ingeras, nec in mensa 
prìmum locum eligere,licet Sacerdoti et Medico solet primus 
accubitus preparari ; potum et propinatum nullum contem- 
nas nec cibos viluperes nec fastidias qui forte de iure et ge- 
nere rusticano pane miliaceo ve n Iris esuriem vix consueve- 
ras reflìcere. Quod si feceris hominum animus in te requie- 
scet et totus in tuas laudes prorumpat. Cum autem fé rcu la- 
rum varietale fuerit intentio tua occupata per aliquem cir- 
cumstautium sepe infirmi statum requiras. Quod si facies 
plurimum de te inflrmus conGdet,cum videt te inter dalicias 
sui oblivisci non posse. 

(1) Ritrovalo dal Daremberg, e fatto copiare da un Manoscritto della 
Biblioteca Imperiale , fondi latini, n.° 7091, dal XIV secolo, in carta- 
pecora. È lo stesso del trattato anonimo: De adventu medici ad oegro* 
tum , più esleso e con molte varianti. Cosi vien riconosciuto l' Autore 
di queir importante trattalo. Veggonsi in fine le nostre osservazioni. 



331 

Cam autem a cena surgens ad egrom intraveri* dicalttbf 
optimc fuisse ministratum,de quo infirmus valde delectatur, 
quod ad hoc valde fucrat sollicitus. Si vero tempus cibandi 
inflrmum fuerit ipsum cibabis. Tcmpus autem cibandi eum 
oportet ut cligas in intcrpolatis quando sunt in vera quiete. 
In contiriuis quando est lempus false quietis, quare uaqoead 
creticam declinationera sine febre non invenietur. Et nofan- 
dum quod in interpolatis ante accessionem tanto tempore ci- 
bandi sunt ut cum venerit tcmpus accessione cìbus ex telo 
sit digestus, ali ter natura erit in duplici bello cum escasi im- 
portune exliibitam non valebit digerere, nec hostem poterli 
superare. Si vero accessio febris anlicipet nec ante a cc e rt o- 
nem cibandi ipso opportunum invenias: expectando accessio- 
nem cessavit inflrmum cibandi , quia natura et bello prece- 
denti et hostis insultu fatigata nullum bonus, ex cibo libi 
Tulf imponi, sed tanquam post triumphata de hoste quiete* 
desiderata Expecta ergo ad cibandum apatium duarum bora- 
rum post accessionem, vcl ad minus unius bore. 

Cibabis ergo secundum genus egritudinis et secundnm tah 
pus anni, et secundum elales, varietur etiam qualitas et quaa- 
titas cibi. Nam ampliori cibo cibabis patientem in interpolati! 
quam in continuis, et frigidiori etiam in continuis quam ta 
interpolata, ampliori in byeme et in vere, minori in estale 
et autumpno gravissime cibos ferunt. Conslderabis etiam 
etates , quare pueros sepius reflcies quam iuvet senes v qam 
in cis maior flt consumptio propter liquiditatem humorott 
et quare indigent naturali augmento , et ubi fit cotidie con- 
sumptio necesse est ut cotidie nutrimentodeperditarestaniw- 
tur. Senem pauciori cibo reflcies propter caloris debilitateli 
et virtutum imbecillitatem. Tandem secundum eius competa 
dinem, quare si ampliori et grossiori uti consueverat cibo wm 
erit cibiequalis exibitio, sed sorbili sive modica dieta Bti» 
Inter bec timere enim te oportet ventris constipationem Tel 
fluxum vel medium. Quod si fluxus fueris a grossiori cibate* 
cipies, ut piris coctanis, sorbila, mespila, quia grossiciesw 
opilabunt et qualitatibus suis constipabunt. Si vero oomtipk-' 
tio fuerit incipies a sorbilibus et lenientibus : dabis ergopc*- 
na et aqua de coctanis prunorum violaceorum; deinde 
que gravitate sua ea cicius etiam compellunt inferii». Si 
ro inter bec medium fuerit a subtilioribns vel liquidtorlbm 
tunc incipies , quare satis utile est egro et preservano malori* 
nocumenti. Si ergo ventris procurans offici ura , quare est ibi 
superfluitatum emissio non solum nutritiva , sed etiam mem- 
bra alleviai. Dabis ergo pruna cocta in aqua primo, Tel gra- 
nata, vel lac amigdalarum , quod sic prepara bis: Amigdale 
enucleate ponantur in aqua calida ut rigore corticum lique- 
ficele possit mundari ; deinde terantur fortiter et aliqaanta- 



335 

lum aque frigide apponatar, et omnia slmul moveanturet 
per gausape mundum colenlur, et quod inde exierit propine- 
tur. Si vero decoquantur aliquantulum cum mica pania per- 
feclius digeritur quam si crndus bibatur. Nota quod postquara 
lac amigdalarum erit ita paratimi debet aliquantulum dimit- 
tilur et postea exsufllando vel cum penna removeri unctuosi- 
tas que est in superficie, quare fomentum caloris est. Hoc au- 
tcm facito quotiens propinas jus ubi gallina estcocta, vel 
aqua ubi resolvitur mica panis. Deinde dabis farinaio ordei 
quod sic facies: ordeum bene mundatum aqua frigida infusum 
super lapidcm fricabis fortiter ut excorietur: deinde pistetur 
in mortario, vel inler molas conteratur in grossiores parte», 
et hec farina optime decoquatur , et ila circa finem decoctio- 
nis adcie aliquantulum lactis amigdalarum, postea offeras egro- 
tanti. Si vero ptisanum facere volueris fac istud ordei, et quod 
inde exierit erit ptisanum , et ei in potu dabis. Sive aqua ubi 
positus est panis, sive aquam bullilam et infrigidatam. Nota 
quod cibo esistente in stomacho neque aquam istam neque 
sirupum exhibebis quia ista cogunt cibaria ex ire indigesta, 
vel digestionem retardant. 

Motandum est quod preterea medico in principio morbi 
cum digestivis oportet obviarc: ipse enim est minister natu- 
re, nec opera ipsius inmutari debet que semper debent esse 
nobis et magistra ; sicut enim natura ad faciendam 

crisim et ad triumphandum de morbo vires morbi diminue- 
re iaborat materiam a sua prava qualitate alterando ipsam per 
membra spargendo ut totis partibus alterutrum separatis toto 
effectu debilem expulsionem quam intendit facilius celebret: 
tunc mcdicus ad expellendam materiam se debet preparare, 
iuxta illud Ipocralis : Digesta medicari etc. Considerata egri- 
tudinis causa variatur digestiva humorum, nam si calida fue- 
rit causa egritudinis sirupum dabis acetosum. Fit hoc modo: 
in duabus partibus aceti bulliat tercia pars zuccare usque ad 
terciam vel medietalem consumptionis, et si multum spìssum 
facere volueris plus bulliat et aliquantulum zuccare addas. 
Hoc autem scias quod item minus erit efficax ad dividendum, 
licet sit guslu suavior. Eodem modo fit oxi de succo granato- 
rum aceto et zuccare. Oximel sic fit simplex: de duabus par- 
tibus aceti et tercia mellis bene despumati ; composilum sic 
fit: radicum herbarum scilicet apii, petroselini, semini» bru- 
sci , sparagi , rafani , scilicet in squilla terantur et per tres 
dies in aceto dimittantur, et a radicibus prìus ejiciatur sti- 
pi tes interiores; postmodum colatis mei addatur, vel non ci- 
cius velut facere, rad ices contrite bulliantur in aceto et addito 
mei le fìat oximel. Huius digestiva dabis cum aqua calida et 
in mane daiilur quando non inveniuntur in stomacho cruda 
cibaria a quibus impediantur et virtus eorum debilitetur cum 



336 

aqua cali da ut eonim stibstantia dcbilitetur, et a&pof aMw- 
minabilis repriniatur et fcces dissolvantur. Dentar autopista 
doncc signa egestionis appareant , vel cmergant. Qaod in uri- 
na etiam modo digeslionis disccrnes per urinam modo dupli- 
ci, quia aliquando est discolorata et teuuis 9 aliqaando ipb- 
sa : si ergo a principio discolorata est et tenuis et postmodaai 
colorata et spissa raatcriam digestam significai. De qoadam 
sciliect crudi tate ad digestionem transisse , primo enlm est 
materia cruda et compacta debilem in se caloria actionem ac- 
ci piens urinam colorare non poterat, et quare a febre tafr» 
quam compacta parum ante nihil cmittebat quod sai albata 
tione urinam inspixaret. Urina crat tennis, nunc autem co»* 
perantibus digestivis ab exeoeta materia fiamma maior enrit- 
titur et relaxata terrcstritate humorum materia egritudini* 
csscncialiter admiscetur urine , unde videtur coloratior per 
totum et spissior efDcitur. Si vero discolorata et spissa a pria- 
cipio babeatur perturbacionem de multitudine superfluitataai 
dicimus evenire, quo non est opere nature sed vi sinthom*' 
tis urine admisccatur. Gum autem urina maxime sit mista 
spissa rcsidens vero atenuatur digestionem humorum sigaift- 
cat et statum propinquum. Si post spissam , vero attenuetar 
horum duorum unum non effugiet , quia aut hoc sit aut da 
asccnsu materiei aut de eius consumptione et ideo medtatf 
in iudicio. eius non preceps esse debet sed tenuìtatia causasi 
cum diligentia investiget. Si nocte preterita eger vìgiliama 
instantia laboraverit , et alicuius extitit de ascensa nule- 
riei aut de ipsius consumptione noveris precessiase. Si ar* 
go eger compos sui erit et noclurna et naturali* qules pw- 
ecsserit dicas febrem aut omnino cessare aut manifestata as- 
ci ina tionem haberc. Notandum quod nos damas digestiva ai 
antecedentem materiam di gè rendaci et non ad conionctaa, 
quo coniuncta non operatur ad egritudinem faciendamtauao 
Tacit eam, et impossibile est eam a sua qu al ita te alterari lisi 
ad eam evacuandam cum minima laboremus materie f fun 
ipse proprio calore consumitur dum accensionem facit et ia 
fumum rcsolvitur, antecedentem causam digerimus post dige- 
stionem evacuamur, et vos in singulis diebus indicati vis slpt 
digestionis attcndentes et opere nature con si d era n tea t HI 
si in eis maior urine copia fucrit diureticis insistimos Jmctt 
su$ cum mollilivis (1)) ut aqua decoctionis prunorum violi* 
ccorum et similium: inde cnim natura iuvanda est onde re- 
pit, (undecumque repil natura, eie. Ypo[2)). 

Aquam diu reti cani facies contra calidam materiam; aeHiect 
tempore cali do et elate calida, de semine citrali , melloni», 

(1) Nota marginalo. 

(2) Nola marginale. 



337 

cucumeris, cucurbite sic semina trita bulliant in aqua, vel 
super. ea contrita infundalur aqua fervens, semina ablacten- 
tur et aqua coletur et sic ellicacior erit aqua. In tempore fri- 
gido et etate frigida contra frigidam materiam detur aquà de- 
coctionis seminis apil, petroselci, sparagi, vrusci, vel radi- 
ces earum. Si vero in estate de frigida materia laboraverit, 
vel in hyeme de calida causa ex frigidis quam ex calidis a- 
quam d iure ti cani preparelur. Nota quod tam digestiva quam 
evacuativa dantur contra causarvi antecedeutem , coniunta e- 
nfm causa proprio calore consumitur. Deinde in fumum fa- 
cientem febris exolvilur que consumpta si antecedens est di- 
gesta vel evacuata liberabitur inGrmus. Item nota quot per 
egriludinem si ergo digestionis materie cognoscimus per an- 
ticipationem accessionis per acumen afflictionis per diuturni - 
tatem affligendi ; hoc notandum est quod sicut ignis nostri 
torpori s comparatur igni exteriori sic ignis nostri interioris 
materie exterioris ignis est comparanda. Yidemusénim quan- 
do ligna sunt viridia ignis tarde in eis accenditur et propter 
eorum eruditateli! et viriditatem modica fiamma emittitur , 
sed diuturna caloris actione que maioribus partibus resohitis 
in fumum siccitate inducta que est linia caloris rogus maior 
efficitur , sic materia nostri ignis cruda existente indigesta 
omnia sinthomata sunt imbecilliora dum vero caloris actio- 
ne diuturna materia succcnsior fit albior (?) et in febrilem 
dislemperanliam in se citius suscipit et cicius ardet et diucius 
succensio perseverat, quare plus de materia adaclionem pa- 
ratur quam minus paralleli remanet et status egritudinis ap- 
propincat , postpositio vero vel remissio vel tarditas afflictio- 
nis nullo signo digestionis precedente statum narcat (?) esse 
remotum, quod si viderit medicus nullo modo presumat pre- 
parare. Quod si fecerit et morbus prolixior fuerìt cum indi- 
gestione medicine subtilioribus partibus eductis reliqua vero 
fiunt terrestres et infirmus debilior cum vice malorum hu- 
morum boni humores educuntur. 

Sciendum enim quod sub purgatione flebotomia continetur, 
quam in principio facimus usque ad quatuor vel plus usque 
ad quinque dies, secundum illud Ypocratis: Inchoantibusmor- 
bis si quid videtur movere move.lnstatu vero sci incium ad- 
Libere melius est hanc evacuationem maxime intelligimus 
per flebo toni iam, a quinto vero die et antea id facere non con- 
suevimus, quod subtracto sanguine fomento caloris neque de- 
bilitatur inGrmus febrili calore coactus est ad flebotomiam 
faciendam. Considerare oportet vires egri, etatem, temporis 
quantitatem et situs regionis. Etatem attendimus, quia senes 
et pueros non invenimus ad flebotomiam ydoneos. Àliter ta- 
nien et aliler quia in pueris spiritus est modicus et subtilirf 
et aperta vena facile evaporat et quia reparatione perdi tarum 

22 



338 

indigent et augmento subtracto sanguine, fomento scilicet 
loris, calor naturalis extinguilur et propter defectum spiri- 
fuum morlificetur infìrmus. Yires consideramus infirmi (pia- 
re si debilis est ad fercndam egritudinem, et ex egritudine ma- 
gis debilitetur non est flcbotomandus ne ex tracto sanguine In- 
ter manus medici resolvatur. Quod si Gat qaod inde sequatur 
videris. Tempus anni consideremus quia in vehementi calore 
parum aut nihil sanguinis detrahatur, quia si multum detra- 
ili tur aut furiosa materia strictiora pctens induca alienatio- 
nem aut propter vcnarum et arteriarum inanitionem v et «# 
verxu$ (1) desiccatis et constrictis sequatur spasmus de Inani- 
tione aut ex siccitate febris sit ardentior et sinthomata qIH- 
mantur. Egro in nimis frigido tempore parum aut nichil san- 
guinis trahetur quia frigidi aeris inspiratione nisi sanguine 
foveantur membra mortificali tur, et secundum hoc regiopem 
attendimus. Nota quod a principio auturopni usque ad priù- 
cipium veris de sinistro brachio sanguinem cxlrahimos quia 
in iis temporibus in sinistra parte humiditas et frigidità* re- 
gnant et humidant, a principio veris in antea dedextro tara* 
chio quia in il la parte calidi generantur humores, et propter 
passiones cerebri ceplialicam venam incitiimus, propter spiri- 
tual ium morbos mediam , propter egritudinem nutritiromm 
epaticam. 

Gum ergo egrolantem flebotomare volueris presente* abice 
pecuritatem inducas, fluentis sanguinis coloremattendas, uM 
si fieri potest tandiu detrahatur sanguis color irìajus in bo- 
num mutetur, et si de cephalica vena incidatur, caput facto 
et collimi fricetur et prematur usque ad huroerum. Si ▼ero 
inedia fricenlur et premantur pectus et scapule , et non tos- 
tai prccipe. Si vero epatica, nutritiva manibus frlcentnret 
illius parlis in qua fit flebotomia corpus vel crus alUfuantn- 
lum sublevetur si illius fiat compressio et interdum digito ap- 
posito fluentem repelles sanguinem ut itcrum impetuosità* po- 
.stea currens nociva que sunt in venis expellas facilina, dt 
quia hic modus flcbotomandi egrum debilitai cumnìuìta spi- 
rituum fiat evaporatio de sanguine, extra ad nares appottf 
aquam rosaceam vel violaceam vel mirlinam secundum qwtf 
tempus exigit: ut fiat spirituum reparatio. de aqua MgMt 
irrorabis facicm ut spiritus ad interiora revocati conformi 
spiritualia. lam sanguine sufficienter extracto et ligato bra- 
chio manum tuam aqua frigida infusam superponea ubi non 
est ligatum usque ad humerum, hoc enim confluentem san- 
guinem et illius partis tumorem sive gravedinem prohlbet. 
Hoc facto sirupum rosaceum vel mulsorn vel sìrupum violi- 
ceum cum aqua frigida propinabis infirmo , ni si egritndò sit 

(1) Ne terius aggiunto in interlinea con diverso inchiostro. 



339 

reumatica. Quod si sic dabis penidias distemperatas cmn aqua 
ordei. Si vero non fiunt dabis lac amigdalarum vel micam pa- 
nis in aqua resolutam : bic enìm potus stoni achum confortane 
et sanguine abstracto non pcrmittun! coleram acuì. Aer aut 
tem debet fieri obscurus ac per disgregationem clarìtatis ae^ 
ris evanescant visibiles spiritus. Dabet etiam aliquantulum 
infrìgidari domus artifici a! iter maxime si aer sit calidns 9 
aspergatur itaque pavimentum fri^idishorbis,frondibus, mili- 
te, salicis, pampinis vitis, gladioli, junci, quercus; aqua 
etiam de vase currat ut aer infrigidatur. Domus in qua in- 
firmus moratur portas et fenestras habeat versus septemtrio- 
nem ne aliqua frigidosilate putredinis aer qitem inspirat in- 
ficiatur. Nota quod flebotomia propter duo fit: ubi aliquant 
egritudinem materiam per artificialem detrahamus purgatio- 
nem ut fit in sipocbis et in aliis continuis, vel ut eger a ma- 
fori periculo preservemus. Gum videmus ipsum plectoricum 
venas turgidas et inflatas habentem membra gravia et ponde- 
rosa acfmotum , que omnia dieta larga precedente malora, 
pericula minuantur et maxime ex resolutionibus et acris di- 
stemperantia distemperatis spiritibus et humores venarum 
parati sunt distemperari. 

Datis igitur digestivis in diebus indicativis atendas utrum 
natura operatur et tunc iudicatur quid sit futurum , et si ante 
creticum diem nulla signa digestionis videris scias in eretico 
die aut nou futuram crisim aut si fiat non erit in materie sed 
in vi sinthomatis secundum illud Ypocratis: alleviatis non se- 
cundum rationem non oportet credere. Verum in principio 
ai fieri potest ubi precedente opere nature medici nam laxati- 
vam non detis ; si autem natura totam materiam nocivam 
expellat similiter non des, unde Ypocras: non oportet novum 
facere etc. Materiam vero totam opere nature expulsam esse 
cognoscimus per urine tenuitatem; per pulsuum inanitionem 
et perfecta crisi cessat fastidium quo infestabatilr infirmus, 
pnlsus in quadam cadit quiete raritate etiam urina discolora- 
tur, et quiete simili nocturna. Sed quia infirmi veneno ine- 
briati avaritie dum vident sine medici auxilio naturam triun- 
pbare de morbo meritum medici retrahunt et retardant, di- 
centes: quid fecit medicus? Ut ab ista opinione mùtentur, 
sirupis inunctionibus fomentis videamur adducere salutem 
quod natura adduxit, et in alterius sic intremus laborem di- 
centes: postmodum morbum graviorem faciendum insultimi 
nisi ei, medicine auxilio, subveniatur, et sic quod nature 
fuerat medico subscribatur. Si vero die eretica adveniente na- 
tura crisim perfectam non potuit operari tamen aliquid ducit 
a corpore, tum, o medice* iuva naturam, ut quod natura non 
fecit tuum artificium efficiat , et que remanserit educas, ut 
natura incepit. 



340 

Considera diversa genera etisia futura ftcmdafll portttami 
materie, nam si filini in ore stomachi, abbominatio, prari- 
tus labiorum , citatio et maxime inferioris labii , tinnita m- 
rium 9 dolor augmentatar in fronte , faturam elisia per vo- 
mitum pronunciabis. Si vero dolor intestinorom 9 infletto veo- 
tris et lateram gravi tas maxime sub umbilioo 9 inferiof per 
secessnm faturam crisim expectabis. Si vero dolor lumbomn 
augmentatur egestione modica existente , per urinam fiet cri- 
sia t maxime si sit gravi tas pectinis et tumor. Si vero in ano 
est mordicatio nimia et punctura , crisis fit per emorroydas, 
maxime si eas consuevit habere. In mulieribua per menatati 
si gravitas lumborum est et femorum et coxarum, et alttem- 
pus menstruorum, advenit. Dolor fronti et timporum, exte»- 
tio vena rum, virus perturba t io, pruritus narium, sanguinea 
de naribus fluere denunciai. SuperQciei oorporia mordicatio, 
saltus et quedam iactitatio et in superOcie maior calor.fodo- 
rem promittit, et de hiis certiores erimus adveniente die era* 
tico indicativo. Si precedenti die indicationistaliaemitierMt 
valde necessarium est ad cognitionem ut offeras opem labo- 
ranti natura. Nam si vomitus dato sirupo acetoso vei aqaa fri- 
gida sive calida digitis vel penna in ore missia invelar Date- 
rà. Si vero per secessum moveatur venter cum oleo violaceo 
inungatur , cataplasmatur cum malva semine lini al 

fenugreco. Et nota quod ego institutor ad digerendam mala* 
riam superponendo ea bullita in aqua membro in quo coeti- 
netur materia digerenda , quia hec laxant humoree et elar- 
gant meatus. Si vero per urinam dabilur aqua calida iaqeo 
sillium ant triferam si vero (1) per emorroydam et ipso 

fuerint turgide nec tamen sangui nem emisserint flebotomia 
apponas ve) sanguisuggas. Si sanguis fluena e naribna fignt 
appareant nec tamen sanguinem emiserint flebotomam appo- 
nas vel sanguisuggas. Si sanguinis fluxus a naribus tigna ap- 
pareant nec tamen sanguis fluxerit cum setis porcinia in mùr 
duna crucis in aliquo Ugno positis frequenter movendo Ugnai 
inter nares et venas narium rumpens sanguinem provocabb. 
Si vero per menstrua malvas bullitas in aqua matrici 
ponas ( (2) et pessarium de mei le et nigella impone). Si 
per sudorem egrum cooperies urceolum in se habentemeqnfll 
ferventem undique involutum panno iuxta se teneat sob pas- 
ti) À pie di pagina e di altro carattere trota* nei Gatte la #- 
guente : Nota quod si materia mala est io capite sea in cerebro '*- 
bet evacuare per os aut per nares cum gargarismaliboa ; ai la «a 
stomachi cum vomilu ; si in spirìtualibus cum taisi et spelo ♦ 4 
in fuodo stomachi aut in iolestinls per secessum ; si in sima fri la 
gibbo epatis vel in urinalibus oris per urinam ; si in matrice per 
vulvam ; si sub cute per sudorem : si in venia per flebotomia»» 
(2) Nota marginale. 



341 

•ttis paciens ut eius vapore apertis poris sudor provocetur. Et 
nota quod si eger eonsuevit cito sudare in sanitate non debet 
multum pannis cooperi ri , quia poris immoderate apertis hu- 
mores in fumositates evaporabunt , et ita sudor emerget nul- 
lus, unde vos videritis multos magis sudantes eum solo Un- 
tbeamine quam cum multis cooperimentis. Si vero est quod 
In verecrisim per fluxum sanguinis a naribus magis expecta- 
bis , quia de proprietate temporis sangilis habundat et in eo- 
dem vere magis flebotomia m fieri precipimus. In estate vero 
sudorem vel vomitum expectabis. Sudorem quia calore aeris 
circumdante pori sunt aperti; vomitum quia de cai idi tate tem- 
poris calidi et leves humores habundant in ore stomachi , et 
ideo in estate expectare vel dare vomitum consuevimus, se- 
cundum illud: Estate oportet purgare supcrius, et maxime 
calidi aeris inspiratione spirituales mealus fiunt latiores. Au- 
tumpno et hyeme erisim per urinam vel per secessum expe- 
ctabis , quia frigido aere circumdante constrictio pori et eo- 
dem subintrante spiritualibus infrigidalis in hiis temporibus 
frigidi generantur humores nec educi per vomitum , nec pa- 
rati sunt per sudorem erumpere et ideo in hyeme cum diure- 
ticis et per inferiora laxantibus subveniendum est. Scienduol 
vero est quod crisis computatio aliquando flt per ternarium, 
nliquando per quaternarium. Si ergo forti s est quod per fa- 
mem ((1) in aliis: formam) ejus ((2) et foriem) motum coge- 
tur, et si materia pauca quod ex hoc perpendes, quia opera - 
tiones virtutum sunt perfecte et veuarum non est pleoitudo 
nec supcrfluitatum multi tudo; et si materia cito digeritur , 
quod per nature inspissationem et velocem anticipationem ac- 
cessionis ((3) digestionis) et acumine ((4) vel longioritate) affli - 
ctionis cognosces , videlicet omnibus hiis concurrentibus per 
ternarium et cito scies egritudinem terminari. Si vero quedam 
adsunt et non omnia per ternarium tarde terminabitur. Sed 
tamen semper et principaliter ad hec fortitudo virtutis vel 
egritudinis exigetur debilitas. Si vero e contra accidat per 
quaternarium egritudo terminabitur , sed tamen tarde omni- 
bus concurrentibus videlicet debilitate virtutis mullitudine 
materiei compactione illius , sic aliquibus deficientibus cito. 
Si tamen nature debilitas exigitur incitare sepius per terna- 
rium et cito calore poris apertis raritalibus delerminationem 
egritudinis expectabis. In yeme vero per quartanarium et tar- 
dius poris aeris fhgiditate constrictis adveniente die eretico 
signis preeedentibus digestionis si in nocte precedenti diem 

(t) Nota marginale. 

(2) Correzione interlineare. 

(3) Nota marginale. 
(i) Nola marginale. 



312 

rrclicum egcr si! alienus, et vi^iliarum instancla laboret, 
nulla te desperatio pcrturbel. Quod si reccsseris alias in la- 
bore tuo intrabit et laboris lui fructus perei pie t. Timeas er- 
go sed noli desperare quarc hoc fit de divisione materie! per 
membra , cum natura preparat se ad faciendara crisi m. Si ve- 
ro hoc fierent nullo signo digestionis precedente suspectasic 
essent, quia vi sinthomatum et non vi nature acciderent 

Si ergo facta crisi aliquid remanserit quod sit eduoendum 
educetis cum decoctionibus pillulis et electuariis competenti- 
bus. In estate ergo et maxime regione calida scamoneatas me- 
dicinas prohibemus dare et hiis qui facile pargantur, et quo- 
rum egestiones sunt coler ice et quibus epar est de consuetu- 
dine calefaclum. Dabis ergo decoctionem, quara sic facies: 
[runa violacea bulliant in aqua et in Illa colatura resolvatur 
_ et s. tamarindi , cassie flslule ^ s. et sorum colabit, et ap- 
ponatur § mirabolani citrini, et tota nocte dimittas sob 
divo si fieri potest: et mane colatum dabis. In manedebetdari 
magis quam in nocte quia in interioribus calor multiplicatar 
in nocte , liquidarvi ne ateriam facile exsolveret magia in na- 
ne quam in meridie, quia inmaneexfrigiditatenocturnaaeris 
nutritiva sunt fortiora , et est aliud quod non iu meridie da- 
retur decoctio eger tota die si audeat comedere. Debemus an- 
tem in decoctione poncre mirabolanos qui sunt graviores visco- 
siores, et qui viscositate sua vix possunt pulverizari. Data de- 
coctione statini os lavetur cum frigida, detur aliquantulum si- 
rupi vel zuccare ad potandum ut tollatur malus sopor. Ht- 
sticetur autem pomuin vel fenugrecum vel menta. Ugentar 
etìam brachia ut per talem stricturam stomachus constringa- 
tur, et ut spiri tus et fumosità te s currant ad locum strictum, 
et minor motus circa naturalia sit, et ibi facilius retineatur. 
laceat ergo paciens supinus, capite aliquantulum elevato ut 
eructationes apprehendat, nares et os aperìat ut omnia abho- 
minabilis fumositas evanescat. Cum autem ceperit sellaresat- 
viter ducatur ad sellara ad quatuor vel quinque aaaellatioesl 
conatur; postea vero de aqua frigida bibateteum urinare 
jam cessabit ducere, bibita aqua frigida vel calida digitisi 
ore missis vomitus provocctur , quare quod attraetemi est per 
medicinam sic evacuatur ; si retineatur digestionem et aQss 
operationes impedit. Quo facto cibos parabis ; sed al fcW* 
non fuerit dabis pullum elixum , aves minores et vinoni al- 
bum limphatum. Si vero febris adirne pennanserit coduwUP 
dabis escara. Si valde erit debilis extremitates alarupi puDi 
elixi , vel facies galli nam in aqua dulcissime coqui et poste* 
eam in mortario positam simul cum mica pania conterà oro- 
nino et proicies aliquantulum desuper iuris ubi corta fuerit 
gallina et colabis fortitcr torquendo, etquodcxierit deraitti- 
tur ubi rcsidcat ; et uuctuosuin quod supernataverit probi- 



313 

cias, ideo quod si vinupi non biberit nichil comederet sic eum 
decipies. Accipe forte acetum et inde lavet linguam quasi sor- 
des extergendo 9 ut lingua saporem aceti accipiet; deinde di- 
gitos infusos in forti vino ((1) ad nares egri ducat quasi inde 
tollens aliquid et postea in cipho madidato vino) ponas sue- 
cura mali granati acetum vel aquam vel raicam panis combu- 
stane post infusam modico aceto vel vino , et cum biberit au- 
feras.ei ciphum ne totum bibat, et post hec extimabit sevi* 
num bibisse, quod ei cum timore propines: sic memini de- 
cepisse quemdam coroitem. Septem diebus non solum cum 
decoctionibus , verum etiam eum 6irupis laxativis remanen- 
lem purgabis urinam. 

De b ir tipo laxatiw quotnodo fit. 

Sirupus laxativus sic fit: semina citruli melonis cueumeris 
et cucurbite et aliquantulum polipodii si vis purgare flegma, 
mandali albi et rubei, faeias in aqua bullire et colata aqua ad- 
des zuccarum, sic preparatum zuccarum puiverizabis 9 pulve- 
rem conficias eum albumine ovi et imponens infra dieta aqua 
et cum bene coctum fuerit appones §j reubar bari postquam 
sirupus erit clarissimus , quem propinabis cum aqua frigida 
et cave ne cum dederis cibus sit in stomaeho» In hyeme da- 
bis pillulas et clectuaria, pillulas sero, ut in noeta calore re- 
vocato ad interiora, ut solida substantia pillularum dissolva - 
tur; a media nocte in antea dabis electuaria , ut oxi , trifera 
sarracenica, electuarium frigidum, vel elcctuarium de succo 
to. et si forte hec simplicia vel scamoneata in pondera 

tres vel quatuor 9 , scamoneam si tritam cum decem granis 
inasticis in pomo concavato obvoluto in pasta fae bullire et 
postea cum electuario conficias, vel quod est meliu3 scamo- 
neam et masticcn si pulverizatum ligabis in panno lineo sub- 
fili et ponas in aqua tepida et mane proiecto panno quod in 
vase remanebit quasi lac accipias et inde conficias electua- 
rium. 

Considerare nos oportet horas in quihus natura operatur 
crisim, ut in illis Loris sequentibusnullam demus medici nani. 
Verbi grafia prima septimana sccundum lpocratem habetsex 
dies integros et xvj horas diroidiam, finitis illis sex diebus 
et jrvj horis supra cibum nullam infirmo debemus dare me- 
dicinam. Secunda septimana habel vj dies et xvj hores et di- 
midiam, de xiiij et viij de xiij que remanent propter octo 
que remanserunt de septimana, in quibus horis expectabis 
crisim et non dabis medicina^. Simililer tercia septimana ha- 
bet vj dies integros et xvj horas ut xvj sumanlur in octo vj 

(1) Addizione marginale. 




34 i 

diei, et sic et sic de ceteris usque ad xx vicesimn» habetx?j 
horas in quibus expectabis cri sim et nullam medicinam lixt- 
tivam dabis. Sic in secundo xx dies et bora considerici tan 
in opere nature quam in nostro artificio. 

Preterea nos oportet considerare non solum egrltodÌMiVB* 
rum sinthomata egritudinis. Dicantur autem sinthomata pi* 
va accidentia que ex qualitate et quantitate materie septmae- 
cidunt. Sunt autem sinthomata hec: constipatio ventri» tei u- 
rine, fluxus ventris nimius, sitis nimla, vigiliaram instai- 
eia, falsus sompnus si ve o p pressi o, dolor nimiqs ( (1) velvo- 
mitus). ventris constipatio maxime fit in febrlbus liquidtori- 
bus partibus superflui tatum colore febrili consumptis rellqam 
condensatur et transit in squibala, biis enim suppositoriis 
Vel clisteribus subvenimus. Suppositoria sic facies: acci pe mei 
et in sartagine vel teguia calida frixa vel torrefac 9 et pnlve- 
rem salta admisce , et move quousque spissmn sit 9 et laÉJT' 
ma in aqua (sic) quasi tuellum longum et rotunduru in 
titate minoris digiti ut non magis sit mordi cali vani, *| 
stercora muris pulverizata et pone in loco ut perflet 
ut infrigidetur et condemsetur et induratur, vel de solo-I 
taurino vel de grano salis vel de tirso caulium inunctoln aa~ 
pone saracenico vel mercurialem tritam super tegulam caie* 
factam suppone, hoc enim mundificat pudìcum circulum et 
intestina, quando sunt sensibilia mordicantur, monticata ao< 
L ventur ad exteriora ((2) stercora) ex peli end a. 

Clistere prius facies mollitivum quasi materie digestivom, 
deinde inordicativum. Nam si a principio feceris mordieatl- 
vum siccità tem illius quod intromittitur cooperante confà- 
elione superfluità tum Set totum terrestre. Clistere mollitivnm 
sic facies: malva, pruna , herba viole f mercuriali» in aqur 
colata tepeflciatur (3). Cum autem clistere intromittitur fadai 
paciens, capite deflexo, nati bus elevatis mane os tenevi aper- 
timi et non loquatur ne a spiritualibusconcipientibu» flati» 
nutritiva comprimantur , et antequam intromittatar intinga 
capud illius multum in oleo, vel in alia re unctuosa et tor- 
quendo intromittas, ne recte impellendo findat intestina* 
Postquam autem clistere intromiseris obturato pudico dreni* 
egrum a pedi bus leves atque concutias, ut quod est infrondi- 
sum per clistere ascendat et fecibus admisceatur et àliquando 
super dextrum latus, àliquando super sinistrimi facies ègra* 
iaccre, et ventrem mani bus moveas quamdiu poterit tofera- 

(1) Aggiunzione marginale. > 

(2) Io margine. 

(3) Nel margine vi è segnata questa nota: Si non habentor iste her- 
be fac cum aliis mollili vis, ut de brodio (riparimi ani carniui- ani 
cum aqua tepida oleo violaceo et s milibus. 



34S 

re , postea surgat ad sei lana nec dimiltas ipsum muHum ma- 
rari super sellarti, ut ab eo quod rem a net magls feces In in- 
testinis dissolvantur et intestina copiosius mundificentur, vel 
acclpe fenugrecum, semen lini, malvas et fac bollire in aqua 
salsa vd salmacina ; deinde cola et aliquantulam ((1) id est 
modicum) adde butiri recentis sine sale et prius incorpora bu- 
linilo cuna mei le et postea simili misceas et iterura cola et 
misce vel sulphur et p redi età s herbas et polipodiam fac bui- 
lire In aqua salsa, et addito melle et oleo cura succo mercu- 
rialis ut diximus per clistere inice, et hoc est aliquantulum 
mordicativum proptej succum mercurialis et polipodii et si 
vis facere mordicativum coloquintam in aqua salsa fac bulli- 
re et resolve aliquantulum salisgemme et fellis tauri et de co m- 
positis medicinis fac clistere mordicativum, adde yeralogo- 
dium, theodericon emperiston vel ancordinon, catholicon 
Imperiale, benedicta, yerapigra resolutis in aqua salsa : sic 
focimus apopleticis, epilepticis , letargicis. Et nota quod ista 
dateria mordicativa in acutis febribusintromitlinondebeant. 
frrecipimus ergo in nimis constipacionibus nullam dare me- 
dietnam laxativam et maxime dissolutivam nisi prius corpo- 
re per clistere parato ad (lux uni. Si vero fluxus ventris fuerit 
nimius , datis constrictivis tam in medicinis quam in potibus 
quam cibis et precedente purgazione ex expicitiva (sic) scilicet 
cum aqua rosacea vel pluviali, dolore existen te ab umbilicoin- 
ferius egestione colerica vel sanguinea cum clisteribus supra- 
dictis subveniatis, post fac clistere mordicativum ((2) vel mun- 
di fica(ivnm) post conslrictivum , quia ut consolidentur vulne- 
ra oportet ut prius mundificentur. Mundifìcativum clistere sic 
facies: Ordeum pistatum et bene mundatuin fac diu bullire in 
aqua calida et postea quod liquidimi erit in tali aqua proicias 
spissum autem per pannum cola et extorque et que exierint 
retine, et ibi resolve aliquantulum mellis rosacei et iterum 
cola ne ibi superfluitates de melle rosaceo opilant clistere et 
tepidus misce quod remanebit in paciente quia nicbil mordi- 
cativum recipit et hoc utiliter valet quia aqua orde! mundi-* 
ficat multimi. Nota quod illud debet Aeri ante prandium inte~ 
testinis mundatis a superfluitatibus prime digestionis, et tot 
diebus hoc facias donec videas aquam il lana exeuntem puram 
sicut intromissa est. Hoc autem non facias non semel vel bis 
vel ter in die ne frequenti intromissione clisteris rumpantur 
intestina et eger debilitetur. Mundiflcatis autem intestiniscum 
constrictivis insistendum est, quod sic facies. Accipe pulve- 
rem boli, sanguinis draconis, gummi arabici prius combusti, 
et simphiti, resolve in succo plantaginis vel corri gioie et ini- 

(1) In interlinea. 

(ij Correzione interlineare. 



346 

ce. Yel accipe gallas rosaceas couchilias marina* et in subii-* 
lissimum pulverem redige, et succum'cius cainsubtiU alba- 
mine ovi mixtum per clistere inice , et quocumque paciontur 
thenasmon de colera mordicante pudicum circulum , et ip*a 
mordicatio provocat fluxum. Accipe serum caprinnm recens 
sine sale et reso I ve in aliquo liquore, cum resoluto adda 
oleum rosaceum et licinium de bombace ibi intinge etcva 
aliquantulum friguerit supcrpone. 

Si vero de frigidità te tcnasmon fuerit, quod cognosces per 
malerias egeslionis et per dolorem gravativum, non saptrpo* 
nes que diximus sed talia non triferam magnani tiriacpm re- 
solutam cum oleo nucis et sedeat paciens siiper lexiviam p«* 
legii calamenli ((*) in aliis mentastri), maratri frondium lau- 
ri, calendule. Si vero urina denegatur ad modicam flnun 
urine provocandum cani cum diureticis, sicut supra dfctam 
est , considerata materia egritudinis pones saper pectina 
Iraniani ursinam , allheam, paritariam , bulliant in aquari 
oleo. Hoc idem facias de agrimonia bullita in oleo. SimiUpr 
facias de scnardipibus et caulibus agrestibus. Si vero mnltMI 
fluxerit et urina est perturbata et spissa , maxime in aoriir 
febribus , vel in apostematibus spiritualibus non est ei ofc- 
viandum. Si vero fiat discolorata et tennis et eepe emiltitnr , 
et potalio nulla aque frigide precessit , scias esse dyabeten, 
id est immoderatum transitum urine de nimia calefadioap 
renum , dum enim immoderate renes calefiunt tanquam H* 
buli insatiabiliter suggunt urinamper ebullitionem colali vel 
inspissari 9 tum ergo debes omnem curam et omnibus appo- 
nere. Accipe ergo succum vermicularis iterali* (!) 

sin rubri et posito rei agresta re coi (!) 

sicut facere confltemur epati et et ( sic ) quia laborantes h0e 
morbo siti nimia infestanlur hibant aquam decoctioni* ds 
ag\ gummi arabico, et dyagragaganto frigido» 

Sili nimia incessanter quidam laborantes 9 que ...... aita 

spiritualibus quandoque a nutritivis ante ex nimia siccitala(l) 
fumigatio sicut quando storax calamentum vel xilobalflaunu* 
vel ambram ponimus et mulierem tectam facimus per infarto* 
ra fumum recipere ad provocanda menstrua qua retinentar 
propler frigiditatem. Et contra exitum ani facimus sufltami- 
gationem de pice greca 9 stercore bovino desiccaritibu*. Eri- 
ca ti o nes u tim ur quando materiam intercutaneam per poro* 
volumus educere 9 aut fricationem non si materia fuerit com- 
pacta ut flt in spasmo; fricatio fit de sale vel vino forti vel 
carne marina vel de aliis mùndilicantibus et hoc facimus in 
balnco vel aere calido. Yeutosani cum igne ponas ; accipe Blu* 

(*) In margina- 
ti} Maucauo nel Codice due carie intere. 



347 

pam vel aliquanlulum lini et pone in aliqoo instrumento vi- 
treo perforato, 6tupam accende cum candela, et statina su* 
perpone loco pacienli, quia ignis trahit aerem ad sui nut ri- 
menta m , que est in ventosa ; et qnia vacuitas sine aere esse 
non potest trahitur ventosa et adherens membro suggit ven- 
tositatem intercutaneam. Nichilominus etiam laboramus un- 
gaentis calidis et oleis materiam subtercutaneam alterare at- 
que consumere et quia de oleis mentionem fecimus q uà 1 iter 
flant videamus. 

Oleum fit de herbis , de fructibus , de seminibus, de lignisu 
De herbis , sive de rati ici bus sic facies; In oleo communi ca- 
lefacto aliquantulum herbas vel radices parum contritas di- 
mitte ad minus per septiraauam et condie maxime herbas ma- 
nentes in vase. IJÌUmo fac bullire ad ignem et cola et usui 
reserva. De floribus sic facies: accipe rosas vel violas et re* 
pie vas usque ad medietatem ; deinde infunde oleum ut sit 
repletum ad summum : deinde vas obturatum soli exponatur 
ad minus per quadraginta dies et omni septimana bis mo- 
veantur flores: ultimo colenlur et usui reserventur; et si vis 
quod sit valde clarum oleum colatum effonde super aquam 
tepidam in vase vitreo, et quod supernataverit collige cum 
borobace et expressionem in alio vase collige, et hoc facies ^ 
bis vel ter, et erit clarissimum. Ycl aliter admodum aque 
rosacee pones flores et oleum. De fructibus et seminibus sic 
facies, ut de baccis lauri et amigdalarum et semine sinapis: 
Accipe baccas lauri et per duas vel tres dias dimitte eas ad 
umbram ut earum bumiditas consumatur ; deinde fac bullire 
in aqua et depone ab igne et quod supernataverit collige. De 
amigdalis sic facies; Amigdalas enucleatas et contritas pone 
in olla rudi sine alio liquore, et superponas caldano bulli- 
enti , ubi vapore aque resolventur amigdale; deinde torquen- 
tur per panuum et quod inde exierit infundatur super aquam 
tepidam, et , ut diximus, cum bombacc colligatur. De semi- 
ne sinapi sic facies: tere semen sinapis et pone sub calido ae- 
re , prius tamen aspergatur oleo communi , deinde exprima- 
tur per pannimi , et quod inde exierit reservetur. Oleum il- 
lud mulluin valet in arthetica vel frigida causa. De quolibet 
tigno sic facies : fac frustra de ligno et pone frustra in olla in 
fundo perforata sine alio liquore, et illam ollamfabrica su- 
per alteram que sit posita sub terra, et ignem undique accen- 
de, et sic pauladim Ugna resolventur et illud cadet in ollam 
inferiorem. 

Postquam tracia vimus de causis sanis efficientibus, preser- 
vantibus et conservantibus, ageudum est de nutrientibus et 
rcsumplivis que exhibentur convalescentibus. Morbo igitur 
superato paulatiin oportet dietam ingrossare, nec quolibet in- 
dccenlcni uti sicut quidam l'aciuut quando convalescit. Quia 



348 

membra de precedenti pugna debilitala adsumpta immilli* 
non possunt; inde per indigestionem superfluitates generato 
morbi efficiunt recidivarli, et accidit eis, ut dicit Ypocratss • 
plerumque omnes male habentes secundum principia bene 
reficientes et nichil addentes, in fine rursos abstinet , et ideo 
volnmus ut per aliquos dies faciatfs conValescentem ufi tali 
dieta ut nec in quantitate nec in caliditatepeccet. Valetaerb 
immutatio, maxime in aestate ut frigidiore et humidlore ve- 
re. Si vero tolius regionis illius aer sit corruptus ut ex pe- 
ludibus, stagnis aere facias a malutinali bora usqae ad ter- 
eiam fgnem accendi in domo in quo moratur infirmai ad de* 
siccandum acr et depurandum. Si vero non propter illud con- 
valescet scias reliquias humorum esse in corpora , quosopor- 
tet te conducere ubi natura reperit, et facit libi viam egrì- 
tudinis. Laudamus ctiam ut aliquantulum sanguinis extraha- 
tur, quia muHociens snnguis de predicta putredine in fe- 
brcconvalescentia aliquantulum remanetinfectus, undemeoh 
bra depurantur et fumositatescorrupteevaporant et membra 
alleviantur. Aliquando ducas balneari et eis proenretor hai- 
neum temperalum. Quibus balneum ingredientibus ungatar 
epar cum oleo violaceo vel rosaceo et totum corpus inunga- 
tur et fricetur doncc in sudorem vertatur, quia superfluìtatai 
quas natura eicit ad extcriora in fumositates evaporant et il 
sudorem erumpunt. Deindo balnecntur in aqua tepida; logre- 
dientcs ibi aliquantulum moventur; egredientes primo panni! 
bene invól vantar tic possint infrigidarietbibantsirupumro» 
saceum vel violaceum vel zuccarum rosaceum et aqua rosacea. 
Cum aqua rosacea odorent et aspergant super faciem et in ?o- 
lis manuum et super loca pulsuum et parum exterius sudant 
et ut quod de lutmiditato membra confluxerant ab aqua ad- 
mittant. Pariter Tacite aliquando con valescentes consueta atto- 
gant opera et aliquando fiat de eis sermo ut incipiant delectiri 
et eam quam in egritudine in convalcscentla teneant dietim. 
Coetanei sint presentcs quidem consuetis habeant sermonem, 
verbi gracia si sinl pueri voca pucros qui coram eis comedant 
et faciant nundinas suas ut faccre consueverant 9 et sic invi- 
teli t et uppetent, ludant etiam coram eis cum troco vel aliquo 
alio ludo. Si milites et nobilcs sint fiat sermo de ancipitibos 
canibus et equis. Senes senein invitent et ei confabulentur, 
quia si senes \ident iuvenem robustum corpore cervice ex- 
tensa rubentem et g< su niobi lem f credatur qnod et multutt 
niacerantur inlerius. Et duin hoc fiant interdum medicea sit 
abscns, deinde ingredialur ad eos hylari vuitu et lete voce 
dicens: lieia quanta dixistis, qualiter, qualiter letauter lusi- 
slis, amodo de nobis non curatis; cito demiltemus eum vobis 
cum gaudio et prosperitale. Scias quod biis verbis multasi 
gaudet infirmus. Duca con valescentes consueta altigunt opera 



349 

inferte (?) superea et postea si se melius habnerint quod de- 
fuerit paulatim addes. Quia ergo iam finem ventum (?) con- 
sumasti , et mea precepta conservasti , tempus est de petenda 
licentia cum leticia ut consulo. Considera ergo eum qui egro 
extat familiarera in primo eius favore acqui ras, farai liar iter 
ei te et tua exponens, quia cum eo de remuneratane tua eger 
habebit tractatum. Quod quantum Ubi sit utile otilium vide- 
bis, apud egrotantem ipsum hunc sermonem habebis : Onni- 
potenti Deo gratias et laudes quam plurimas referimus , qui 
sua sancta misericordia per ministeria nostra dignatus bone 
domum ad quam vocali sumus pristina reddere sanitati. Et 
Dos babemus evangelizare precepta Domini et magistri nostri»: 
Roga ni us ergo ut per vos nobis detur licentia et honesta di- 
missio, sicut si flDbis aliquando indigerint quod ex humana 
fragilitate evenire consuevit amissis cunctis aiiis auxiliis nos 
ipsos preci pitabimus, et preteriti exhibitio nobis erit argu- 
mentum future. Àccepto igitur munere cum graciarum actio- 
ne, et repleta bursa cum gaudio et delectatione primo ab uno 
deinde ab universis , si fieri potest , petita licentia , demum 
vade in pace. 

Explicit liber de instructione medici secundum Àlquima- 
theum. 



t 



PRACTICA ftRCHIHATHAEl 



ARCHIMATHEUS (t). 

Cum qnollibet ( sic ) opus suo artiQcio habeat atestari : ex 
opere enim vel gloriarci consequitur v vel incurrit artifex ta- 
famiam suo nomini non curante. Si enim operi s emergi t per- 
fectio, artifex extollitur; per contrarium vero favor et gloria 
sui nominis sepelitur. Inde ego Archimatheus vestre attillati 
intendens vobis clausa reserare practice secreta prout menu 
et compendiosius poterò proposui quod amor opus ffcteatnr 
et vos finem ex labore assequamini iocundum scilicet Inèrmi 
et honoris adoptionem, gloriam et delectabilem amicorumco- 
piam. Nec librum de novo contexere , nec ordinem me 
vare proposui, nec'quocunque de quallibet egritudine 
dicturus, sed tantum ea quc in quibusdam non in ojmiilM 
experimento didici meli ora, et in quibus in mana me* Deal 
optatum posuit effectum. Non enim a cerebro vel ab aliqot 
principali membro, prout racio exigeret, summam exordiar, 
si prout memorie mee occurreret fecissc interius membronm 
superiori sicut ignobile tractando preponens nobili. 

(2) Dissinteria est fluxus ventris cum excoriatione intesti- 
norum. Sanguinolenti^ egestionibus fit quandoque a superio- 
ri bus intestinis, quandoque ab inferioribus. Hoc sunt'signa: 
Dolor et tordo ab umbilico inferius, quando eger assellat, 
primo emittitur sanguis et quedam muscillagines, et quando- 
que pellicule intestinorum quasi rasura pergameni 9 cum do- 
lore pectinìs et renum. 

Cura. Prius fiat clistere mundiflcalivum hoc modo: ardevi 
exeorticatum et bene mundatum fac bullire diu 9 dein cola, 
proice, ultimam collige, et addito parum mellis rosacei. TaU- 
ter per clistere verte: capite egri inclinato etcruribd* e|er*- 
tis superius, nec se moveat paciens, sed quandia poterli n- 
slinere sustineat; tandem assellet, et atlendenda est egesttonis 
quantitas. Si enim aqua in eodem quanti tate emiserit quin- 
ti) Ex Cod. Manuscript. Biblint. Basilaeens. F. II. 19 Membrane 
In 4.° Scriplura minoscnla rcgularis et polcherrima. Habet pUirianf 
traclalus, et in capile : Stimma medicinae Rogerii. 

In Codice 1084 Bibliot. Valicanae Palalinae cara titolo: Incipit Vm* 
tica Archimalhcj. 

(2) Xel Codice Vaticano Pa Ialino , questo come ogni altro capitolo, 
ha mi titolo : De dissenteria. 



35f 

iecta est, nec in malori , bonnm signum est. Hoc idem facias 
bis Tel ter, donec aqua exeat pura» Clara , qualis fecilicet in- 
iecta fuit, non infecta sanguine , quia tunc signiflcat vulnera 
intestinorum esse bene mundi fica ta , nec al iter possuttt con- 
solidali nisi prius mundificentur a sanie in eis col Iecta. Hoc 
facto, adbibcndnm est clistere constrictivum et consolida ti- 
vù no: Athanasiam igitur cuna succo plantaginis vel corrigiole 
distempera, et cum aqua pluviali decoctionis psidie et balau- 
ste totum illud resolve et tepidum per clistere verte ; et hoc 
bis vel ter vel sepius facias donec fluxus constri ngatur. Et 
nota quod in dissenteria non multuni debet clistere intra itti, 
nec impetuose , ne ulcéret intestina , sed leniter et contor- 
quendo. Debet etiam clistere inungi de foris , vel oleo , vel 
predirlo ordei succo, vel aliquo leniflcativo, ut suavius in~ 
tret. Item fumus decoctionis melongiane cum aqua pluviali 
per embotum receptus valet ; vel fumus argille palustris su- 
per carbones assate plurimum prodest per embotum receptus. 
Aliud probatum: accipe pipeam recentem et pinguera, idest 
quamdam pinguedinem a se amittentem et pice navali ad 
ignem resoluta, totum involve et super carbones ardentes 
pone, cuius fumum paciens per embotum recipiat, preeunte 
lamen, ut diximus, clisteri mundificacio. Et notandum quod 
sic debet aptari embotum, ut pars eius amplior superponatur 
carboni bus , ut omnes carbones sub se contineat ; strictiorl 
vero parti superius eminenti canne iniungatur que a supe- 
riori parte sui orificio aperto quo mediante fumus a pinea re- 
solutus predieta possit subintrare, qui fumus spissitudine et 
viscositale sua fluxus solet constringere. De caàna ideo ad- 
didi ne, si paciens parum distaret a carbonibus, forsitan ca- 
loris impelli lederetur ; unde si multum longa fuerit emboti 
cauda, non oportet cannam apponere. Dieta sit constrictiva ; 
emplastra etiam constrictiva sint apponenda, licet in hac cau- 
sa parum prodesse soleant. 

Quod si sit dissinteria a superioribus i n testi ni s , hec erunt 
signa : Dolor et torcio ab umbilico superius , sitis , fastidium , 
egestionem sequitur sanguis. Certius omnibus signum est quod 
cibo vel potu accepto statimdolorem senciunt.Gura: accipe 4- j 
mirabolanorum citrinorum gummosorum ad pulverizafidum 
diflicillimorum , pulveriza subtiliter. pplverem istum pone 
in aqua rosata vel pluviali ut pulvis totus possit in aqua eoo- 
periri , dimitte per noctem, mane cola et per pannum expri- 
me, colaturam da pacienti, solvetur quinquies , vel plus, 
vel minus, cessante fluxu da unam acceptionem zucchari ro- 
sato admixlo pulvere masticis albissimi, et bene incorporato 
da pacienti , postea bibat parum de aqua rosala; postea, post 
imam lioram vel daas, retìciatur pullo asso cum aqua rosata, 
sed ant<»quam in stomacho cibus caletiat statim superpone sto- 



352 

macho emplastrum hoc modo confectam: Pulverem arillonu* 
immaturorum de uva agresti, panini cinnamomi, rosam 
phiti, sumac, psidie, balaustie cum albumine ovi in 
emplastri distempera et stomacho su per pone. Valet etiam hu- 
ius pulvis vel potatus vel in cibo datus ; valet etiam gallina 
cocta impleta et assata, data ad comedendum; atbanaaia 
succo plantaginis vel corrigiole data prode*!* Dieta alt 
stridiva, emplastra, cibi , sirupi et cetera que hanc passio- 
nem probata ab aliis Aeri non prohibeo, sed ea que effleatio- 
ra inveni vobis tradere curavi. 

(1) Est et alia species dissenterie que dicitur epatica, U ejt 
ab epate facta. Fit autem hoc modo : contingit colerai aea- 
tissimam quandoque in epate habundare cuius acumine vul- 
neretur epatis substancia , et vene rumpnntur a quibus saa- 
guis erumpens per miscraicas venas guttatim descendit ad in- 
testina , et ibi coagulatur et per secessum emitlitnr. Cade 
quidam medici simplices et ydiote , videntes sanguineo! eoa- 
gulatum, substantiam epatis esse dixerunt; quod non 
vi de tur, tum auctoritate tum ratione: ratione, quod 
subtiles sint vene miseraice et anguste, substanlia apatia Ri- 
soluta , quomodo per eas ad intestina descendere posaet, ne 
sic alibi transitus posset assignari ; auctoritate, quia, afcat 
legitur in Passionano, nunquam ratio diffinivit substanliaa 
epatis dissolutala emitti per frustra. Talis dissinterie hec pro- 
pria et inseparabilia sunt signa: Sanguis coagulata* émittttar 
egestionibus non commixtus ; pacientes circa dextrum jpo- 
cundrium senciunt fervorem uteis videatur quod ibi sintèar- 
bones igniti. In hac passione precipue vatent localia adialo* 
ria. Fiat ergo hoc emplastrum. Summitates lentisci rubi et 
mirte terantur et succus extrahatur , cui addatur succuatar* 
rigiole et plantaginis , et addito parum olei violàcei et agri-» 
sta cum modica farina ordei emplastrum confice et epattM- 
perpone. Ad idem suecus plantaginis cum aqua deoocttarfl 
melonis cucurbite cucumeris et citroli potatus valet; prodatf 
etiam athanasia et celerà constrictiva , sed hoc frequeftclai 
approbari. Et hec de dissenteria suDiciant, cuius traétatn 
ideo premisimus , quoniam in hac regione sepig&ime 
occurrit, et ideo eius gratia de ceteris speciebua fluxna 
tris dicemus. 

Diarriaest simplex fluxus ventris sine exeoriatioae iate- 
stinorum et absque inoperati cibi emissione, in quo deferta 
licnteria et dissenteriam (l).Fit autem duobus modia, anfex. 
humiditatis quantitate,aut ex defectu virtutis retedUvcqued 
quidem per signa dignoàcilur. Si ex defectu virtuti* reUtati- 

(1) Nel Cod. Vatican. Palatino o.° 1084 vi è qui un altre titolo: A 

dissenteria. 



353 

*e ftaerlt, eger parum et sepe assellet , corporis adest debili- 
tai cuna malfactione, humorose uon sunt egestiones. Quod si 
ftaerit ex babundantia humorum , eger seu sepe seti raro as- 
sellet, tameu multum assellat et humor aromixtus in egestio- 
ne apparet qui aut est colericus, aut est flemmatica», aat me- 
Jancolicus. Si colericus fuerit • citrine sunt egestiones et li- 
quide et spumose; si melancolicus, glaucus cum ponderosità- 
te. Et nota quod diarria facta ex flegmate solet commutari in 
lienteria; que vero ex colera in dissenteria. 

Cura. In tali causa non est utendum in principio eonstrìc- 
tivis, quia etsi ad horam prodesse videantur , tamen in una 
nocte postea plus emittitur quam duobus diebus prius emit- 
teretur. Item a principio quidam ydiote cum constrictlvis in- 
sistentes, et humores qui purgari debuerant retinentes, pexi- 
mas induxere febres et mortiferas. Nos autem purgamus hu- 
mores in causa existentes competenti medicina, coieram cum 
decoctione cassie flstule t tamarindis, mirabolanorum citrino- 
rum; flegraa cum decoctione polipodii, hoc modo: 1111 Tel v. 
radices polipodii facimus in aqua bullire , et addimus J iij 
agarici, post mirabolanorum kebulorum r j» et scilicet cola, 
mas , et colaturam damus ; melancoliam cum decoctione se- 
ne, thimi, epithimi, mirabolanorum indorum et cetera; sca- 
moneatas vero medicinas et acutas dari prohibemus , facta 
purgatione cum constrictivis insistendum: Damus igitur len- 
ticulas hoc modo preparatas : Lenticulas die ac nocte aceto 
infundes , et ad solem vel ignem desicces , pulverizes et cum 
aqua pluviali coquis, et addito favo mellis commi sces, etus- 
que ad moderatam spissitudinem decoquis et ad comedendum 
dabis. Et nota quod si multum fuerit de melle in favo, parum 
exprimimus , et quod exprimitur prohicimus, reliquum len- 
ticulis addimus. Hoc experti sumus et effectum gavisi sumus. 
Ad idem vitella ovorum elixatorum cum agresta distempera- 
torum plurimum conferunt. Yalent etiam fructus constrieti- 
vì , ut sorba , coctana , mespila , corna , et cetera constricti- 
va. Quidam si ex defeda virtulis retentive fiat diarria, con- 
strictivis maxime confortativi» curatur. Yalent omnia predi- 
età constricti va , neque in tali causa purgatio est facienda al* 
cut in diarrea ex bumore facta. 

Lienteria est fluxus ventris cum inoperati cibi et potus e- 
ìnissione. Quando scilicet cibus tantus et talis fere emittitur, 
qualis et quantus in stomaco recipitur. Fit autem tripliciter: 
ex viscoso flegmate villos stomaci lenificante, aut ex preeun- 
te dissinteria , aut ex defectu virtutis retentive. Ex flegmate 
hoc modo : quandoque flegma viscosum in stomaco et in su- 

(1) Nel Cod. Valicano Patet. N.° 1064 qui comincia il capitole 
col titolo : th diarria. 

23 



33-i. 

l»crioribus intesti nis habundare contingit, ande villos stand 
leniQcanslubricumcflìcit stomacum et cibumretinere nequkas 
ipsumascemitlif inoperatum.Exdissinteria hoc modo: Conttft- 
git quandoque stomacum et superiora intestina in dissinteria 
Milnerari.ct vulnera postea consolidari et postea cicatriari. 
Cicatrice vero inducta villis remoti s, nec internm indnclis, Me 
renascenlibus in loco cicatrizato, queraadmodum neqne pili, 
in cicatrice capitis renascuntur , necessarie lenificetar stoma- 
cus et ci bum emittit indigestum. Ex defectu virtutis rateati** . 
ve : quando stomacus in sui natura debilitatur , cibava filli 
commissum nequit retinere; item fit lienteria ex diami ex. 
flegmatica causa preeunte ut enim diximus in traetela diar-t. 
rie. Diarria ex degniate facta in lienteriam verti conraer il* . 
Ex assiduo enim discursu flegmatis per stomacum et intatti-. 
na , innascitur quedam limosilas et quasi quedam viscoailas,. 
sicut solct Aeri in canalibus aquarum, unde stomacai et lari 
slina melancolica front et Ionia villis quodam modo flagrata. 
sepultis; unde fit lienteria. Si fuerit ex viscoso flegmate, H*fr> 
malico sunt egesliones; si ex dissinteria, ardor superiora*. 
intestinorum et stomaci, et sanguinolenta precessi! qgftfi*. 
superioruni intestinorum. Ideo dico quia dissen teriam ex in-. 
ferioribus inteslinis factam non solet sequi lienteria* Amai 
enim in stomaco cibus digerì antequam ad interiora intestiaa. 
descenderet. Si ex defectu virtutis rrlrntirn ridnnnt qnnlsM 
signa in tractatu diarrie dieta" ex defectu virtutis» debilitatia 
scilicet corporis cum malfactione , nec humorose fliint ogcisllri i 
nes. Unumcumque fiat lienteria hoc est generale signumfeoi . 
cibus inoperatus emittitur. 

Cura. Si sit ex viscoso flegmate , purgandus est cani ME* 
petenti medicina ut yera pigra vel benedicta vel ctuahacdffc- 
coclione: polipodii 3iiij in aqua decoque cola, ot incoiatati 
pulveris agarici, turbi t, hermodactili ana r ij reaolve,#fclfc 
mitte per noctem, in mane cola, colaturam da. Vel jKpopao*i 
do : pulveris esule 3ij vel iij secundum vires pacientia. ùtàpi' 
codione polipodii addito parum aneti vel feniculi, et 
masticis dissolve et tptum cum substanlia , scilicet noi 
tuo», propina, et ita solvetur. Ad constringendum his otaréi» 
semen nasturcii, sinapis, strucii, idest se minia caulicoli ap*" 
stia, equaliter tereeteum aceto squillitico quod untptttif 
sufficit distempera et propina. Dandus est etiam pallosi 
cum sapore hoc modo facto : panem assum in acelo » 
que infundatur pone, deinde extractuin tere, addilla sarto* 
filo et menta, cinnamomo, nuce muscata, fustibus gariofk 
lis, et cum predicto aceto, vel succo maligraoati acetosi di- 
stempera, et cum pullo asso ad comedendum propina. Die- 
tam con$tricti vam , electuaria, empla$tra, sirupos et estera 
ab aliis probata non vitupero; . sed hec probavi meltora. Lieo- 



355 

terital ex pteeunti dissinteria factairi reliiiqdé incttrabilem. 
In cicatrtéibus enim, ut iam dixiraus, villi non possunt te* 
nasci. In lienteria, ex defectu virtutis reientive facta , non 
utimor purgatione sed solom constrictivis et confortatìtibtis, 
ut suut corna» coctaua, mespila 9 pullus assus cum predicto 
sapore datas , et etecluarta confortativa , et cetera in fatine 
modano. 

(l)Tenasmon est difBcnltas egerendi cum magno conatu.Fit 
antem quandoque ex flegmate viscoso, quandoque ex Colera. 
Ex colera hoc modo : Gontingit quandoque coleram in villis 
longaonis ha bua da re, que ex animine mordet et pungit lon- 
gaonem et infert voluntatem assellandi. Eodem modo flegma 
viscosum predictis villis adherens feces retinet 9 et sequltur 
voluntas egerendi cum difficoltate, linde prò diversitote cau- 
sarum diversa occurrent signa: Si ex colera sit dolor est pun- 
gitivus* et gutte sanguinis quandoque emittuntuf cum maxi- 
rao ardore et punctura ; si sit ex flegmate 9 dolor est gfavati- 
vus, flegmatice sunt egestiones et quedam musei llagines emit- 
tnntur cum pendere. Tenasmon ex colera solet conti ngere, 
maxime iuvenibus colericis in estate, calida et sicca regio- 
ne , usis calida et sicca dieta. Ex flegmate vero facto solet ma- 
xime contingere senibus flègmaticis, in frigida et umida re* 
gione, usis frigida et huniida dieta; et hi is qui consue veruni 
insidere marmoribus. 

Cura. Si fiat et colera , in primo fiat subfumtgium ex de- 
cozione radicis altee, brance, urtice, malve, fenugreci, se- 
minis lini , naribus apertis ut melitts fumus possit subintra- 
re. Deinde aqua proietta super has herbas tepidas sedeat pa- 
tiens donec inciptat inspissari» infrigdari. Deinde vero parti- 
bus inferioribus cum linteamine bene mundatis, imponator 
licinium hoc modo factum: Accipe sepum caprinum, lique- 
fac in sartagine vel testa, et addito oleo violaceo et rosaceo 
et albumine ovi , totum commisce et fac unguentum et unum 
licinium de bambace intinctum immitte. Sit autem licinium 
unius digiti lougitudinis, et non sit nimis grossum quìa si es- 
set nimis grossum remaneret exterius unguentum. Si fuerit 
autem ex frigido (tumore , fiat fumigium ex calidis berbis 9 - 
ut mentastro, marrubio, calamento, origano, Savina, pule- 
gio, et similibus: deinde triferam magnam cum oleomusce- 
lino in testo diu resolve, et ex tepido linicium inunge et in- 
tronai Ite. Si vero nimia fuerit frigiditas in causa infundatur 
licinium cum oleo muscelino et tyriaca, vel esdra, vel adria- 
no. Licinio vero intromisso, obturetur pudicus circulus, vel 
paritaria, vel absinthio , super laterem calidum calefacto; 
vel superponatur sacculus ex pulvere baccarum lauri , cimi- 
ti) Nel Cod. Vatic. Palat. n.° 1084: Ik iwoma. 



356 

no repletus , tamen primo calefactus. Aliod encatiMU tat 
de foliis porrorum in oleo frixorura. Aliad probatm: Pa- 
cienlem iacentem saper ventrem, lumbos et renee al partae 
illas longaoni superpositas usque ad extremum spondile pe- 
troleon tepido inunge : Deinde super asperge pulverem-bee- 
carum lauri , cimini, serainis nasturcii, pttfegii, mastici*, 
thuris ; postea fascia ligetur , et dum hec localia fiunt odiato* 
ria, tegula calefacta desuper in aere teneatur; ne frigidità* 
aeris paciens Iedatur. 

(1) Ycteris est exitus ani , quando interior pan loagaaah 
aliqua de causa emittitur et inversatur. Fit autejn qnandoqna 
ex nimio conato assellandi et ex frigidis liumoriboe Ioogao- 
nem aggravantibus , unde sepe accidit eis qui conaaewnt 
insiderò marmoribus. Fit autem quandoque ex Tolaratinan 
proprius? Gogooscitur hec passio ex patientis iudicio et pal- 
lore faciei. Unumcumque habeat fieri in primis fiat sabftiaM- 
gium ex decoctione gallarum, rosanim, psidie, balauaUaia 
aqua pluviali, patiente sedente super sellam perforatam alia- 
ne cooperto ut partes ille sudare possi nt. Deinde remota ÌUp 
decoctione, fiat aliud subfumigium ex colophonia et atareon 
vaccino sicco super carbones positis, egro ut priua aptfftp; 
quo facto, mundentur et extergantur partes ille ctun Unthaa-- 
mine et clunibus egri superius elevatis, intestino egreaao 
peraspergatur pulvis colophonie, stercoris vaccini t 
marine: rubeorum lapidum qui in littore maria et qvoraa- 
dam fluminum solent repperiri , carnis marine, ramini, pai- 
die et balaustre. Deinde natibus apertis intromittator iataafr 
num et claudatur foramen istud cum absinthio veì cum aH- 
qua herba calida; vel si times ne intromissione intestini pea- 
d ictus pulvis remaneat extra, picena navalem resolve ad ign e a 
et tepidum superpone intestino egresso: deinde suparaiuecfl 
pulverem ; pix adherebit intestino et pulvis_ pici v et &#?* 
terit leniter introduci. Sequenti die faciamus ipaum 
in predicta decoctione usque ad umbilicum; leribaa ^ 
bilibus cibis utatur ut facile possit assellare; nimios mbkyffh 
natus facit intestinum exire. Hec cura certis et congni l|lfài 
poribus iteretur donec patiens liberetur (2). .' ..„ Jà 

(3) Emorrois est apertio venarum qua terminanti», a^a* 
num. Emac enim grece sanguis dicitur latine rota fluxqs, ap- 
de emorrois fluxus sanguinis. Contingi t autem dupUdtar, alt 
ab exterioribus, aut ab interioribus: ab interioribui ut quan- 
do vene ille replentur sanguine colerico quem eònttaare 
nequeuntea rumpuntur , et sequi tur emorrois ; ab. esteriori- 

■ 

(1) In Cod. Vat Pai. 1084. SéquUur de exitu ani. 

(9) Forse Ycter idest exitus. 

(3) In Cod. Vatic. Palai. 1084 : De emorroidibuu 




357 

bus, ut aeri* frigiditate, marmorum insegatone , unde vena 
eonstricte rompuntur et sangui nem emittunt. Et notandomi 
quod hee purgatio quibusdam est sollempnis, unde pericu- 
lutn ineurrunt si omnino eonstricte fuerint, maxime si fue- 
riot antique et quasi in eonsuetudinem redqcte. Unde Ipo- 
cras: emorroidas sananti antiquas periculum est si non una 
remanserit, aut ydropisim, aut ptisim, aut maniam, aut 
melanooliam fieri. Item capita venarum quandoque rumpun- 
tur interius, quandoque exterius, ut visui subiaceat. Iaditio 
patientis eognoscitur hec passio et quibusdam signis, ut fecu- 
lenti sanguinis emissione, clunium et inferiomm partium do- 
lore et ponderosi tate f et faciei pallore. 

Cura. In primis fiat unguentanti hoc modo : succum absyn- 
thii v arthemisie, foliorum persice, succum extrahe et in eo 
distempera id est quamdam herbam vi lem similem fabis qua 
invenitur sub veteribus cellariis, et addito pulvere boli, san* 
guinis draconis, gummi arabici y thuris, mastici* et panna 
auripigmenti foliati ex batitura ferri , in mortario plumbeo, 
vel frustro piumbi cavato totum compisce, et per noctem di- 
milte, et in mane fiat suffumigi uro patienti ex decoctione tapsl 
barbastri in optimo vino et odorifero; deinde vino proiecto 
•edeat paciens super herbam coctam donec inclpiat ipfrigda- 
ri. Poste a vero parti bus illis bene mundatis, bombax predicto 
unguento illinita ano superponatur si capita venarum e*tra 
fuerint rupta; si vero interius, intromittas licinium predicto 
unguento inunctum , clunibus apertis et egro aptato , ut su- 
perius in exitu ani dixlmus. Ventose etiam cum scariflcatio- 
ne circa lumbos et renes in principio apposite multum valente 
et sic hec cura sepius iteratur quousque paciens cure tur. Ca- 
pita venarum apparentia serico filo ligentur. Si predicta pa- 
rure profuerint, a frigore nimio et nimio conatu et cibariis 
melaneolicum sanguinem generantibus abstineatur, scilicet a 
lenti bus, cauli bus, carne bovina, caprina, sirailibus, et si- 
inilibus, Si vero emorroidas cessantes provocare voi ueris f pro- 
vocande sunt cum flebotomo vel sanguisugis , maxime si ea- 
ruro capita appareant exterius, Aliud ad idem : Pulvis boli, 
sanguinis draconis, masticis, olibani, cum albumine ovi di- 
stempera et plagelle vel carte inducte venarum capitibus ex- 
tra apparentibus superpone , et cum disiccatum fuerit subito 
et violenter abstrahe , et sic removebuntur crustule capitibuj 
venarum superinducte. Valet hoc tantummodo emorroidibus 
de novo eonstrictis. Aliud: fermentum cum succo lappaci! 
acuti admixtum superponatur. Pulvis ellebori* ligri vel can- 
tarides ad idem valent. Aliud: folla albutii tere et herbam 
cum foto succo non expresso superpone, et hoc valet si capi- 
ta venarum extra appareant, si vero interius non appareant, 
lalcant, predicto cum licinio intromittantur excepti* puberi- 



358 

bus coustrictivis. Cuid.mi mulicri liabere menstrua etemor- 
roidas consuete cessavi! utrqmque, cui ex retentione sangui- 
nis melancolici patienli cum menstrua provocarl non poasent 
etate repugnante , veterana enim erat v provocavi emorroidi* 
cum radice yari bene mundata et in modam licinii inlromis* 
ga , ita quod sanguis tota die emanaret, et sic curata est* 

(1) Henstruorum defectio aut naturaliter autaccidentaliler: 
naturaliter ut in senectute, et in his non est utondam medi- 
finis cum deficiant ratione etatis ; accidentaliter maltis Mh 
dis, ut ex ieiunio, ira, sollicitudine, ex febre preeu^te, •* 
nimio fluxu sanguinis, vel per nares, vel per emof*oièps f 
et multis aliis modis, maxime vero et frequentine eolentdft- 
flcere, vel ex intensa siccitate menitrualem consumante 
guinem. ut in sintheticis, vel ex grossicie sanguinis et 
tuum constrictione , vel ex sola frigiditate, vel ex grosso 4 
viscoso humore, Si ex predictis defioiant, vel ex ieiaqjp, vel 
ira, manifesta sunt signa: si deflciant ex grossicie aaqgalnis, 
hec sunt signa: vene in tibiis apparent infletè, qriqa rabi- 
ttinda vel subrubicunda et spissa; si ex sola frigia tate, ori- 
na apparet discolorata et tenuis; si ex frigiditate viscoso Pag- 
inate, urina est discolorata et spissa et tempore menstruofu* 
quedam flegmata viscosa e mi tt un tur, parum tamen et, ut 
breviter dicam, unumcumque habeaqt reti peri, non dlcoda- 
flcere. Hec signa sunt geperalia: Dolor ab unibili*» infcrias, 
genuum et inferiorum partium gravi tas proptpr colHgang* 
matricis ad partes illas, dolor dorsi et capitia, raflicee oeaiq- 
rum et loca sub oculis livida et subtumida apparent v 
loratio faciei , fastidium ; quedam appetunt cinerea et 
nes et tophos, tocius corporis sentitur gravitai. 

Cura. Si ex nimio ieiunio desinent, nutriatur |M|iiec|Us| 
ai ex fluxu sanguinis per nares vel emorroidas, restringateli 
si ex grossitate sanguinis, incidatur vepa interiori parziali 
et per intervallo sanguis ex tra ha tur, pede ejJstentp faafM 
calie} a; fiat etiam scarificano in tibiis: si ex sola frlgMWe; 
dentar calefacienti a; si ex frigiditate cum humore, defavr**}- 
mei sqpilliticum , deinde purgetur cum theoderico* «iffri- 
steon , vel benedicta ; postea detur triffera magna cpm wp ( 
vel cum succo arthemisie vel rubee maiorìs 9 cowqpÉ0* 
inenstrqa proyocantur hoc modo : primo fiat suffinnlgiail •? 
decoclione savine, mentastri, iuniperi, pulegii, foUonfii lit- 
ri in aqqa commppi, postea lavantur et fojpenteptair paftos 
ille ex eadem aqua , deinde partibus illis bene mupdatis tp* 
tromittatur radix acori hoc modo preparata : acoipe tajtow 
acori recentem in modum digiti foratam, ipfige in ea m<lU 
frusta ellebori albi sicul solet (ieri in raphano ad vomitìn 

(1) In Cod Yalic. Palai. 1084 De mciutruorum defècti**?. 



359 

provocandomi die et nocte dimitte, deinde extrahe elleborum 
et radicem oleo muscellino vel laurino vel communi intinc- 
Um imponat sibi mulier iens dormitum, et tota nocte dimtt- 
tat donec sanguis erumpat. Aliud proba tu m : Radix altee re- 
cens oleo communi tepido intincta et intromissa sine dobio 
menstrua provocat et fetum mortuum sine dubio edaci t, et 
similiter probatum radix acori predicto modo parata, proba* 
tana est. ltem socco rute domestico pecten et partes matricis 
supposi te inungantur et eodem succo farina git conflciatur, 
et bombax imposita intromittatur. Fiant be provocationes 
tempore menstruorom , tunc enim maxime nititur natura ut 
edncat superflua, et sic motu et auxilio nature iuvatur effec- 
tus medicine. Et notandum quod quandocumque radix , Tel 
licinium, vel aliud tale intromittitur matricis orificio, debet 
ligari cum filo quo extra pendente quando vólueris intromis- 
sum possis extrabere. Solet enim matrix sibi attrahere. Plo- 
ra etiam ad banc passionem utilia possem vobis dicere, plo- 
ra enim novi; sed bec certissima proba vi. 

(1) Fiuxus menstroorom nimios fit tripliciter: vel ex Bi- 
nila quantitate sanguinis , aut ex eius acumi ne , aot ex de- 
fechi virtutis retenti ve, que quidem per signa discernimus. 
Si ex nimia quantitate fuerint sepe et mollom effluunt, vene 
in tibiis et coxis sanguinis sont replete, molier talis in qoa 
sanguis debeat babondare. Si ex acumi ne, parure emittitur 
sanguinis, sed cum nimio ardore orifici i matricis: solet etiam 
hujusmodi mulier fissuras habere in gingivis et in inferiori 
labio ex siccitate, et dolorem et puncturam in capitibos mam- 
miilarum ex colligantia matricis. Si ex defectu virtutis reten- 
ti ve, incessanter et ana parum fluunt, eorporis adest debili- 
tatio cum malfactfone. 

Cura. Si sit ex nimia babondantia sanguinis, incidatur sa- 
phena vel epatica in brachio; ventose cum scarificatone su- 
per lumbos et renes apponantur, vel sine scarificatione manc- 
ini liis. De tur dieta pauci sanguinis generativa. Si vero ftie- 
rit in acumine, reprimatur acumen cum decoctione cassie fl- 
stuie, tamarindis, manne, mirabolanorum citrinorum, viola- 
rum, pronorom, malve, brance ursine, foliorum papaveris 
albi; mirtam, corrigiolam facimus bui li re in aqua pluviali et 
facimos suffumigiom vel fomentum. In bac autem decoctione 
apponantur quedam ad reprimendum acumen , ut malva et 
papaver, et quedam ad constringendum , ut mirta, corri gio- 
ia ' f athanasia cum succo plantaginis vel corrigiole valet, sed 
pesserizzata plurimum valet poi vis cum socco corrigiole: 
Guidato media nocte deditaus , stomaco scilicet inanito , et 
liberata est: Aliud: Muscillagines psillii, seminis lini, dra- 

(f) la Codic. Va tic. Palai, n." 1084: Dcflnxu nmstmorum* 



360 

■ 

gaganti, panno lineo inductc et pectini apposite minimi ar 
cumen sanguinis. Ad idem , cerasa et amigdale cum midi- 
lagine psilli et albumine ovi et aqua rosacea et oleo violaceo 
distemperata et cum licinio intromissa plurimum vplet Ad 
idem, pulvis psillii osti, gipsi usti et arilloram inmatno* 
rum 9 boli cum albumine ovi vel muscillagine psilli 
perentur, eteam licinio intromittantur , vel per 
pulvis ibi insalile tur, pulvis boli, sanguini* draconii, 
phiti 9 psidie , balaustie ; cum aqua et albumine ori 
tur, et factis duobus emplastris, unum pectini et attenuai* 
nibus superponatur. Valent etiam hujusmodi eondrlettfi 
fluentibus menstruis ex defectu virtutis retentive. Menstruis 
fluentibus ex acumine sanguinis detur frigida et humide die- 
ta; sed que laboraut ex defectu virtutis retentive'iddifsrt 
magis confortativis et constatativi*, 

(1) lleos est obvolutio intestinorum. FU quandoque exfvos- 
sa ventositate , quandoque ex frigido et viscoso humore, u* 
de stercora retinentur a quibus resolvitur grossa veatasitas 
que non babens exsalationem movetur interina et Cadi oivo- 
lutionem intestinorum, unde sequitur maximus dolor et cent» 
primitur quandoque collum vesice in bis , unde negatur «ri- 
ne transitus. 

Cura. In primis fiat cristere molliflcativum vel mordtestt- 
.Tum: Detur benedicta vel yera pigra cum aqua callda, vd 
iustinum cum vino. Dentur etiam pilltiU notfrt ad 
que similiter valent ad yliacam. Deinde fiant localia 
ria; salviam savinam et mentastrum, rutam cum oleo al 
nullo alio liquore addito, frixa in sartagine et oleo mosedUas. 
tepido prius apo inupctopredicto panno lineo inductum Milo 
mediante superpone tepidum. Si vero nimia ventositas fbsrit 
in causa , locus paciens mascolino calido , sicut prius dfxi- 
inus, inunctus, superaspergatur pulvis cimini, baccani* 
lauri, deinde superponatur predictumemplastrum, AliadfcOr 
batum: stercus lupinum nigrum quia calidius super testassi* 
lefactum et loco dolenti superpositum mirabiliter prodest;d 
nota quod si recens sit stercus nichil operi adderò, sed 
tummodo caleflat et superponatur. Si vero vetus fknerit et 
rum, cum pauco oleo dissolvatur et caleQat et superpoosfafr; 
vesica enea oleo laurino vel communi piena et superpostta* 
prodest. Descendat patiens in semicupio ubi dt deraetioaaP- 
darum herbarum ut savine, pulegii,mte, oalamentf, 
et similium; abstineant a cibis grossis humoresgrossoset 
tositatem generantibus. Dieta sit caUdaetventositatisexIeMt* 
ti va. BeJiqua ab aliis proba ta, utemplastra, iniiìfflOMS, 



(I) Io Cod. Vttlic Palai n/ 1084: Ih H*. 



361 

aaccetlationes de milio calido de panico et sale et cetera ad- 
iatoria non proibeo , sed que protravi vobis trado. 

(1) Lumbricoram species et signa breviter pertransimus f 
qooniam in Breviario et in aliis alioram caria sufficienter o- 
stenduntur , unum prò ceteris vobis tradente* probatam. SI 
igitur fnerint in stomacho vel in superioribus iotestinis lum- 
biid , sic cnramus : corticem radici» pomi granati , abiecto 
ilio duro quod est interius, corticem fraxini accipimus, tert- 
mus 9 et in optimo vino dulci vei in aqua decoquimus et de- 
cocUonem ipsam parianti in sero propinemus, probatum est. 
Cuidam puero lumbricoso pulverem corna cervi usti cum Ti- 
no dedimus et fere XXX emisit; plus tamen valent cum aceto. 

(2) Singultus est motus si ve sonus violente commocionis oris 
stomachi , ex disposinone eias spasmosa proveniens. Fit a«- 
tem quandoque ex inanilione, quandoque ex repletione: si 
ex repletione , bec sunt signa : indigestio, gravita» stomachi; 
in senibus fit et utentlbus larga dieta.— «Cura : pulverem ci- 
mini, baccarum lauri, garioflli, masticis, nueia nauseate, 
in vino facimus bullire et vinum illud pacienti damus; vel 
spongiam vino ilio infusam stomacho superponimua: Item 
diacimioum prodest. Aliud: stomachum pacientisoleomuacel- 
lino inungimus et superaspergimus pulverem eiminl 9 pute- 
gii , baccarum lauri et lana superposita fasciamus. 

Gutta in diversis locis nascitur , sed maxime in iunctarte 
et cubitis, anchis, genibus et articulis manuum, genoani et 
pedum , et dicitur gatta quia de humoribus paulatim et gut- 
tatim ad partes illas reumatizantibus habet fieri. FU autem 
quandoque ex frigidi» et viscosi» humoribus; dolor est ma- 
jor, locus rubet, et tactu calidus repperitur; urina etiam co- 
lorata apparet. Si vero ex frigidi», dolor est minor» locus pal- 
lidus et suppallidus, et urina discolorata. In utraque gutta, 
urina est superius livida et sunt in ea resolutiones in fundo 
vasi». Cura: Gutta ex calidis humoribus facta frigidi» empia* 
stris et inunctionibus cura tur, ut succo sempervlve, solatrì, 
oleo rosaceo et violaceo, et similibus. Gutta vero frigida se- 
pius nobis occurrit et in ea plura effectum habentia expertl 
sumus. In primis ergo detur oximel ; deinde purgamus cuoi 
benedicta, vel cum pillali» nostris ad artbeticam frigidam f 
que recipiunt turbit, knirabolanorum kebulorum, hermoda- 
etili, coloquintide interiori», agarici ana £ij f Aloes Jij, 
scammonee, euforbii, sarcocolle, costorei, oppopanaci, sera- 
pini, bdellii, amoniaci ana §j , sequinanti, mastici»; salta 
gemme, apii, aneti; semini» rute, acori ana Jj, tempera cum 
succo feniculi. Facta generali purga tione apponantur localia 

(1) In Cod. Valic. Palai. 108i: De lumbricii. 
(*2) Ibidem : D$ singulti*. 



302 

adiutoria, munga lui locus calidis unguentis, ot olea lauriao; 
muscelino, arrogon, marcialon, et similibos; polveroni eum 
vitello ovi miscenius et super laterem calidum tótom deeo- 
quimos et ad comcdendum damus ieiunio et mire prodat 
Ipsa etiam yva in vino coeta et loco dolenti superposita mat- 
timi iuvat. Aliud : noclua assata et comesi* liberavit multo. 
Aliud: gummi hedere in modum fabe conterimus necmel- 
tom subtiliter, et projecto ovi albumine predictum polvere» 
vitello coramiscemus el ieiuno damus, probatum est. Aliud, 
semi ni bus et valde frigidis cxibendum : summitates eboli te- 
rantur et extrabatur succus , et ad mix lo modico aqne calide 
propinetur, et hoc proba vi mus. Aliud, tapsus barbaster m 
vino decoctus et frequenler cataplasroatus, cepum cmptaUhm 
iam a medicis derelicluin curavit. 

(1) lctericia est mutacio coloris naturalis cutis in 
turalem, scilieet croceum vel viridem vel nigrum. Fit 
ex distenperantia hepatis que quandoquc fit ex colera rabea, 
et lune cutis et alba oculorum sunt croceo colore; vel ex co- 
lera prassina , et tunc color est viridisi'Vel ex colera nigff , 
et tunc color est niger. Compri mi tur etiam quandoqoe epapa 
splene, ctcalescit immoderate, et sequitur yetericia ,' 
tota cura spleni est adbi benda. Si vero immoderate 
1 efiat, vel ex calido acre, vel cibis et potibus, vel ex tolte, 
vel ex labore, vel hujusmodi, multascoras in libri* aeAonm 
(sic) diversas adbibemus, sed precipue istas. In primis da- 
trahemus sangui nem de epatica, panini tamen in oolélmir 
mis acuatur ; postea damus sirupum acetosum hoc modo pi*- 
paratum: pulvis sandali albi quantum tribus digiti* levar* 
potes cum sirupo acetoso et succo capillorum veneri* «odini- 
scemus, ettepidum omni mane usque ad iiij die* pi opto 
mus ; purgamus et cum hac decoctione : captilo* veneri» 9 
ticamcum.seminibus citruli. melonis, cocomeri* et 
bile facimus bull ire in aqua et colamus et in colatore 
valor -rj pulveris mirabolanorum citrinoronft, et in' 
colamus et colaturam damus. Damus etiam sirupum dlefefr* 
lon , id est de succis hoc modo factum : Capillos v eieri* * 
adiantos , epaticam , radicem scariole , terimus et 
extrahimus, et addito zucca ro sirupum facimus» et 
lida omni mane damus. Tri fiera sarracenica cuna 
riole data multos liberavi!. Epithima de succi* herbaronirt- 
gidarum et oleo rosaceo et violaceo multum valeL Noa'b' 
men a principio fiant frigide inunctiones. Si vero epàr ia- 
frigidetur immoderate , bec sunt signa : color pallido* te fc- 
eie , cutis compressa non rubet postea, labia livent, orinasti 
pallida vel alba, totum carpus male nutritur. Cura: Damus 

(1) lu Cod. Valic Palai n.° 1084: De iclmcia. 




363 

calida electuaria, ut pliris, diamargariton, diatrion pipe- 
reon et bui us Diodi ; inungimus calidis unguentis, ut arrcgon 
marciaton et similibus, sed spccialiter hoc facimus : Pul vis 
semiois nasturcii , seminis urtice , et melle, et vitello ov i com- 
mi scemus, et cum sagina vel oleo crispellas facimus et coti- 
die ieiuno damus. Aliud : Aloen cicotrinum terimus et cum 
melle pillulamus, et euati dormitum bis vel ter vel ornai aero 
damus secundum quod nobis visum fuerit. Damus etiam ce- 
rnei io ebdomada vel bis in mense yerapigram cum vino f dia- 
loes, in quo videlicet ponitur de aloe pulvere ad pondus 
omnium specierum. 

(1) Impedimenlum conceptionis multis modis fit, vel ex si* 
mia frigiditate, vel ex nimia pinguedine, vel siccità te» vel 
extenuata macie, vel apostema matrici*, vel culpa viri, et 
multis aliis modis , sed si uullum borum assit unde fiat im- 
pedimentum , et tam vis quam mulier videantur bene creati 
et bone habitudinis et convenientis etatis, sic iuv^mus: se* 
guenti die post eductionem menstruorum fiat suffumigium 
mulieri ex mentastro, pulegio, foiiis lauri, iunipero, Savina, 
decoctis in vino ; facta fumigatione, fomentet mulier puden- 
da ex illa decoctione ; deinde partibus illis bene mundatis 
fiupponat sibi mulier hoc quod sequitur: Mirra pulveriiaU 
^ij, croci r j» theodoricon anacardinon,cardamomumetpait-. 
co succo arthemisie commisceantur, et licinio de bombice in- 
tincto mulier iens dormitum sibi supponat, et tota noeta te- 
Beat , et in mane utramque medelam renovet ; et hoc tribus 
diebus conlinuis fiat, et a coitu abstineat , post tercium diem 
cat ad balnea et postea coeat , expertum est. 

(2) Lapis in renibus vel vesica generatur ex grossis humo- 
ribus etviscosis, undé sequitur didicultas mingendi et do- 
lor peclinis et renum. Sed nota quod si lapis in vesica gene- 
ratur et fuerit confirmatus, potius cirurgia quam alia causa 
curatur. Sed in principio sic iuvamus: facimus fricari pecti- 
nem et pudenda palientis in balneo cum unguento aureo et 
iuxta ignem, et cum unguentum bene fuerit imbibitum , bai* 
neetur in aqua decoctionis malve, brance ursine, paritarie, 
cretani mariui ; in ipsa balneetur stomacho inanito, detur ei 
succus istarum herbarum ad potandum , scilicet caulicuii a- 
grestis ; et maxime illius qui invenitùr in littore maris etest 
quasi lividi coloris, saxifrage, grani milii, cretani marini , 
et addens parum zuccari ut saporosius sit et ex dulcedine at- 
trabaut membra. Si vero patiens fuerit delicatus et succos pre- 
dieta rum herbarum bibere non possit, decoquantur ille hec- 
J>e in opliino vino rubeo et detur ad potandum, et in ilio 

(1) In Cod Vatic. Palat. n.° 1081: De impedimento concephonis. 

(2) In Cod. Vu tic. Palat. p." 1084 : De L*lna*j. 



364 

vino resol vatur iustinum vel philoanlropos, vel elecfuarioBi 
ducis et sic stomaco Inanfto propinatur, quia melias erit. 
Fostquam vero diu in balneo stelerit 9 supìnetur in ipso bai— 
neo parum ut virga extra emineat, et parum petrolei In testa 
ovi calefacti per virgam cum siringa tniclatur; et eo a balneo 
egresso pudenda iterum cum calidis unguentis ungantur ad 
fgnem; et lana calida iuvolvatur , et hec cura sepius iteretur 
quia probatissima est. 

(1) Gontingit quandoque ex casu vel saltu • vel ex ntanb 
conatu, pannicolum illum qui contiuet intestina omnlno ab* 
rnmpi v unde intesti uà cadunt in osseum et sic homo bar* 
niosus; quandoque non rumpitur sed relaxatur. Rupto pan- 
Diculo cirurgia utendum est. Rclaxatum sic curemus: accipe 
berbam que pes colunibinus dlcitur et florera cameleonte, M 
est cardui : unde fit coagulum combure super tegulam cali- 
dam ei pulverem omni die propina stomacho inanito, et cta- 
nibus elcvatis iaceat paciens et reponatur in testis. Quo facto 
superpone loco pacieoti v ubi seiltcet panniculns rarefarti! 
est, hoc emplastrum: recipe boli, fcanguinis draconls, nn- 
mie. sumac, guaimi arabici, gallarum et parum mastici* , 
eonfice cum albumine ovi et carte inductum superpone et 
emplastro iterum superpoqe laminam plumbeam et similitar 
liga.Cotidie detur pulvis hic emplastum u t remo veatur, qi 
que credas panniculum esse omnino consolidatomi 9 et 
iu otto non laboret v sed iaceat per totum mensem dunibns 
elevatis, nec tussiat, nec conatum aliquem faciat, 

(3) Yomitus Ut ex humoribus quandoque ad os stomachi re* 
dundantibus, et maxime colerlcis, quandoque ex nimla fri- 
giditate vel ex defectu virtutls reteotive 9 et moltis alila 
dis. Si sit ex humoribus, quandoque per vomltum t end 
cibis v quandoque cum cibis eis admixtis emittuntur» Si 
fiat ex frlgidtlate vel ex defectu virtutls retentive , no 
titur humor per vomitum. Si sit vomitus ex replethme 
morum, deotur primo digestiva, post incisiva , post porge- 
va. Si ex frigiditale vel defectu virtutls sic curamqsjcam- 
pnum 9 gallas 9 rosas, facimus bullire in aceto, et in eo le- 
pido spongiam intinctam ori stomachi sepins apponine» 
maco scilicet inanito. Deinde lale facimus sinapisma : 
chum vitellis ovi inungimus et superponimus pulverem 
sanguinis dracoois, sumac, mummie 9 psidie, balaustie, gri* 
le, roasticis et thuris , et superi igamus. ReQcImus egrm ali- 
quo iure; deinde damus perdicem vel gallinam assam t fcd- 
mus eis ius viride hoc modo: panem assum in aceto intana 
proiecto aceto cum menta et cinnamomo terimus , et 

(1) Cod. Patir. Palai, n* 1081 De ruptura panniculi. 
(*i) Ibidem. Cantra xomitum. 



365 

acelo vel sacco mal igranati acetosi distemperamns et patientt 
darnus. 

(1) Paralisim oris incurrit quedam domina post balneont 
in sompno quod bac racione factum frigidum esse credi- 
mas, quia humores dissoluti nec educli fuerit, et simili- 
ter in sompno, naturali calore dissoluti nec educti velcon- 
aumpti nervos infundentes et quasi mortificantes locum fe- 
cerunt insensibilem et os distortum, quem sic curavimus: 
in primis detraximus sanguinem de cephalica vena per anti- 
pasto quia in domina illa multum erat de sanguine , et ut ra- 
cione vacuitatis vene et arteria inanite humores a parte pa- 
tiente altrahent, Deinde tribus diebus continuis in aero dedi 
ei potionem Sancii -Pau li cum vino decoctionis salvie et Ca- 
store» , que dissolutionem in parte prohibent in parte consu- 
munt : Vinum etiam illud diu fecimus tenere in ore 9 et po- 
atea tandem transglutiri. Tandem purga vimus eam cum pil- 
lulis de yerapigra et pillulis aureis insimul mixtia; poste* 
iniecimus pillulas diacastoreas per nares ea iuxta ignem col- 
locata. Ad ultimum dedimus opopiram cum vino predicto, 
et sic curata est, sed in facie quidam tumor remansit et oca- 
lus in lacrimas distillabat prò tumore: inunximusfaciem cum 
unguento aureo et potione Sancii Pauli insimul mix tis, et 
tumor cessavit; prò lacrimis ?uream alexandrinam dedimus, 
et restricte sunt, et sic hoc anno coram vobis quidam para- 
liticum curavimus. 

(2) Dentes conti ngit relaxari ex sanguine vel degniate gtn- 
givis infundente. Si sit ex sanguine cognoscitur quia loco* 
rubeus est, ponatur cufa cum scari Qcatione sub mento. Detur 
dieta pauci saguinis generativa. Si ex (legniate, quod cogno- 
scitur ex pallore loci et multam humiditatem, sic curami»: 
aummitates levistici agresti vel lentisci in optimo vino vel 
aceto bulliant et ilio vino vel aceto tepido abluimusos et gin- 
givas, tamen sine nimia frìcatione, quia cito dolent et omnia 
dolor provocat reuma. Teneatur itaque vimim illod dictum 
in ore et proiciatur, et hoc bis vel ter vel ampliua fiat. Dein- 
de ipso eunte dormitum superponatur gingivis pulvisquire- 
cepit pulveris foliorum olive desiccatorùm et ossiom cancro- 
rum fluvialium pulverizatorum , dactilorum, masticis, oliba- 
ni , cinnamomi. In mane abluatur et cum vino tepido leniter 
et sine fricatione , ut diximua. In sequenti sero fiat sicut in 
precedenti, et cura iteretur donec perfecte curetur. 

(3) Botium habet fieri ex humoribusa capite distillantibns, 
ut aepe contingit hominibus iuxta Alpea habitantibus ; ex Uri- 
ti) In Cod. Valle. Palat. n.* 108*. Contro paralisim. 

(2) In Cod. Valic Palat. o. 108» : D$ rOaxatione dértium. 

(3) Cod. Vallo. Palai, n 1084: Contro botiw*. 



366 

gtdilate enlm reumaticum habent cerebrum. Si confirmafum 
fucrit botium , cirurgia curandum est, sed tamen cum Bui- 
ma cautela , ne nervus vel arteria vel vena incidator. SI fit 
in principio sic curetur : Bibant omni mane vimini decoetio- 
nis viticelle radicis , vel radix siccata ad solem pulverixetur 
et pulvis ille super carbones aspergatur ardentes, et patiens 
per embotum fumum recipiat per os; hoc idem fiat de creta- 
na marina desiccata et pulverizata, vel ipsa recens saper car- 
bones ponatur , et per embotum fumus recipiatur omni mi- 
ne egro ieiuno donec curetur. 

(1) Splenem tu me factum sic curamus: in principio mofH§- 
camns splenem hoc unguento: bull rum et dialtea ana et pa- 
nini olei violacei in ciclamino concavo bulliant ad ignea 9 
et hoc unguento tepido inungatur splen ieiuno esistente egro 
omni mane; postea cum mollificari ceperit cufas. sine acaril- 
catione apponimus , qua remota superponimus apostolicon vel 
ceroneum. Si nec sic poterit dissolvi , ter scarificatione cobi 
apponimus vel sanguissugas ; deinde apponimus apostolico* 
vel ceroneum et diureticis insistimus. 

(2) Asmaticos ex frigido humore sic curavimus : dedimns 
eis diayris, diaprassium et similia, secundum doctrlnam sen- 
ior um, sed in eis que sequuntur speci al em invenimos aftec- 
tum : tria grana ammoniaci albi ut lotum esset in quantitate 
unius ciceris dedimus cum vitello ovi tepido proietto alba- 
mine. In Illa nocte bene se habuit et parum tassi it,sequeBtl 
die fecimus eum recipere per embotum fumum sulphuriavivl 
super pranas ardentes posili; quo facto visus est albi gravidr 
solito quasi vellet suifocari ex dissolutione humorum. Qm> 
facto fecimus eum uti levibus cibis et hnmectantibus propter 
siccitatem ipsius sulphuris; sed postea in tanta quantitate M~ 
mores dissolutos per sputum et excrealiones emisit 9 vi atee 
interpolatane expueret. Ad ultimum dedimus ei metridaM 
cum vino decoctionis castorei ; dedimus etiam ei bis in 
domata XI pillulas Paulini simplicis, et sic evasit. Omni 
potest dari amoniacum paulinum bis in ebdomada et optala 
quandoque ; sed suffumigium de sulphure non fiat nisi raro, 
et cum cautela faciendum est ; in predicto asmatico tanttnì 
semel nsus sum isto fumigio. 

(3) Asmaticum alium ex flegmatico humore sic carariflav: 
Injuncta competenti dieta , fecimus ei fieri eximel de radici- 
bus apii , maratri , pelroselini, rafani: postea VII dlebat 
conlinuis dedimus ei ad potandum su «cum foliorom inam- 
bii et succum ungule cavalline cum vino tepido, scilieet ut 

(1) Ibidem : tornirà tjtenis tumorem. 

(-2) In G»d. Valican Palai. n.° 1081: Ad asmatico*. 

('*) Questo capitolo ò V ultimo nel Codic. Valicali. Palai n * l<*4. 



361 

duo partes essent predictoram succorura et tettia' Vitti. Poste* 
purgavimus illuni cum his pillulis: accipe 4- j polveris recep- 
tionis Paulmi et addita 4* j scamonee tempera vimus eom suo-, 
co apii; melius tamen esset cum sacco rapbani : et feeimutf 
plus quam CL pillulas et dedimus XXI et septies assellavit, 
et melius se habuit. Postea ceroneum carie inductum pectore 
aoperponimus; prece pi mas etiam ut semel in ebdomada ute- 
retur pillulis nostris contra tussim humidam. Recipe: storaci* 
cere, costi, succi liquiritie, prassi ana ~ iij; galbani^mit* 
re, arraoniaci, opopanace, terebentine ana 3 V; formantur 
cum «ucco rapbani. Hiis itaque pillulis, aliis adiutori)* libe j 
ratus est. Sed notandum quod multum cooperala est yirtus et 
natura : luvenis enim erat et iuvenes et adolescentes securiua 
recipere potestis quam senes et decrepilos. Item nota quod 
si receplionem pauliui non habueris, simplex paulinom non 
opiatum cum scamonea potes acuere cocta in pomo vel in ali- 1 
quo cibo potestis accipere, et pillulas inde formatas dare, vel 
scamonea m ipsam in panno ligatam in aqua dimitte , postea 
in aqua illar distempera paulinum et da. 

(1) Fistula sic cura tur: radix laureole desiccata et polveri-^ 
zala sii et pulvere ilio impleatur formam fistole; velcwnmelté 
conficiatur et in modum licinii intromiltatur, ex per Hi m est: 
Aliud probalissimum: accipe radicem canne et eam bene man 1 
datam et siccatam in superficie rade et rasuram Ulani intro- 
ni il te et foramina bene imple, egro prius iuxta ignena bene 
collocalo et parlibus fistulatis bene caleftetis. Deinde rasura 
predicta foraminibus bene impletis supetponantur usque ad 
X dies, lune lavelur fistula cum vino, et bec cura Ueretura 
decem in decem diebus, ut sic ter in mense locua patietw vi- 
si le tur et cura iteretur. 

(2) Pannum recentem oculornm sic curamus: omnt Inane 
lingua leni ter saperducatur; deinde accipe tuciain albani et 
pone in panno et prohice aquam desuper et cola, et itera nt 
aliam, et sic novies; aqua vero que dona vice exierit , eete»-' 
ris proiectis, collige, et in ampulla vitrea reserva, et post 
lingue superductionem, ut dhtimns, imponatur ocolo pa J 
tientis. Deinde facias tale collirium: semen basiliconiiet fe- 
nugreci in albo vino per VII dies dimittantur, ne putrefiant,' 
in vase eneo; Vli° die et fortiter fricentur et coléntar pei 1 
pannum et in ilio vino pone camphoram subtiliter trìtam ; 
tali proportione ut -f j vini ponatur 3j campore, in duabo* 
due, et siede eeteris. Hoc totum ponatur in ampolla vitrea 
ad solem, et permittatur residere. Deinde i lem ni colelur, et 

(1) In Cod Vatic. Palat. n ° 1081: Contra fiUulam 

(•>) In Cod. Vatic. Palai. n.° 108i : Ad pannum ocuiorum. 



368 

quod in panno remanserit prohitiatur, reliquunf reaer retai 1 
et coni opus fuerit oculis instilletur. 
, (1) Tumor faciei cuidam puero etetiam tocius oorporis n~ 
pervenit repente, ita ut a laicis ydropicus indicaretur ; no* 
tamen erat , qoia ydropisis ita repente supervenire nonaolàt. 
Quod cam vidissemus cognovimus humorem illuni eoe ex 
▼entositate cum humore : cutis enim tensa rubescebat, et di- 
gito presso sigmm foraminis faciebat. Quem sic curavians: 
Quia 9 repugnante etate , nec katartico , nec flebotomia poto- 
ramus subvenire , fecimus eum in balneo dia sudare et mat- 
tala fricari. Postquam ibi mullum sudaverat 9 ab interiori 
cellula baluei reduximus eum ad secundam , ubi min» est 
calor, et ibi fecinus totum corpus inungi succo foliorumebaft 
et sambuci extracto 9 et ibidem ledo preparato fecimu en, 
post predictam inunctionem, non loti» pannis cooperlrl ut j* 
daret 9 et multum sudavit. Deinde impletfmus vas equa cali- 
da salsa, ubidecocti erant tributi marini, radice* Alida et 
radix ebuli ; et in bac fecimus eum diu balneari et 
f ricari. Semel in ebdomada iterabatur hec cura; omnt 
die debet fieri si virtus pacientis sit fortis. Hac cura terda ite- 
rata 9 cepit facies detumescere et cepit parum oculos aperta, 
et prius non poterat prò nimia inflatione; quod cum aoblf 
relatum esset , precepimus hanc curam iterar! et aie nulle 
detumuit. Nota quod loco tribulorum possunt posi quidam 
cardi acuti qui in Francia calcetrape dicuntur. " i 

(2) Scabiem patiebatur quidam Salernitanus ornai aeptam 
bri ex colera adusta. In estate et bieme bene se habuit, et de 
fuerat passus per plures annos. Quem sic curavknus a aakla 
a caseo ab oleo in quadragesima, ab acro minibus et stmililes 
fecimus eum abstinere. In fine februarii purgarti»* MBS 
oxi et katartico; post katarticum fecimus eum minuere alM; 
in martio fecimus ei sirupum hoc modo de fumotarra; tei 
co fbmiterre posuimus xuccarum 9 et usque ad 
fecimus bollire, et hoc sirupo usua est omnl mane de tenie 
in tercium cum palida per mensem unum 9 et nec in 
nec in sequenti septembri, nec postea, infestatua eat a 

(3) Quartanam veram ex melancolia exiatente in 
frater mena incurrit in principio autumpni, quatti ale 
mus: In principio fecimus eum abstinere a cibia 
cis , facimusque ei oximel de radiata*. Usua eat 
omni mane cum calida per mensem. In oda va 
luntatem vomendi habuit, yomuit itaque flegma et 

(1) Ibidem : D$ livore faci*. 

(2) In Cod. Vatic. Palai. n.° 1064 : Ad panmmt oadonm. 

(3) Ibidem. Cantra qnarttmm. 



369 

de melaneolld , fiec tamen liberato* est. Placnit tamen nobis 
quia ex hoc per pendi mus digestionem maicriei. In xiij acces- 
sione purgavi raus enm cum hac d e eoe t ione : recipe sene, epi- 
thimi ana g iij , fectftins bullire in aqua cum quadam parte 
decoctlonis hnius , resolvlmus pulverem lapidis lazuli et la- 
ptdis armenici ana gì) , et addldlmus pulverem mirabolano- 
mm indorum-? J et s. et totam commiscaimas , in mane cola- 
vimus et colaturam istam in duplici vase calefactum propina- 
Vilnus. Purgavi mus siquldem eura In die accessioni* Cam pre- 
dieta decoctione et in mane dedimus ei ut purgatas esset ad 
horam accessionis , quia in bora IX debebat enm febris inva- 
dere. In ista igitur die parum habuit de frigore et parum de 
calore. In alia accessione ante horam dedimus ei 9 iij aristo- 
logie rotunde , et in illa die nec calorem habuit nec frigna. 
In alia accessione calorem habuit sine frigore precunte, sed 
in alia calorem habuit et frigus. Sequenti ergo die accessioni* 
fecimns ei fieri cophinatun ante horam accessionis, hoc modo; 
marrubium , calamintum f pnlegium , laurum et ceteras her- 
bas calidas fecimus bullire in aqua, et hac decoctione in ma- 
gno vase posita cophinum super posnimus et super cophinum 
egrum sine lineis et calciamentis collocavimus et bene panni* 
oooperuimus undique ut fumum bene reciperet; ei itaque su- 
per cophinum bene collocato dedimus pulverem aristologie 
rotunde ut prius , et sic liberatus est. 

(I) Dolorem patiebatur mulier in dextra spatola ex frigido 
humore a capite reumatizante , et iam dolor ille inveterata* 
erat ut a quibusdam ethica indicaratur • sed in ethica dolere 
aolet sinistra spatola non dextra. Coniectavimus itaque eam 
ex reumatica causa laborare, tum quia nervi cervicis dole- 
bant , cum quia dextra pars faciei in continuum sudorem re- 
solvebatur, et ubi sudor ibi narrat egritudinem. Perpendfmus 
etiam eam ex frigido humore , quia calida iuvabant , frigida 
nocebant. Quam sic cura vimus: In primis usa est per viij 
dies oximelle; deinde purgata est cum pillulis anreis, et in 
illa nocte multum vexata est a predioto dolore propter disso- 
lutionem humorum. Sequenti die inunximus locum dolentem 
cum musceleon et melius se habuit; sed si vos musceleon non 
habueritis cum oleo laurino vel unguento aurqo Tel alio un- 
guento calido inungatis. In nocte dedimus auream in modunt 
avellane cum vino decoctionis salvie et castorei; ea nocte 
nullo dolore vexata est , sed die sequenti circa meridiem ca- 
pit dolere. Fecimus itaque apponi ventosam cum scarificatio- 
ne super locum dolentem , et multum profuit. Et notandum 
quod in principio egritodinis ventosam super locum dolen- 
tem fucrit apposita et nocuerat , et hoc de ratione quia tum 

(1) In Cod. Valle. Palai n.' 1084: De dolore tpatuU. 



:*70 

mulier fuerat plectorica et ventosa ratione altractionis ho* 
mores in corpore supcrhabundanlcs ad locum istam altra» 
xit, uude peius se habuit ; sed prceuntc universali purgato- 
ne ventosa superposita contulit: huraores enim ibi ezuJten» 
Ics tantum sunteducti et non alii attrae ti. Ad ultimum feci- 
mus ci talem emplastrum : recipe galbaui , serapini * oppopa- 
nace, amoniaci ana ; predictis insimul mixtis resolvimoa ad 
ignem in sartagine, quibus resolutis ceram 'addimoa quan- 
tum de iiij predictis: quibus insimul commixtis mtecolmns 
pulverem ci mi ni, baccarum lauri, et sic ab igne deposito» 
et infrigdatum loco dolenti superposuimus, prius moacebo 
inuncta spatula , et sic omnino a dolore liberata es. 

(1) Inflationem brachii post flebotomiam quidam incorri! 
e.r bumoribus ibidem fluenlibus, qui dum super hoc rioa con- 
suleret quesivimus utrum magnum dolorem vel punctarafli 
sentirei: timebamus enim ne nervus esset punctus. Qui don 
proflteratur se non magnum dolorem, sed tantum gravitatola 
sentire, perpendimus dolorem illum non ex nervi ponctam 
esse sed ex humoribus ad locum illum defluentibus. Quem de 
curavimus. Cepam sub cinere coctam et ab exteriori cortk* 
mundatam cum ruta et sale et cimino contrivimus et postsa 
cum oleo decoximus et tepidum loco inflato in aero catapla- 
smavimus, ut et infrigdatum nocte media caiefecimoa itero» 
et superposuimtis iterum ; in mane totus humor reeeaait ex-* 
cepto quod de inQatura quiddam durum remanxit in flexnra 
brachii, itaque brachium plicare non poterat. Fecimus ilaqna 
malvam, semen lini, brancam ursinam bullire in aquaetse- 
per poni, et aliquantulum remollitus est locus, sed tamen non 
dum curatus. Perpendimus itaque humorem ibi collectuna ai 
saniem. Galbanum ergo super tegulam calidam remotlitm 
et carte inductum superponi fecimus in nocte , et mane aat 
rupta culis et sanies emanatur. ltem fecimus illud apponi a*- 
cundo et tertio et ita liberatus est. 

(2) Tumorem in naribus et quamdam crustutam quidam pt- 
tiebatur ex humoribus a capite descendentibus, qni domerò* 
stulam removeret sanguis emanavit et iterum crostata nna»« 
scebatur. Qui dum nostrum super hoc peterat Consilio*» Ah 
trospexi et vidi foramina narium fere opilata eteumfferaii* 
spositum ad polipum. Quem sic curavimus: Precepinntt na 
ampli us digitum intromitteret; tunc purgavimus eiihtOfla 
pillulis aureis; deinde naribus iniecimus v pillulas dtacailo» 
reas cum vino calido resolutas. Postea vero cupbas cotti tea- 
rificatione in occipud fecimus apponi, et quia de reumatica 
causa laborabat et frigidum et humidum et reomalicom ha- 

(1) In Cod. Vatic. Palai. n.° 108*: ltem cura. 

(2) In Cod. Vatic. Palai. n.° 1084: Jk eruttala in Marita*. 



371 

bebat cerebrom, dedimus ei auream, et sic gtetit bamor Mie, 
uec crevit nec decrevit. Loca li bus igitur adiutoriis insistente* 
fecimus hoc unguenta m : amidum, cerusam, camphoram» 
pulverera fecimus et cum aqua rosacea commiscemus; hoc 
uuguentum fecimus cum licinio intromittl ; in mane crostala 
Temoli ita sine dolore est revulsa et parum sanguinis emana- 
yit. Rem cum licinio fecimus hoc Idem unguentalo intromit- 
tl , et sic beneficio huius unguenti cum huraores partim era- 
coati, partim per auream costricti fuerint, ad locum retra- 
xerunt solitom ; tumor lite cessavtt; et iste fìiit a polipo pre- 
servata. 

(1) Involuntariam urine emissionem quidam patiebator et 
adhoc multi patiuntur, et maxime serri et ancille qui male 
indati et discalciati incedunt, unde frigiditate incensa vesica 
fit quasi paralitica cum urinam nequeat continere. Gora: la 
primis preservetur a frigore : inungatur circa pectinem et 
adiacentia calidis unguentis, ut arrogon marciatoli. Empia - 
strum quod ad hoc specialis est fiat hoc modo : nepita et be- 
tonica desiccantur et pulverizentur, et addito pulvere cimini 
et baccarum lauri conficantur cum petroleon actualiter ca li- 
do , et fiant duo cmplastra , unum pedini superponatur cali* 
dum: aliud peritoneon (?). Si vero' non habueris petroleon , 
cum unguento aureo vel alio calido fiat inunctio et confectio. 
Ex hac passione senes non curantnr. 

(2) Tussim humidam et inveteratane sic euravimus: accipe 
XX vitella ovorum albumine bene mundata et -^ iij auripig- 
menti, tali scilicet proportione ut prò trihos vitellis ovorum 
ponatur — j auripigmenti: auripigmentum subtiliter tritum 
prediclis vitellis addita ~j terebentine commiscemus: melina 
tamen valet balsamus, et totum diu commiscemus ut quasi 
unum efllciatur, et sic ponimus ad solem et permittimos de- 
siccari. Cum volumus uti partem siccatam ponimus super car- 
bones et per embotum fecimus egrum fumum recipe re per 
os. Alii in predicta confectione non desiccata intingont plures 
plagellas et desiccatas servante et cum opus fuerit similiter 
super carbones ponunt et per embotum fumum recipiunt. 

(3) Pustule nascuntur in facie ex sanguine resudante in ve- 
nia , et fiunt quandoque cum eminentia quandoque reeedont 
per se , quando scilicet pauca est materia , et a caliditate na- 
turali consumitur , quandoque remanent et morantor. In 
principio quando ita eveniunt et recedunt antequam sint con- 
tinuale, succis frigidarum "herbarum possomus curare, vel 
cum hoc apocrustico : chintoleam vel terram sigillatam di- 

(1) In Cod. Valle. Palat. n.° 1084: De emissione urine invoinntarie. 

(2) In Cod. Vatic. Palat. n.° 1084: Adpannwn oculorum. 

(3) Ibidem a De littore faci et. 



372 

stemperami» cnm aceto vel superponimtis. Si vero faerint 
iam confirmate et maxime cum eminentia apocrusticb non 
iitimur. Sed ruptorio hoc modo: auripigmenti partes daas, 
calcis vive terciam subtilissime tritam, cum capitello distem- 
peramus et carta inductum pnstulis superponimas; torcia dia 
rumpetur pustola; deinde remoto ruptorio , apparebit era* 
stulanigra, et, ista rupia, multe emittuntur superfluiUtes 
interius contente ; tunc unguentum viride, quo sciiicet utun- 
tur cirurgici per vj dies vel plus , quousque caro superflua 
corrodatur , quo omnino corrosa , apponimus unguentum ai* 
bum vel citrinum, vel hoc quod: recipe ccrusani, amidum 9 
camphoram, boracem, maslicem, olibanum, hec omnia sub- 
tiliter pulverizata cum aqua rosacea vel oleo rosaceo. In mo- 
dum unguenti confìce: hoc unguentum et aliis predictia usqua 
ad perfectam curationem locus inungatur (1). 

(2) Pleureticos sic iuvamus preter curam que in libri* pra- 
ctice invenitur. Hoc Tacere specialiler consuevimus. In primis 
sangui nera per antipasim detrahimus; deinde facimus in aqua 
bullire semen lini, brancam ursinam, fenugrecum , radice» 
altee; hec prius tundantur et bulliant ; postea colentur aqua 
muscillagini, addatur butirum et ungatur locus in pleureti- 
co,et etiam pectus in peripleumonico: deinde predicte herbe 
decocte ad modum empi astri calide cataplasmentur et ne cito 
infrigdentur calida tegula superponatur. 

(3) Leucoflauticum retulit socius noster se curasse hoc mo- 
do: in primis fecit eum uti oximelle; deinde purgavi! eum 
cum benedicta ; omni sero post cenam dedit ei v vel vjj fil- 
lulas de yerapigra addito aloe ad spissitudinem ; deinde ftdt 
ei balneum de aqua salsa decoctionis filicis , ebuli et tribolo- 
rum marinorum. Ad ultimum super crucem de eannia vai 
vergis factam collocavi! et carbonibus supposi tis sul phuresup- 
ponatur ut ager pannis contextus superius et inferina nudas 
fumum ascendentem suscipiat, et sic in uno latere prius su- 
da vi t t deinde in alio, et sic ante et retro; hoc autem ter fe- 
cit, sed cave ne eger super crucem collocatus minia carboni- 
bus vicinetur ne nimio calore nocumentum incurrat. Ad idem* 
valet fumigium de stercore vaccino. 

(4) Impetiginem sic curamus : accipe auripigmentum, cal- 
ti) A pie del foglio sta scritto: Raptioriam optimom kprash: Reci- 
pe calcis vive ij partes et terciam saponis gallici; extlngator calx can 
saliva, commisceatar, pooantar in saccata de alata in quo fiat tonarti 
ad quantilatem postale rompendo, et saper ponaalur , sed non *• 
morelur quia nimiam corroderei. 

(2) Io God. Vatican. Palat. n.° 1084: Pleureticie. 

(3) lo God. Vatic. Palat. n.° 108*: De leucoflenmtia. 

(4) Ibidem: De Impetìgine. 



373 

asm vi vara , tartarum , ana , que omnia pulverlgamus et cum 
sapone et oleo in modum unguenti conflcimus et locum pa- 
venterà inungimus et per diem et noctem dimittemus ibi hoc 
unguentum, et innascetur ibi crustula quam unguento albo 
inungimus et ea remota omnino recedi t impetigo. 

(1) Salernitani balneum frequentantes ne poris apertis ni- 
mium casum capillorum incurrant , sic ab eo preservanti la- 
tratori balneum, cum oleo rosaceo, vel violaceo, vel solo al* 
bumine ovi caput inungunt per discrimina capillorum ut fri- 
giditate horum minus aperiantur pori et minus cadant capii- 
li ; capite inde abluto in balneo folia superponunt laureole , 
ut solili sunt faeere ; post ullimam saponatam bumectant ca- 
put in aqua pluviali summitatum mirte sicce, lentisci , rose, 
florum lambrusce , florum spine albe in maio collectorum et 
reservatorum, balustie, aqua ista totum caput infundunt. Qui- 
dam vero timenles denigratione capillorum , et priusquam 
secundam cameram balnei ingrediantur per se dimittunt de- 
siccari prò sironibus inlingunt capiilos in aqua decoctionis 
lupinorum. 

(2) Litargiam quidam patiens Incurrtt ex flemmatica mate- 
ria rapta ad sqperiora , cui sic subvenimus. In primis ei oc- 
cipitium radi fecimus; deinde fecimus bull ire in succo apii 
et pauco aceto, et bac decoctione tepida fecimus in occipi- 
tium fortiter f ricari. Fit etiam fricatio cum castoreo resoluto 
in succo rute et aceto forti et peonia in eodem infusa supponi 
et frequenter renovari et sic sensum et motum ex parte recu- 
peravi!, sed adhuc officio lingue privabatur. Fecimus itaque 
solo succo apii bullire castoreum et in bac decoctione resolvi- 
mus potionem Sancii Pauli, et fecimus ex ea fortiter linguam 
fricari, et loquelam recuperavit.Multum confert litargico cir- 
ca linguam et palatum facta fricatione cum tyriaca , vel me- 
tridato, vel aurea, vel esdra. Sternutatio fiat eum pulvere pi- 
peris , castorei, ellebori. Item alius patiens minorem emitri- 
teum litargicus fiebat, quem dum uxor et celeri astantes cre- 
derei)! gè bene habere quia quiescebat, comperui eum esse li- 
targicum per pulsus raritatem et defectum , et quia vocatus 
non respondebat. Tractus per barbam et capiilos, parum ape- 
riebat oculos et statina claudebat , et quia obtalmicum meum 
non babebam pannum in oleo violaceo inlioctumnaribus in- 
tromisi ad provocandam sternutationem. Sternutavit et in mo- 
mento dissolutimi est flegma, et in tanta quantitate ut fauces 
infunderet et os distorqueretur ut in paraliticis, et etiam bra- 
chi uni factum est stupidum.Timens igitur et quasi desperans 
de eo , feci ei fieri suppositorium de melle et sale , et emisit 

(t) Ibidem : Contra casum capillorum. 

{2) In Cod. Valic. Palai. n.° 1084 : Contra lilargtom • 



:»74 

feces, et iterum feci fieri et iterimi emisit,eftsic ter tal qua- 
ter, et lune scnsura ex parte recepit. Tandem feci clistere ex 
aqua salsa et succo ni er curia lis, resoluta ibidem benedicta t et 
assellavit multum post unam horam cura iniectam fuisset. Fe- 
ci ei fricari volas manuum et pedum cum aceto et *sale , et 
sic evasit. 

(1) Paralisim lingue quidam incurrit et multi incurruntei 
humore flegmatico a capite descendente et nervo* lingue in- 
fundente. Qui bus sic subveniendum est: lingua extracte cum 
canna flebotomia de duabus venis ibidem existentibus 9 ot te- 
ne inanite racione vacuitatis attrahant humores in lingne re- 
dicibus existentes , et etiam a nervis suggant humores. Facto 
minutione, fiat oris ablutio et lingue quater vel quinqoe cm 
aceto decoclionis piretri zinziberis et rate. Fiat etiam garjta- 
rismus de eodem aceto, et fricetur lingua fortiter cum potio- 
ne Sancti Pauli. Detur etiam ipsa polio cum vino decoctkms 
castorei et salvie. Sequenti die detur opopira cum eodem Tino. 

(2) Auris dolorem et surditatem quidam casu incurrit cai 
sic subvenimus: De vena cephalica per antipasim fecimuieom 
minui , sed cum nil vel parum de sanguine exiret 9 fecimns 
apponi ventosam cum scarificatane in occipitio prius raso , 
ita quod ventosa in partem doloris magis vigebat. Deinde ti- 
tani cum cimino tritam in oleo bullitum fecimus superponi 
auri , fumigium feci fieri auri dolenti ex cimino in oleb com- 
muni bullito , et per hec remedia lenitus est dolor 9 sed sur- 
ditas remansit adhuc. Feci ergo succum ceparum extrahi cui 
succo foliorum lilii agrestis et cum oleo communi feci in le- 
sta ovi bullire et ex eo tepido quatuor guttas in «unni sa- 
nanti inieci; post aliquantulum spatium cum bombace ottan- 
ta aure feci eum super aurem dolentem iacere et dormire, la 
inane sensit in aurem pruritum et remota bombace saniate» 
manavit, que ut melius exiret per calamum fecimus saggici 
subito os suggentis sanie replctus est; dedi etiam ei obtalmi- 
cum ex solo castoreo, quod multum conlulit ad mundifieaa- 
dam saniem , et sic auditum recuperavit. Sed note quod Iosa 
lilii agrestis magis valet succus rapbani, sed si neutrum iato- 
rum poteris haberc pone succum porri loco ipsius. Item to- 
co olei communis musceleon magis valet. 

(3) Yermes in dentibus sic occiduntur; Turiones lenitoci ia 
aceto forti bulliant et idem os frequenter abluatur, et tepida» 
super dentes ubi est dolor teneat. Item semen iusquiami sa- 
per carbones ponatur et mediante embolo fumus ia dente re* 

(1) In Cod. Valle. Palat. n ° 1084: Ad poraUdm Ungui. 

(2) In Cod. Valic Palat. n A 1081: De sur di lai e. 

(3) Questo capitolo nel Cod. Valic. Palat. n.° 1084 viene prima del 
prcccdeule cui Ululo : De lermimbus in dcnttùus. 



37ò 

cipiatur , et sic vermes vel morientur ; vel egredientur. 

(1) Tumorem vel livorem excasu vei percussione factum 
sic curamus: Crocum orientalem pulverizamus et cuoi albu- 
mine ovi eommixlum superponimus. Aliud: ova elixa ab in- 
teriori corlice muudamus et per medium findimus et supera- 
f pergimus puiverem cimini et tepidum superponimusJoco.pa- 
tienti, et cum infrigdatum fuerit removetur et aliud calidum 
apponimus, et hoc pluries fiat. Quidam hoc faci unt ex cera 
et cimino, et hoc est propri um ad humorem removendum. 
quodam modo enim humorem repercutiunt.Ad livorem remo- 
vendum: Puiverem radicis raphant cum melle conficimus et 
tepidum superponimus bis vel ter et color lividus removetur. 
Tenerrima folia sambuci cum albumine ovi su per posila idem 
opernntur. 

(2) Tumeant quandoque gingive ex sanguine ad eas decur- 
rente , quas sic curamus : venlosam cum scarificatane sub 
mento ponimus et sanguinem sic detrahimus; peccant enim 
qui eas scarificant et qui sanguissugas apponunt, sic enim ha- 
bet dolor fieri et omnis dolor provocai reuma. Sanguine de- 
tracto, facimus gingivas ablui cum aceto decoctionis levistici 
vel lenlisci, tamen ut superius docuimus. Quo facto, super- 
ponimus puiverem antere , idest seminis rose , et hic pulvis 
per totam noctem dimitlatur. In mane vero abluatur osetgiu- 
give optimo vino leniter et «ine fricatione; postea gingivis 
desiccatis apponatur pulvis, mirabiliter cousequitur effectum, 
quia subito deturoescit et dentes dealbat. Aliud: ,psUlotum 
desicca et pulveriza et fortiter frica gingivas, et postea cum 
vino abtue, 

(3) Tumorem faciei innatum ex calore sic euramus: in prin- 
cipio facimus illinere faciem cum albumine ovi et cum fla- 
bello venlum facimus ut magis albumen adhereat faciei et 
infrigdet, et repercutiat, et sic tota noctedimittiiqus. Insa- 
ne abluimus faciem cum aqua calida et superponimus unguen* 
tum de cerusa et albumine ovi et aqua rosacea confectum, et 
sic rubor recedit, sed quidam pannus sciliscct quedam ma- 
cula solet in facie remanere contra quam hoc utimur unguen- 
to: recipe pulveris radicis yari bene muti da ti et ad solem de- 
siccati et pulverizati Jiiij, boracis^j, dragnganti prius iu 
aqua infusi granum unum , confice cum succo porri vel ra- 
phani vel succo radicis vi ti scelle addito parum aque rosacee, 
et pone ad solem in vase vitreo, deinde cola, quod liquidius 
est prohice , quo vero spissius ip fupdo vasis, retine et ad su- 
fi) Nello slesso Codice: De humore. 

(2) Nel Cod Vatic. Palai. n.° 1084: De humore gingivarum. 

(3) Nel predetto Codice porta il titolo : Ad ruòorem faciei; c comin- 
cia cobi : Ruborcm faciei nimiam ex calidilate. tic curamus: in primis eie* 



376 

lem desicca , et cnm opus fuerlt cura aqua rosacea resolte ef 
in panno predlcto faciei superpone. 

(1) Melancoliam quidam patiebatur et hec accidentia: indi- 
screte quandoque flebat, lucem fugiebat, in angulo donna lati- 
tabat, insompnietate laborabat et in sompno fentaaiaa et nigra 
corpora videbat. Quem sic curavimus. In primis dietam inimw 
Ximus, ut a caulibus, lentibus et huiusmodi melancoliam gfr- 
nerantibus abstineret, precepimus ut folla mirtina comederet, 
aves minores non tamen assas sed elixas t ut melancolie tem- 
peraretur siccitas , et slmllia iaudabilem sanguinem generin- 
ola. Postea fecimus el oxlmel ex radicibus feniculi, petrose- 
lini, apìi, rapbani et cetera. Deinde purgamus eum eom bac 
decoctione: recipe lapidis laxuli, armenici ana gj t miratola» 
norum indorum ~-j et s. , et hoc modo preparavimus : sane, 
epithimum , thimum ana «rfj , cuscute ad libitum , fedmis 
bullire in aqua et pulverem lapidis Iaculi et lapidis armeni» 
ci tritorum cum modico decoctlonis huius aque resolvlmua; 
postea predictam aquam predicte decoctionis coiatam in ma- 
lori quantitate apposuimus, et sic impoauimus pulverem in* 
dorum , et tota nocte dimisimus. In mane vaa in quo conti- 
nebatur hec decoctlo tepiat parum, et sic oolaturam propina- 
vimus. Usque ad vesperas non duxit eum t nec rugitum nec 
tortionem sensit in ventre , unde precepimus ut comederet 
quasi medicine defectum desperantes; sed dum comederet ha- 
Irait voiuntatem assellandi,ei statim prohibuimus ne pilli co- 
mederet , et sic septies asseliavit , et in Mia nocte bene dor- 
mivit Postea preci pimus ut bis vel ter In ebdomade utero- 
tur diasene stomaco vacuo existente , et postea ut biberet sf- 
rupum hoc modo factum. In succo boraginis sene et epttht» 
mum fecimus bullire; quo colato addidimus zuccharum j pre- 
cepimus etiam ei ut pliris arconticon uteretur quia ffìrtbnm 
confortai, et sic liberatala est (3), 



(1) Nel Cod. Vallo. Palat. n.° 1084: Ve mdancolio. 

(2) Qui finisce il Codice Manoscritto di Basilea F. II. 19. Nel ,.„„. 
Manoscritto della Bibl. Vaticana Palatili. n.° 1084 segue 11 Gap. Ite 
cura asmatica, eh' è lo stesso di quello a pag. 366. B poi termina con 
queste parole: ExpUcit ArckinuUheui, cui segue una IbMia diElet« 
tuari , Oppiate, Purgami. 



f 



IRTOmO AL MAESTRO ARCHMATTEO 
ED ALLE SUE OPERE. 



#-; 



Lettera al Ga. Carlo Daremberg. 
Affo Carissimo Amico 

Voi con generoso intendimento e con la vostra consueta 
solerzia, avete cercato e trovato nuovi Godici di un dotto Gli- 
Dico Salernitano del XII secolo , e me ne avete procurato le 
copie. Io ve ne debbo pubblici ringraziamenti, poiché stimo 
questi manoscritti offrire un interesse particolare non soltan- 
to per la storia della Scuola di Salerno , ma ancora pei nuovi 
avviamenti che la medicina ha preso ne* tempi moderni. Su 
di che voglio ragionare alquanto con voi che si profondi slu- 
di avete fatto sulla medicina antica , e sopra quella del me- 
dio-evo , e manifestarvi le impressioni che ho provato nel 
leggere questi Codici preziosi , che svelano la sapienza della 
nostra Scuola, e mettono 1n luce alcuni personaggi scientifici 
poco o nulla conosciuti dagli eruditi e dagli Storici. 

Voi sapete che il nome di Archfmatteo non era stato pro- 
nunziato da alcuno, Gnchè non cominciammo a discutere fra 
noi intorno *' Quattro Maestri, e voi citaste un passo di un 
opera inedita di R acca r do, della quale poscia mi concedeste 
una copia. Ma se da poco tempo si era pronunziato quel no- 
me, ninno poi aveva potuto sospettare fino a questo giorno» 
ch'egli fosse il più riguardevole maestro Salernitano, lo ho 
creduto esser egli lo stesso del Maestro Matteo Plateario se- 
niore, e che con quel nome abbiasi voluto indicare il Matteo 
maggiore, il Matteo padre, e che forse gli venne dato quando 
fiori un Matteo juniore , che si volle distinguere da Matteo il 
tecchxo (1). E certo r ArchimaUeo non poteva essere il nome 
di battesimo, ma Varchi dovè essere aggiunto al nome sia per 
Indicar dignità, sia anche per indicarne il tempo, e probabil- 
mente l'aggiunzione venne fatta in epoca posteriore alla sua 
morte. Egli è senza dubbio diverso da Matteo Plateario il gio- 
vine , e le sue opere hanno avuta una importanza grandissi- 
ma in quella Scuola. 

Voi conoscete altresì che il nostro comune e compianto a- 
mico professore Henschel trovò nel Codice Breslavo un trat- 
ti) Stor. doc ameni, pag. 2*4 > ed Appendice U pag. GLXVI. 



378, 

tato che stimò di somma importanza 9 gli dia il titolo: Di 
advenlu Medici ad aegrotum, e lo pubblicò come anonimo. Yoi 
stesso ed io pure Io credemmo tale, anzi io corressi l'opinio- 
ne di Hen schei, che lo reputava interamente inedito, perchè 
ne trovai un frammento nelle opere attribuite ad Arnaldo da 
Yillanova. Sapete pure che quel trattato venne in gran parta 
recato in ritmi latini da un Poeta Italiano del secolo XIII, 
che si dilettava a ridurre in forma metrica alcune opere Sa- 
lernitane e forma il Libro VII del Poema medicutn esaminato 
da Littró, da voi dilucidato, e da me pubblicato. (Coli. Sa- 
lem. T. IV. pag. 145). Ma chi avrebbe potuto mai sospettare 
che il vero autore di siffatto importante trattato fosse stato 
questo misterioso Archimatteo; e che il trattato medesimo 
contenesse appena l'esposizione de' precetti generali di clini- 
ca medica , che dovesse servire di semplice introduzione ad 
un'opera di maggior Iena, ad una vera Clinica, primo esem- 
pio di tali opere nel medio evo? E pure il Manoscritto 7091 
da voi scoperto nella Biblioteca Imperiale di Parigi, (fondi la- 
tini), e venuto a svelare l'autore del primo trattato; ed il Ma- 
noscritto della Biblioteca di Basilea F. II. 19, non che il Co- 
dice Vaticano Palatino n.° 1084, ci han dato non solo una 
nuova opera dell' Archimatteo f ma anche sono venuti a pro- 
vare che uno ne sia l'autore , perchè alcune cose sono ripe- 
tute verbalmente nelle due Opere : le quali cosi rannodami 
fra loro, esponendo quella le dottripe, questa applicandola 
alla pratica ; ed entrambe svelando l' ingegno del loro Anto- 
re, e la saviezza dell'ordinamento Ginnasiale 4elU Scuola di 
Salerno. 

Il vostro manoscritto 7091 della Biblioteca Imperiale con* 
tiene un trattato più pieno di quello precedentemente pnbbli- 
cato nella Coli. Salem. Tom, IL col titolo; De advenhtmdki 
ad aegroium, se non che manca del principio, e di dna intere 
carte verso la mela , che lo rendon mutilo ed imperfètto. Es- 
so porta un titolo più conveniente di quello adotta to da Hen- 
•echel , ed è questo : Incipit liber de inetructUm mèdici, m em 
dum Alquimatheum , e termina : Explicit liber de anslmstfsM 
medici secundum Alquimatheum. E qui conviene ripetere «ha 
quando anche l' Incipit e V Explicit non avessero riportato il 
nome dell' Autore, pure questo sarebbe stato svelato ddf al- 
tro trattato , che si collega perfettamente al primo, e neri* 
pete le stesse parole , e le medesime dottrine. 

lo non esaminerò quest'opera, avendone sufficientemente 
parlato nella Si or. Docum. p. 260-266. Quello solo che rima- 
ne ad osservare è che l'Autore cita un'altra sua opera sulle 
urine. Quale credete voi che sia quest'opera? Sarà fona 
quella della quale mi proccuraste copia dalla Biblioteca di 
Vienna, n. 95, e che pubblicai col titolo: De urinis seeunium 



379 

Mauheum de Archieptcpo? (Coli Salem. T. IV. p. 606). LAr* 
chimatleo sarà derivai forse dal soprannome dell' Arcivescovo 
che prese la famigliai Romualdo I nel principiare del duo- 
decimo secolo , come\ f a conoscere il manoscritto Prignano 
citato dall' TJghelli? A k sembra che niunadi queste conghiet- 
ture potrebbe essere ^jonevolmente ricusata , finché non 
verranno trovate provai rette. 

Ma se importante è qtsto trattato come manuale clinico im- 
portantissimo è l v altro, ie col titolo: Incipit Practica Arthi- 
tnathej, è trascritta nel *d. 1084 della Biblioteca Vaticana, 
fondi Palatini; ovvero semplicemente Archimatheus, come nel 
vostro Codice della Biblica di Basilea F. II. 19, che ora 
è stato da me per la prim volta pubblicato. Questo è un ve- 
ro trattato di Clinica medie , giacché V autore fin dal princi- 
pio si protesta di non volee scrivere una nosologia medica, 
discutendo intorno a ciascun malattia ; ma soltanto si prefig- 
ge di parlare di quelle sub quali acquistò esperienza, e per 
le quali la provvidenza lo fvori del desiderato effetto. Dichia- 
razione che mostra aver egi nel suo insegnamento bene e sa-» 
pientemente ordinata una era Clinica medica. Prima i pre- 
cetti generali clinici ; posci l'applicazione di essi a* casi pra- 
tici, ed una raccolta de' cai più importanti fatta per istruzio- 
ne degli Alunni , e sotto i oro occhi. E lo dice chiaramente 
quando nell'articolo: Par&tiim oris dà la storia clinica di 
lina donna che soffri spasno cinico in seguito di un bagno 
freddo; ed in questo parlanlo per incidente della lacrimazio- 
ne, rammenta a' suoi Alunri che egli soleva curarla con l'au- 
rea , e conchiude: el sic hoc atsno coram vobis quidam parali- 
ticum curavimus. E lo dice sneor chiaramente quando si pro- 
testa di non voler serbare l'ordine anatomico, ma trattare 
de'casi clinici promiscuamente, come gli suggerisce la me- 
moria. Siccome lo mostra ad evidenza, dirigendo assai spesso 
fi discerso a* suoi Alunni , come quando ripetutamente dice: 
non vi consiglio di trascurare le bobbe gli empiastri ed i bo- 
Ictti commendati da altri ; per me prescrivo soltanto quel che 
l'esperienza mi fece trovare p ; ù profittevole. E parlando del 
dolore reumatico della spalla, egli dice a' suoi alunni: Io feci 
ungere l'olio muscellino ; ma se mai in casi simili vi man- 
casse quest'olio supplite pure con l'olio laurino, o con l'un- 
guento aureo, o con altro unguento caldo. Plur a, dice in 
trattando de' mestrui , plura ad hanc passionerà utilia possem 
vobis dicere, plura enim novi, sed hec certissima probal. Chi 
non vede in quest'ordinamento, in questa forma , in questo 
linguaggio una vera lezione clinica? 

Nella stessa esposizione si vede la naturalezza del racconto, 
spontaneo, genuino, senza arte , senza lenocinlo , come chi 
Darri e ricordi. Auzi ci dice che egli non ha preso alcuna clas- 



380 

sificazlone o ordine ùosologico artiflzie, bensì mette innan- 
zi quelle malattie che si veggono pi comuni nella regione 
in cui professa l'arte. Ed è questa la riione perchè parla pri- 
ma della dissenterìa malattia frcque*ss>ma In Salerno; dote 
frequente è ancora oggidi per condioni topografiche , per 
l'indole del clima, pel genere del vto, e per termici squi- 
libri. Voi che avete esaminata qucyopcra, avete veduto che 
tutt'i capitoli sono a forma di nar»i*one clinica , e la mag- 
gior parte di essi non contiene chpuri fatti clinici, de 9 quali 
ne abbiam rilevati non meno di cnlidue storie particolari. 
11 primo è la storia di una doni presso la quale cessarono 
allo stesso tempo i mestrui e gli diorroldi , nella quale pro- 
vocò questi ultimi introducono nell'ano la radice dell aro 
(forse Yarum italicum) , che cornine una sostanza acre t e mol- 
ta sostanza amidacea. — 2. 11 secndo fatto riguarda una me- 
trorragia. 3. Il terzo concerne n fanciullo che soffriva tom- 
brici, pel quale adoperò il comedi cervo bruciato, sebbene 
nell'elmintonosi egli dica essere piamente sperimentato V uso 
della corteccia di radice di granao e la corteccia di frassino, 
cotte nel vino dolce o nell'acqu,— 4. È il caso di spasmo 
cinico in una donna dopo il bago, in cui , come abbiam det- 
to, ricorda un — 5. caso clinicodi un paralitico—*. Rac- 
conta il caso di un asmatico che «irò con la inala alone de* va. 
pori di solfo ; e qui non manca d avvertire che questo memo 
debbasi adoperare con precauzione e di raro. — 7. Un «Ita* 
asmatico curò co' diuretici ed i purgativi. — 8. È la storia il 
un'anasarca sviluppatasi in un fanciullo , e curata con le stali 
ed altri mezzi esterni.*-*- 9. Trattasi di un certo Salernitano 
che soffriva una eruzione pustolosa nel marzo e nel settem- 
bre, e che egli curò con lo sciroppo di fumaria. -«IO. Que. 
sta storia riguarda il suo stesso fratello che fu sorpreso dalla 
quartana nel principio dell' autunno. — 11. Segue la e toriai l 
una donna che soffriva dolore reumatico nella spalla destra , 
ed in questo vi è una polemica avverso alcuni medici che fa- 
cevano derivare il dolore da elicla, mentre egli lo distingue- 
va perchè i tendini del collo erano tesi , e perchè appariva il 
fludore alla faccia destra , soggiugnendo indicare il sudore 
parziale il luogo infermo. — 12. La storia del gonfiore del 
braccio succeduto al salasso ; ed in questa osserva che egli 
escludeva la puntura del tendine, perchè non vi avvertiva T In- 
fermo grande dolore pungitivo , ma un dolore grave prove- 
niente da afflusso di umori , che poi fini con ascesso al go- 
mito.— -13. Un certo soffriva gonfiezza del naso, con entro 
le narici una crosta che si riproduceva , e checurò con i meni 
generali, e con l'applicazione di un unguento saturnino eoa 
amido e canfora. — 14. La storia di un'enuresi. — 15^Posch 
quella di una tosse umida ed inveterai a , nella quale prescrl- 



381 

Te una pratica volgare a quel tempi di far inalare per la boccaf 
i suffumigi di una composizione , della quale formava parte 
l'arsenico e la trementina, o il balsamo. — 16. Racconta la 
storia di una leucoflemmazia curata da un suo compagno.—» 
17. Descrive alerai usi particolari de* Salernitani per impe- 
dire la caduta decapelli in coloro che hanno l'uso di pren- 
dere il bagno. — 18. Dà la storia di una letargia, nella quale 
comprende un altra storia. — 19. Di un infermo che dice di- 
venuto letargico nel corso di un emitriteo minore , e che sem- 
bra trattarsi pitttosto di apoplessia mite , forse comitante una 
intermittente, € che sciolse con abbondati purgagioni provo- 
cate da cristei. — 20. Tratta dei casi di paralisi della lingua. 
— 21. Narra il fatto di un apostema dell'orecchio. — 22. Da 
ultimo discorrela storia di un accesso ipocondriaco grave, 
dissipato provocando abbondanti purgagioni. 

Ed oltre questi casi clinici , il nostro Salernitano discorre, 
sempre con concisione e con chiarezza , di altre forme mor- 
bose ; dando al racconto la forma di una narrazione, e non 
quella di una dissertazione dottrinale. Cosicché anche gli al- 
tri articoli, che non contengono storie cliniche, pure sono re- 
datti in manieri da presentare più le deduzioni de' fatti, che 
l'esposizione dtmmatica della scienza. 

L'Archimatleo frequentemente distingue i Medici scienziati 
da' medici volgari, semplicisti, specialisti, che insignisce 
co' nomi d' idioti , o di laici , prendendo la voce laico nel vero 
significato latino di profano o volgare; e non già di medico 
non ecclesiastico. Cosi pure distinguevasi in Italia il Giudice 
ed il Giurisper to dal laico, e questo, secondo Pignorio, quod 
non esset adepto* gradum doctoralus; e cosi pure col nome di 
lingua laica distinguevasi la lingua volgare e vernacola dalla 
dotta. Onde h distinzione di Archimalteo nulla prova in fa- 
vore di colon) che credono essere la Scuola Salernitana isti- 
tuzione Sacerdotale o Monachile. 

Che quest'opera fosse riconosciuta fin dagli antichi tempi 
appartenere id Archimatteo, si prova dalle poche citazioni 
che ci rimangano. Voi ben conoscete le pillole de' quattro Mae- 
stri, citate da Riccardo col nome di pillulae arlelicae, attri- 
buite ad Arcbimatteo, Petricello, Ferrano e Platerio. Ebbe- 
ne queste pillole nell'opera che esaminiamo sono chiamate 
da Archimatteo Pillulae nosirae. Cosi nell'affezione iliaca di- 
ce: dentar etiam pillulae nostrae ad arlelicam, quae $imiliter 
valeni ad yliacam. E nella gotta: purgamus cutn pillulis nostris 
ad arihelieam frigidaiti , e qui riporta la ricetta di queste pil- 
lole, ch'è precisamente la ricetta conosciuta , citata da Pia- 
teario , e da Riccardo, e da Voi pubblicala a pag. 232 del 
Tom. HI, della Coli. Sdern. 

Che lo stesso Archimatteo sia l' Autore delle due opere, si 



382 

prova non solo per la concordanza delie dottrine 9 ma por* 
pe' Codici sopra indicati che portano il non» dell'autore, ed 
ancora per interi frammenti trasportati da ma in altra ope- 
ra. Per esempio nella dissenteria degl'in test ni inferiori, egli 
commenda i clistei ed i suffumigi , quelli pi ma di orzo per 
mnndificare, poscia astringenti e questi per lo più di sostan- 
ze resinose, e circonda tali pratiche di tante precauzioni ed 
avvertenze, che fa apparire chiara l'arte gridata dalla dot- 
trina e dall' ingegno. Fra' segni diagnostici de la sede del pro- 
cesso ulcerativo produttore della dissenteriavi è quello che 
se è esulcerata la parte inferiore de' crassi d il retto, 
prima il sangue ed il muco , o alcune pelliccile come la 
aura della pergamena; e se è esulcerata la parte superiore, 
alle fecce segue il sangue , ed appena preso t cibo e le be- 
vande cominciano i tormini. Ora cosi questa (burina intorno 
alla sede della dissenteria , quanto le avverleize cliniche in- 
torno alla duplice maniera di clistei, e le precauzioni di cai 
li circonda , sono ripetuti a parola nelle due opere , e dal- 
l'una trasportati nell'altra. Come può vederli agevolmente 
confrontando le parole del primo trattato ( paj. 344 ), con le 
parole del secondo (pag. 350 351). 

E questo serve ancora per dimostrare l'eccellenza clinica, 
la industria diagnostica , e la ragionata terapeutica , che di 
passo in passo rilucono in quest'opera; dove nulla o poco 
si trova dell 9 antica polifarmacia , preferiti spesso i rimedi! 
esterni agl'interni, tenuto conto della terapeutica, della ma- 
teria medica, dell 9 igiene, della dietetica , e ddla cara mora- 
le; e discusse convenientemente le indicazioni, e gf indicanti 
ed i metodi terapeutici. E tutto esposto con quelle tendenze 
sperimentali che onora la Scuola alla quale afparliene, e che 
spesso gli fa ripetere probavimus, expcrli wmtf. Oltre le dot- 
trine diagnostiche della sede della dissenteria , e l' indùstria 
terapeutica , di che abbiam parlato , noi potremmo troverà 
molti altri esempii. Cosi quando tratta del Ambo epatico*fra 
le dissenterie, espone i segni diagnostici e ne stabilisce la se- 
de, e corregge l'errore de' Medici semplici ed i ciò ti, chpcre. 
dono espellersi la sostanza stessa dell' epate corrotto. Goal fa- 
re riprova il metodo de' Medici idioti di adoperare fin dal 
principio gli astringenti nella diarrea, avendo egli sperimen- 
tato più proficuo cominciare co' blandi lassativi, proibendo i 
drastici. In questo caso adoperava come metodo suo le lentie* 
chie cotte col mele estratto dal favo, e dice averne. esperìen^ 
za ; e ricorda un uso ancor comune nel nostro volgo di man- 
giare il vitello d'uovo duro bagnato di agresta. 

Fra'rimedii adoperati con un certo speciale coraggio avvi 
arsenico del quale facevano uso cosi per suffumigi inalati per 
la bocca nel catarro abituale, che per unguento in molte 



383 

tattie della cute t formandone finanche quel che chiatoavano 
ruUorii o escarotici. Ed inoltre Archimatteo adoperava ntolte 
forinole sue proprie che cita di volta in volta, come Te pillo- 
le nostre per la tosse, l'otta! mi co nostro, oltre le pHfole per 
l'artritide, ora divenute celebri perché insegnate del titolo di 
Pillole de' quattro Maestri, e perchè han servito di ba96 ad al- 
cune nostre discussioni. 

Da ultimo rileva osservare che il nostro Autore Si mostra 
costantemente fedele a' precetti Ippocratici , facendo hi ogni 
caso attenzione a'molìfntna critica, tenendo conto delle forte 
dell'infermo, e badando al corso del morbo con quelli sag- 
gia temperanza, che fa evitare la précipitanza intempestiva», 
e l'apatica aspettazione. E pure la Sua Opera non è che w* 
frammento di Clinica Medica, poiché del quadro nòsolegieo 
di quel tempo , più ampio assai di quello de' giorni nostri* 
egli non tratta che solo di 45 diverse forme di morbi, aktme 
delle quali sono semplici sintomi di processi morbosi appena 
denominati. Quanta ricchezza pratica non ci avrebbe svehtfr 
se avesse esteso le sue osservazioni a tutte le malattie che si 
presentavano alla sua clinica ? 

Dette queste poche cose della Practica , poiché del primo 
trattato avevam parlato per lo innanzi sufficientemente , boa 
possiam dispensarci di manifestare il nostro rammarico, per* 
che opere cosi pregevoli non abbian potuto esaere pubblica- 
te nella loro integrità e nella loro puri ti. E Ciò per difetto 
de' manoscritti , t quali o sono mutili e rosi, o eseguiti da a»- 
tichi copisti ignoranti che alterano l' ortografia ed ti senso, e 
spesso sostituiscono alla dizione genuina dell'Autore, altra 
suggerita da arbitraria tnterpetrazione. Per la Praclte* il Co- 
dice di Basilea è molto più esatto e più compiuto di quello 
Vaticano, il quale , essendo pieno di lagune , non ci ha dato 
neppur facoltà di correggere i luoghi dubbii di quel primo 
Codice. Nel Codice di Basilea mancano ancora i titoli dei ca- 
pitoli, che si trovano in quello della Vaticana. Ingeneratelo 
stile didascalico è molto meno barbaro di quello che solevasi 
adoperare a quei tempi , ed i numerosi sono da attribuirsi 
più al copista che all'autore. 

Io non mi farò certamente a sostenere doversi quest'opera 
proporre come modello di diagnostica, e di saggezza terapeu- 
tica. I tempi noi consentivano, e vi volevano altri sette secoli 
perchè l'anatomia normale e patologica, la chimica organi- 
ca, la microscopia, ed i metodi di esplorazione, avessero por- 
tato la clinica là dove oggi si trova. Ma se meno ricchezza 
aveva, e meno sicurezza diagnostica, se la terapia era più tra- 
dizionale e pregiudicata, se le dottrine galeniche ed umorali 
inrestavano i principii regolatori della pratica, vi era almeno 
più fede, vi erano meno sottigliezze, meno presunzioni loca- 



3M 

tosatrici, meno scetticismo, meno peritanza neir affrontare fl 
morbo» senza perdersi impossibili, e senza vagare fra le dub- 
biezze. Noi non daremmo quelle lezioni cliniche nelle mani 
di nn Giovine moderno per istudiar la natura ed apprendere 
l'arte: ma le indichiamo allo Storico, perchè vi riconosca a 
quali progressi avviava un saggio ordinamento, In cui il buon 
senso andava congiunto alla dottrina permessa da* tempi. 

Da ultimo vi prego di porre mente a quante conghietture 
e supposizioni dà luogo la deficienza delle prove storiche ; e 
che vanno a' giorni nostri dissipandosi innanzi a 9 nuovi docu- 
menti che si disseppelliscono da Archivi! polverosi; mereèla 
dottrina e la pazienza di pochi uomini caldi di amore per 
l'antichità , e forti per l'abnegazione e pel disinteresse. Ira* 
quali Voi andate innanzi a tutti. Lo provano le tante quistto- 
ni sostenute intorno all' epoca della fondazione della Clinica 
medica presso le Università, ed intorno al paese In eri fino- 
no istituite. Si è , per esempio , negli ultimi tempi ami cal- 
damente discusso in Italia, massime dal Cervello e dal Moa- 
tesanto , se la Clinica medica sia stata la prima voltai fondata 
in Padova o altrove, e se il primo ordinatore ne aia alalo il 
Veronese Giambattista Montano o altri. Ha se questi propu- 
gnatoli del patrio decoro avessero avuto l'opportunità di an- 
dare alquanto più indietro , senza togliere nulla al meriti 
grandissimo de 9 nostri Scienziati del XV e del XVI* fecole, 
avrebbero veduto che in molte cose eglino trasmettevano h 
tradizioni delle Scuole italiche anteriori. Questo è ora pie- 
namente provato dalle due Opere di Archimatteo ; né la Ci- 
nica medica poteva al certo mancare in un insegnamento ten- 
to compiuto e tanto bene ordinato, quanto quello della Sene- 
la di Salerno, a ragione da me chiamata primo esempio della 
Università Cristiane nel medio-evo, e principio ed avviamo*- 
lo delle moderne istituzioni civili. 

Gradite , ec. 

Napoli SS Giugno 1859. 

s. nn ff» 



NOTES CHOISIES DE M. BAUDRY DE BALZAC 

AU FLOS-MEDICINAE 



Vers. 21. ltippocrale (Lib. VI. Epidem. § 6):Labor, cibus, 
potus , som n us , venus , omnia sunto mediocria. On a remar- 
qué avec raison qu'Hippocrate de termi ne ici avec toute la 
précision possible l'ordre mème, que l'on doit observer dans 
l'usage de ces choses par rapport a leur success ion. 

V. 39-40. Ces vers paraissent imités d'Isaac PracL Lib. L 
Cap. IL fol. 58 : oportet praeclarum aerem , suavem et faci- 
lem , incommixtum corruptis fumis, 

205. 266. Ces deux vers sont pris dans Hichaelis Scoti, De 
$ecreti$ naturae, cap. 11. 

V. 302. Ce v. est citò par Laurent Joubert, dans sou traité 
Des erreurs populaires. Nous disons en frangisi ventre affa- 
nte n'a point (Toreilles. 

V. 379. 380. Sont de Castor Durante. 

V. 407. 408. 409. Dans Isaac Teor. Lib. V. e. 101. f.° 24 
nous lisons: meri natura quinque modisest diversa: aut enim 
in colore, in liquore, in odore , sapore , temperie. Le Dict. 
latin intitule Novilius au mot Cosi les medecins se servent de 
ce mot pour dire du vin qui a de la couleur, de l'odeur, de 
la saveur. En eflet les trois lettres C, O, S, sont les initialeg 
des mots couleur , odeur , saveur. Au mot Frisca ( alii: fu- 
sca ) Ackermann : sunt quae effusa sonitum edunt , aerisque 
bullulas plurimas ad superflciem emittunt, aiias vocantur sa- 
lientia , ergo gallice momseux. Nous croyons qaepétiUant est 
une traduction plus exacte. 

V. 459. Isaac De diaetis panie. Lib. V. eap. 404: Cerevisia 
de quocumque grano sit facta. ... ad digerendum durissima» 
constipat viscera, maxime si sit uova; inQationem et ventosi- 
tatem generat , sed tamen digerentes multum nutricat.— Th, 
Bartholin Carm. Lib. VII. 73 De vile danica: 

Cum lupulus patriae passim nascatur in hortis, 
Deliciis uvae, et vite carere potest. 

V. 469. Isaac De diaetis partic. f.° r.° 131 : acetum mode- 
rate iufrigidat, sed fortiter dessiccat. 
V. 475. Medo, c'est l'hydromel. 

V. 480 a 485. Semblent inspirés par ce passage du Lib* 

25 



386 

virtut rnedk. simpi. a. 70: Impinguali! quae sanguineo* boatta! 
et laudabilem generane , aut moderate grossum f et multara 
nutriunt. Verum ad hoc praecipuus est panis triticene bene 
eonfectus, lac caprinum dbetum , caro agnina , cerebella, ora 
sorbi Ila ; et de potibas vinum dulce et spissum. Caeteram i- 
cus maturae recentes, et uvae dulces recentes. — Le lieo d'ou 
nous tirons ce passage est attribué sous le ti tre de Cogitanti 
mihi è Jean de Saint-Pani dans le MS. 5 , à Constantin dans 
le Recueil des Oeuvres d'Isaac f.° 189. 11 parait ètre de Tnn 
des Platearius. 

V. 518. Jean de Saint- Amand Expos. super Antid. NkkéL 
InOpp. Mesuae p. 196. col. 1. C. Sciendum quod noveaa 
sunt sapores: scilicet acutus, amarus, salsus, unctuosus, dul- 
ci9 9 ponticus, stiptìcus, insipidus et acetosus; et bornia sapo- 
rum stipticus ponticns et insipidus et acetosus caosantnr a 
frigido tanquam a praecipua causa, licetenim acetosus poaiii 
causari a calido tanquam a remota causa, tamen ipse sevper 
eausatur a frigido tanquam a propinqua causa. Seddulds et 
amarus, unctuosus, salsus et acutus causantur a calido ; sài, 
dulcis et unctuosus conveniunt corpori humano in grada; 
sed salsus amarus acutus sunt elevati in gradu supra compie- 
xioneln humanam quantum ad caliditatem. —Isaac De dm\ 
tis univers. lect. XV. f.° 39. Uni versai iter autem quicoinqne 
sapof acutus est, aut amarus. sive salsus. Complexioneé ine 
necesse est ut intelligantur. Quicumque ponticus v aut slipU- 
cus , aut acetosus , complexiones eorum frigidae erunt Dul- 
ces vero vel unctuosi vel abusive non saporosi moderata* 
erunt complexionis. — On peut encore voir Albenguefit t ja > 
calce Opp. Mesuae, saporum opera tiones; et le Commentaci 
de Pierre d'Espagne sur Isaac f.° 16. , 

Y. 520. Ponticus. Ducange Saveur austère. Ackennpàa: 
Ponticus , Avicenna teste a stiptico in eo di versus, quo^Mc 
nibil contrahat linguae praeter superficiem extimam ; ppitf-, 
cus et extimam superficiem linguae exasperet et interim 
ejus contrahat. /, 

V. 533. Isaac De diaelis univ. v.° 41. Dulcis. é. nutrii IPfta»' 
tura.... grossos humores dissolvit et mundificat, diversasiffS 
temperat, dura enim mollificat cum bumidilate sua. , ^,j 

V. 536. Isaac Ibid. v. 45. Salsus. . . virtutem babet f*fH?< 
tivam, levantem. 

y. 537. Isaac Ibid. v. 44. Unctuosus... inflat, saturai, ;jM- r , 
raturque ibi et crescit... mollificat villos stomachi et lubricai 

y. 539. Isaac lbid. v. 44. Acutus... est corrodens, incidane 
et subtilians magis caeteris saporibus. . 

V. 639. Isaac De diaelis pan. v. 1^8: digeritpr fadte pulr? 
mo, et facile de stomacho ejicitur. 

y. 679. Petrus Hispanus, in Comment. sup. lib. D$Haeii$ 






387 

par tic. Isaaci fol. 149. 1. col.: quaeritur per quam viam ca- 
put (piscis) si( saporosum secundum illum versura:Cauda re- 
gi t... Tel le est pous dous la source de ce vers, que noiis n'a- 
vons point rencontré ailleurs. 

V. 716. Ce vers ne se trouve dans aucun des MSS. Arnauld 
le donue dans ses additions parmi ses commentai res. Nous le 
trouvons encore dans le Recueil imprimé sous le nom de Ha* 
gninus fol. 55. en ces termes: Solus igitur i Ile caseus est bo- 
nus quem dat avara manus. Gela nous parai t propre à con- 
firmer l'opinion de Bartbelemy Corte , ci te per Eloy dans 
son Dictionn. , et suivant laqirellc il faut croire que le nom 
de Magninus est le pseudonyme que prit Arnauld lorsqu'il 
fuyait les persécutions de l'Uni versi té de Paris. 

V. 722 a 736. Ont ète copiés par Pictorius dans son Metho- 
dus Sanitatis ( v. 327 et suiv. ) Il est à presumer quii a eu 
sous les yeux quelque MS. ancien , de ceux ou A. Croke a 
pris ses additions. — Enfìn sur le point si conteste alors des 
vertus du frommage voici l'opinion de Pierre d'Espagne: Ad 
aliud quaesitum de stultis quare libenter comedunt caseum , 
una causa est quod simile appetit simile: stulti autem sunt 

melancholici et caseus est melancbolicus. Ulterius quum 

stulti circa praeparationem suorum condimentorum non sunt 
multum solliciti, ideo libenter comedunt caseum cum pre- 
paratimi inveniant. Cf. Petr. hisp. Comm. in Isaac De diaelis 
panie, v. 143. 1. col. imo. 

V. 749. V. Isaac De diaet. partic. v. 110. Secundum Hip- 
pocr. ciceris sunt duae potestates diversae atque contrariae , 
cum coquitur eas amitlit et in aqua, ubi coquitur, redeunt, 

V. 760. Dans le pseudonyme Floridus Macer , De viribus 
herbarum Cap. XV, au ccvmmencement, on Ut: 

Herbam quam neptam vulgari more dicimus 
Hanc Modici graeco calamenti nomine dicunt. 

Calaminte c'est la nepita vulgarit, ou cataria vulgaris, la Ca- 
taire , herbe aux chats. Dans les Synonima du Supplem. de 
Mcsuae p. 238. col. 4 : Nepta, idest, sulphur , vel Oiivatum 
cum amarra sua , vel herba pilosa quae nascitur in campis , 
vel confectio quaedam. — Cretauos, epithete legitime de por- 
ros; le porreau étant originaire des Iles inhabitésde TArehi' 
pel peut bien ètre nommé Cretois. On trouve Cretanu$ Seul 
parmi les Diuretica cedida dans les Tabulae Salerni. 

V. 762 a 764. Isaac Pract. Lib. II. v. 67. Borrago . . . va- 
let melancolicis et tristibus sine causa , maxime si bibatur 
cum vino et zuccara ; lingua arabica dicitur bederam bone , 
id«st , laetifìcans cor. 

V. 772. Isaac Theor. Lib. V. cap. 46. v. 22. Caulis diver- 



388 

sae est complexionis. Aqua ejus frigida et humida 9 mundiG- 
«ans, ventrem emollit. Qui vult solutionem coquat in aqua et 
ejus aquam bibat; qui vero constipationem, aquam ejiciat, et 
caulem ibi coctum comedat. 

V. 791. Nous lisons dans les Synonima du Supplement de 
Mesue: Sponsa solis, Eliotropia, Solsequia, cichorea, intyba 
idem est. Ce vers n est donc qu'une synonimia de la chicorée. 

V. 811. Isaac Practica Lib. 2. v. 68. Porrus... si cuna bu- 
tyro pistetur, et in ano ponatur valet hemorrhoidibus... ha- 
bet in se aliquautulum stringcntis yirtutis. Il faut donc lire 
notes plutot que nares. 

V. 814-815. Cités par Pierre d'Espagne au v. 117 de son 
Comm. sur Isaac De diaetis par He. en ces termes: Gaseus de- 
tur stalim post carnes... gulosi statim debent comedere fruc- 

tus, unde versus: Postpisces Il est a remarquer que c'eri 

le seul auteur chez qui nous ayons trouve le second vers. 

Y. 839. 840. Isaac De diaetis panie, in Comm. Petri Hispa- 
ni fol. 110. on y lit: Quaeritur ulrum persica sint meliora 
aut cum vino. Respondit Petrus Hispanus cum vino , et ad- 
dii : in contrarium est usus et isti versus : Persica cum ma- 
sto, etc. 

V. 847. Isaac De diaetis particuì. f.° 113. 

V. 861. V. Isaac Practic. lib. II. f.° 78. 

V. 867. V. Const. African. De qradilm medicin. f.°78. 

V. 870. V. Const. Afric. hoc. cit. f.° 80. 

V. 872. V. Isaac. Practic. Lib. II. f.° 76. De succis. 

V. 875. Ictar (loco Yster) Foes Oeconom. Hipp. p. 179.. . • 
pudendum muliebre eo nomine indicari. 

V. 887. V. Const. Afric. De qradib. medicin. v. 82. 

V. 900. V. Isaac. Pract. lib. II. v. 68. 

V. 902. V. Const. Afric. De gradib. medicin. f. 82. 

V. 907. Const. Afric. De grad. med. v. 82. 

V. 909. Melch. Sebizius. De facult. aJimcnt. cite ce vers 
traditionnel à la page 374. 

Moerorem cordis dicunt auferre periti. 

V. 913. Const. Afric. De grad. med. v. 82. 
V. 917. Const. Afric. De gradib. med. fol. 79. 
V. 919. Const. Afric. Loc. cit. f.° 80. 
V. 921. Isaac loco cit. Ciperus . .. valet vulneribus oriset 
gengivarum quae constringit . . . urinam provocai. 
V. 923. Const. Afric. Loc. cit. f.° 83. 
V. 928. Const. Afric. Loc. cit. v. 80. 
V. 935. Const. Afric. Loc. cit. v. 85. 
V. 903. Isaac Pract. L. Il, fol. 71. 
V. 969 a 973. Le Cuniin est une piante om belli fé re culti- 



389 

\èc à Malte et dans quelques endroiU de l'Orlent ; ses fruite 
ont une saveur aromatique, acre, et un pev amère, une odeur 
vive, très-forle, mais non desagrèable; les Hol laudai* enmet- 
leni dans leur frommage; les Allemanda dans leur paio. Dici» 
dhisl. natw. de Deterville. 

V. 974. Const. Afric. loc. cit. f.° 83. 

V. 978. Isaac De diaeti$ parlicul. v. 108. Fabae. 

V. 986. Isaac Praet. Lib. II. v. 69. 

V. 989. Const. Afric. De gradib. f.° 81 84. 

K, 894. Const Afric. De grad. med. v. 82. 

V. 1002. Const. Afric. loc. cil. f.° 83. . 

V. 1005. Isaac Proci. Lib. II, cap. 36. — Alphita Coli. Sa- 
lem. 111. p. 295. 

V. 1016. Const. Afric. De gradib. f.° 84. 

V. 1020. Const. Afric. Loc. cit. f.° 79. 

V. 1023. Strumentis prò istrumentis. Selon Ducange : Spi- 
riiuum instrumenta, les organes de la respiration. 

V. 1024. Isaac De diaelis partic. v. IH. — lbid. Comment. 
Petri Hispani : Nota ulterius quod lupini et omnia amara in* 
lerficiunt a proprietate vermes et serpente». 

V. 1028. Const. Afric. Loc. cit. v. 81. 

V. 1031. Const. Afric. loc. cit. v. 31. 

V. 1034. Const. Afric. loc. cit. v. 81. 

V. 1039. Const. Afric. loe. cit. v. 81. 

V. 1050. Isaac Pract. Lib. II. f.°70. 

V. 1053. Const. Afric. loc. cit. v. 79. 

V. 1060. Isaac De diaelii pari v, 123, et le Comm. Petri 
llispan. 

V. 1074. Isaac. Proci. Lib. IL f.° 68. Farison id est Pras- 
sium. 

V. 1080. Const. Afric. loc. col. v. 85. 

V. 1092. Ce v. est citò par Pierre d'Espagne Comment. sur 
Isaac, p. 130. 

V. 1095. Const. Afric. De gradib. f.° 82. 

V. 1109. Const. Afric. De grad. medie, f.* 82. — Thom. 
Bartholin. Carm. Lib. IV. 56. Sambucus: 

Floribus et fructu , foliis , radiceque , pulpa , 

Fibrillis , demum cortice tota bona est. 
India si no II et, nec balsama mittere Memphis 

Omnia sambucus sufficienter habet. 

V. 1116. Dans le MS. 6. f.° 120. nous lisons: Nota secun- 
dum reverendissimum in Chrtsto patrem dominum Archie- 
piscopum Burdegalensem Guillelmum nominatum .... circa 
proprietates herbae scabiosae, quae per versus sequentes ut 
Mquifur denolantur: Fert Scabiosa pilos eie. . . Urbanus per 
se ctc. 



390 

V. 1126. Isaac. Pracl. Lib. IL f.° 68.5— Const. Àfrte. Di 
grad. med. f.° 82. 

V. 1131. Const. Afrio* loc. cit. f.°82. 

V. 1138. Const. Àfric. De grad. med. v. 82. 

V. 1147. Const. Àfric. loc. cit. f.° 80. 

V. 1151. Isaac Proci. Lib. IL f,° 48. 

V. 1173. Dietim, hist. d'Eloy. t. IV. p. 591-Jean Wolf (1537 
a 1616) premier médecin du Prince de Hesse prétendait avoir 
yn secret pour la guèrison des hemorrhoides externes. II le 
communi qua au Landgrave , qui lui fit la rente d v un boeof 
gras pour chaque année pour le récompenser de la decouverle 
de ce remède. Ce fut par allusion à cette rente» qoe le mé- 
decin un jour interrogò sur la différence qu'il y a entre la 
piante nommée Esula et celle que s'appèle Linaria , repondit 
T par ceux deux mauvais vers : 

Esula lactescit , sino lacte linaria cresci t t 
Esula nihil raihi dat, sed dat linaria bovem. 

Il parait par sa réponse que la linaire entrait dans la cora- 
position de son secret: peut-étre n'était il antreeboseque l'on- 
puent de linaria , dont on se sert encore avec succès pour a- 
doucir l'irritation des bemorrhoides. — Lemery Dici, det òro- 
gues simptes p. 441. ci te ce vers pour indiquer les differences 
de l'Esule et de la Linaire. 

V. 1208. Gilles de Corb. De virlut. medie. Lib. III. ▼. 648. 
— Jean de S. Amand loc. cit. fol. 192. col. 2. B. Epithema 
rum succus herbarum apponitur. Cataplasma cum apponun- 
tur succi et herbae simul coctae , et embrocatio cum ab alto 
liquor aliquis infunditur, et emplastrum cum confectio doti 
super locum ponitur. 

1220. Salad de Ascul loc.'cit, v. 252. E. Sirupus dicitnr a 
Syr quod est confectio et apo, id est succus. Inde sirupus, 
id est confectio vel compositio liquida de succia. 

V. 1224. Jean de S. Amand loc. cit. fol. 221 col. 2. Aliqua 
dicuntur ab ope etc. 

V. 1225. Jean de S. Amand loc. cit. v. 209 et mieux t. 
222. col. v. De composilione medicinarum. 

V. 1231. V. Choul. 14. — Aegid. Corb. De laud. etvirtut. 
Compos. med.. Lib. I. 686. — Antidot. Nicolai V. 184. E. 

V. 1235. Choul 142.— Aegid. I. 431. Anta. Nicol. 164. 4. 

V. 1243. In Choul. deest. - Aegid. I. 719. —An/td. Ni- 
col, deest. 

V. 1246. Deest in Choul. Aegid. et Anlid. Nicol. 

V. 1258. Choul. 197. — Aegid. deest. — Anlid. Nicol, v. 
165. F. 

V. 1262. Choyl. 345.- Aegid. HI. 648. -Anlid. Nicol, 
v. 175. U. 



391 

V. 1266. Choul. 369.— Àegid. IV. 1290.- Antid. Nieol. 

v. 188. G. 

V. 126S. Choul. 204.— 'Aegid. 1 518. — Àntid. Nicol. 

V. 1274. Choul. 139. — Aegid. 1 168. — Antid. Nicol. L'ar- 
tic le Aurea , le premier art. de l'Àntid. commence par a* 
rers leonin : 

Aurea quando datar, caput a languore levatur. 

Nicolas Praepositus fait en cela chose tout à falt characte- 

ristique de la méthode Salernitaine. 11 continue en prose. ' 

V. 1282. Choul. 219— Aegid. I. 829.-inritf. Nicol. 

V. 1288. Choul. 211.— Aegid 1. 756. — Antid. Nicol. ' 

V. 1294. Choul. 348.— Aegid. HI. 741. — Antid. Nicol. 

V. 1298. Choul. 260. — Aegid. n'en parie point. — Anlid. 
Nicol. 

V. 1301. Choul. 288. Aegid. II. 442. - Anlid. Nicol, fol. 
166. A. 

V. 1305. Choul. 293.— Aegid. n'en parie point. — Antti. 
Nicol. 

V. 1308. Choul. 251. -Aegid. II. 598.— Antid. Nicol. 

V. 1315. Cboul. 277 Aegid. II. 420, -Antid. Nicol. 

V. 1318. Choul. 290.— Aegid. 11. 569. — Anlid. Nicol, fol. 
168. D. 

V. 1321. Choul. manque. —Aegid. II. 828. — Antid.. Hìeoì. 
V. 1322. Choul. 280. — Aegid. II. 725.— Anlid. Nicol. 

V. 1324. Choul. 282 Aegid. II. 626 Antid. Nicol. 

V. 1330. Choul. 273. —Aegid. II. 46. —Antid. Nicol, fol. 
V. 1333. Choul. 443. -Aegid. II. 207.— Antid. Nicol, ?. 
168. H. 

V. 1335. Choul. 275. - Aegid. II. 182. - Antid. Nicol, 
fol. 169. C. 
V. 1337. Choul. 149.— Aegid. II. 648, — Antid, Nicol. 
V. 1340. Choul. 324. -Aegid. II. 544 — Antid. Nicol, fol. 

171. A. 

V. 1344. Cboul. 322.- Aegid. II. 478. — Anlid. Nicol, t. 
170. G. 

V. 1347. Choul. 255. -^- Aegid. II. 859. — Anlid. Nicol. 
v. 169. E. 

V. 1353. Choul. 297. -Aegid. II. 218. -Antid. Nicol. 

fol. 169. A. 

V. 1356. Cboul. 284.- Aegid. II. 592. — Antid. Nicol, t. 

172. F. 

V. 1361. Choul. 286. -Aegid. II. 822. -Anlid. Nicol, fol. 
172. B. 

V. 1363. Choul. 302.- Aegd. III. 253. -Antid. Nicol, r. 
174. E. '■' 




392 

V. 1367. Choul. 257. — Aegid. De comp. med. III. oli 

Antid. Nicol. 
V. 1370. Choul. 151. — Aegid- HI. 44. — Antid. NicoL 

Ibi. 173. A. 
V. 1375. Choul. 229. — Aegid. IV. 956. — Antid. Nicol. 

ibi. 187. D. 
V. 1389. Choul. 308. — Aegid. ne le mentionne point.— 

Antid. Nicol, v. 177. G. 

V. 1392. Choul. n'a pas ce §. — Àegid I. 733. — Antid. 

V. 1394. Choul. 245. -Aegid. IV. 1387. — Antid. Nicol, 
v. 190 

V. 1396. Choui. 241.- Aegid. IV. 1523. - Anlid. Nicol, 
v. 190. E. 

V. 1402. Choul. 247. -Aegid. IV. 1410. Antid. Nicol. 

V. 1403. Choul. 248 a vec variante — Aegid. manqoe.— 
Antid. Nicol, fol. 191. D. 

V. 1407. Choul. 58. —Aegid. n'en parie point. — Antid* 
Nicol, v. 177. H. 

V. 1414. Choul. 160. — Aegid. n'en parie point —iuta 
Nicol, v. 177. G. 

V, 1416. Choul. 264. -Aegid. III. 752. — iiniùi. Nicol, 
fol. 178. A. 

V, 1420. Choul. 311. Si mingismuscas.— MS. 83. Si mio- 
gis modicum. — Aegid. le nomme Lib. III. 309. — Antid. Ni- 
col, v. 177. H. 

V. 1423. Choul. 314. — Aegid. n'en parie point. — Antià. 
Nicol, fol. 178. D. 

V. 1426. Jean de S. Amand loc. cit. fol. 192 col 1. D.NoU 
qnod bonitas mellis etc. 

V. 1428. Choul. 316. — Aegid. IV. 509. — Antid. NkoL 
fol. 180. B. 

V. 1432. Choul. 238. -Aegid. Hiera Logadii. IV. 1386. 
Note, de M. Choulant, Yeralogodion , retineo hanc depura- 
tami medicamentis denominationem , quia ad mententi ÀegMfi 
esse vi de tur . . . rectius dici tur yera logadii a Logadio ignoto 
quodam medico. Confer. Gorroei Defin med. fol. 144.— Ni- 
col. Mireps. p. 365. — Antid. Nicol, hiera logodion mempki- 
tum, hiera, idest sacra, logos, id est, sermo, raemptajtum, 
id est, impeditio. Curat enim impeditam locutionem exqut- 
cumque causa. 

V. 1435. Choul. 207. — Aegid. III. 967. — AntidoL Ni- 
col, v. 179. 

V. 1437. Choul. 162. —Aegid. HI. 866. — Antid. Nicol. 
fol. 178. B. 

V. 1444. Choul. 169. —Aegid. IH. 1031.— Antid. Nicol. 

V. 1449. Choul. 258. — Aegid. ne donne point de chapi- 
tre particulier. — Antid. Nicol, fol. 180. B. 



393 

V. 1453. Choul. 172. — Aegid. III. f 100.— ialiti. Nicol. 

V. 1458. (cuna titolo: Ptillilicum Ekctuarium). Cbonl. 262. 
Il y a dans cette ed. une confusion par suite de l'omission da 
vers 1458, et de la transposition d'un vera qui appartient au 
$. Cophonis confectio. — Aegid. 111. 312. — Antid. Nicol, 
fol. 176. B. 

V. 1461. Choul. 267 et 8. — Aegid. HI. 1224. — Antid. 
Nicol, fol. 181. D. 

V. 1464. Choul. 352. — Aegid. III. 742. — Antid. Nicol, 
fol. 177. H. 

V. 1469. Choul. 216. — Aegid. IV. 85. - Antid. Nicol, 
fol. 182. A. 

V. 1473.- Choul. 306. — Aegid. le cile IH. 308. — Antid. 
Nicol, fol. 177. F. 

V. 1475. Choul. 154. — Aegid. n'en parie point — An- 
tid. Nicol. 

V. 1479. Choul. 225. - Aegid. IV. 76. — Antid. Nicol. 

V. 1483. Choul. 227. — Aegid. IV. 160. — Antid. Nicol. 

V. 1485. Choul. 219 — Aegid. IV. 108.— Nicol, v. 182. G. 

V. 1487. Choul. 221. — Aegid. IV. 141. — Antid. Nicol, 
v. 182. E 

V. 1497.— Choul. 299. — Aegid. III. 236.— Antid. Nicol, 
v. 174. H. 

V. 1500. Choul. 223. — Aegid. D'en parie voìnt-Antid. 
Nicol, v. 182. G. Cet art. comraence par v. 1502 9 que nona 
ne troovons paa ailleurs. Polio nauseata major , muscata a 
musco dicitur , etc. Isaac Lib. 11. Proci, cap. 44. de succia. 
Le MS. 39 donne: Balia muscata , et M. Rosenthal ajoute en 
note: balia, idest, ocymum basilicum. . . . Nousnous en te- 
dods à notre texte, justifie par Y Antid. Nicol. 

V. 1503. Choul. 214. — 4egid. IV. 70. — Antid. Nicol. 
v. 181. H 

V. 1506. Choul. 326. Aegid. I. V. 321. — Antid. Nicol, v. 
183 G • 

V. 1510. Choul. 202. — Aegid. IV. 429. — Antid. Nicol, 
fol. 184. A. 

V. 1514. Choul. 200. — Aegid. IV. 362. — Antid. Nicol. 
t. 183. G. 

V. 1517. Choul. 355. — Aegid. n'en parie point. — Antid. 
N icol. v. 184. 

V. 1520. Cboul. 174. — Aegid. IV. Mi.— Antid. Nicol, 
v. 184. F. • 

V. 1528. Choul. 333. — Aegid. IV. 576. - Antid. Nicol. 
2 184 D 

V. 1531. Choul. 318. -Aegid. 676. - Antid. Nicol, v. 
184. F. 

V. 1536. Choul. 336. —Aegid. n'en parie point.— Antid. 
Nicol, v. 144. F. 



394 

V. 1539. Choul. 339. — Aegid. IV. 913. — Anlid. Nicol. 
T. 184. G. 

V. 1541. Choul. 235. — Aegid. IV. 1027.— Anlid. Nicol, 
v. 184. H. 

V. 1545. Choul. 341. — Aegid. IV. 945. — Anlid. Nicol, 
fol. 187. B. 

V. 1547. Choul. 269. — Aegid. IV. 845. — Anlid. Nicol, 
v. 186. E. 

V. 1552. Choul. 194. — Aegid. IV. 783. — Anlid. Nicol, 
fol. 187. A. 

V. 1557. Choul. 182. — Aegid. IV. 605. — Anlid. Nicol, 
fol. 185. E. 

V. 1567. Choul. 362.— Aegid. IV. 1185. — Anlid. Nicol. 

V. 1570. Choul. 365. — Aegid. IV. 1235. — Anlid. Nicol. 

V. 1574. Choul 375. — Aegid. IV. 1166.— Anlid. Nicol. 

V. 1577. Choul. 372. — Aegid. IV. 1306. - Anlid. Nìcol, 
fol. 189. A. 

V. 1579. Choul. 378. — Aegid. IV. 1191. — Anlid. Nicol 
fol. 190. B. 

V. 1581. Choul. 374. — Aegid. IV. 1322. — Anlid. Nicol. 
▼. 189. H. 

V. 1582. Choul. 320. — Aegid. II. 478. — Anlid. Nicol, 
fol. 191. C. 

V. 1583. Choul. 330.— Aegid. n'en parie point. — AnOL 
Nicol, fol. 184. C. 

V. 1584. Choul. 328. — Aegid. IV. 493. — Anta. NicoL 
fol. 184. D. 

V. 1586. Ce §. se trouve à la fin du Liber Saladini (in Off. 
Mesuae tom. 2. fol. 284 ). Choulant dans son ed. de Aegid. 
Corbol. p. 212, les donne aussi, en le faisant preceder de cai 
mots : licet his addere sedecim versus memoriale* antiquo* 
ignoti Auctoris, qui leguntur in Nicolai praepos. AntìdoL et 
in Saladini Cotnp. Aromat. Nous avons trouvés ces ver» épan 
dans les MSS. 5. 4. et 19. La plupart de cos vers sont eneon 
dans YAlphita. — M. Henschel dans son analyse da MS. Sa- 
lem it. ( Coli. Sai. T. II. ) rapporte six de ces vers et nolani - 
ment le vers 1603 que nous n'avons point vu ailleurs.Cefraf- 
ment est signé Boec'dans le MS. 73. XXXV. 35. S'agii 11 de 
Boethius ? — Quoiqu'il en soit c'est dans Y Anlid. de Nicolas 
que se trduvent le plus grand nombre de ces vers, et un pat» 
sage dont ils semblent étre la traduction ; et d'après leqoeJ , 
la livre de ce temps contenait 12 onces, chaque once 9 drach- 
mes ou gros , chaque drachme trois scrupules , et cheque 
scrupule 20 grains. La livre avait donc 6480 grains , l'once 
540, le drachme 60. 

V. 1606. Ce §. se trouve à la fin du Libellus Alchindi: D$ 
gradibus medicinar. in calce Opp. Mesuae T. 2. fol. 273. Ils 



393 

conliennent un resumé très obscur de la théorie Galenique et 
surtout Arabe du ealcul des degrés differente des qualités élé- 
mentaires des inèdie, composés. 

V. 1616 a 1620. Membra simplicia les tissus simples ou 
élémentaires ; oflicialia membra, les organes des fonctions. 
Cettedistinction qui cstdejà dansGalien, et qui est peut ótre 
plus ancienne, est le principe de celle analyse comparée des 
tissus élémentaires et des tissus composés si heureusement 
exposé par Bicbat. 

V. 1624 a 1629. Dans le Comm. de Curion, p. 217, nous 
lisonsrllic ducenta ossa esse etnovem decimo asserilur. Joan. 
Tagaultius. exccllentissimus nostri aevi Medicus, ducenta et 
quadraginta sex hoc distico compiexus est: Adde quaterdenis 
etc. Nonnulli CCCIV couslilueruut: sed Rhazes lib. I. e. 2. ad 
Almanzorcm , ducenta et quadraginta octo ea esse , Galeni 
auctoritate, probat.... cui subscribit vulgatissimus hic versi- 
culus : Ossa duccniena eie. Malgré l'opinion du Commenta- 
teur, rinterpetralion nalurelle de ce ve rs (1624) est que les os 
sont eu nombre de 216 et non 218 corame il le décide. 

V. 1630. Ce vers a eie conserve daus le Comm. du liv. d'Al- 
bert le grand. De secrelis mulicrum p. 113. 

V. 1631. Ce§. est du MS. 5. 11 est evidemment traduit 
d'un passage du Commcnt. du Lib. de Urinis Aegidii, qui est 
contenu dans le nièine MS. v. 126 [1). 

V. 1648 et seq. Tout ce qui suit sur les choses naturelles 
et non naturelles, appnrtieut a Galien; les Arabes l'ont copie, 
comme on peut voir dans un passage d'Isaac dans le Parile- 
gni Lib. l.'cap. HI, ouvrage, doni Constanlin l'Africain u'est 
que le traducleur. quoique il en revendique la composition. 
Voy. aussi Lib. V. cap. I. fui. 18. 

V. 1683. Dans le MS. 9 nous trouvons celle singulière noie 
sur les qualre complexioiis (marge du fol. 130) : Sanguiueus 
multuuì appelli el multqm potest ; cbolericus mullum appe- 
tii et parimi polesl ; pbleginaticus parum appetit el mullum 
potest; melancbolicus parum appelit et parum potest. 

V. 1723 a 1728. On peut voir à leur propos les vers 175 a 
184 du Lib. Reginaldi, et le §. de Copbon Traci, de modis 
medend. fol. 274 in calce Opp. Mesuae. 

V. l74o. C est ici le lieu de rappeler la piece qui a pour. 



(1) Ce Commenl. est public : Voy Egidius de urini* el pulsi bus. Pe 
trus Leo de urinis, Profondissimi arlium el medie, docl dom E<ydii trac 
lai us de iudieii* urine metrico composilus cum ipsiu* commento. Una cum 
cjusdem dom. Egida Iroclalu de puhibus cum commcnt. Gentili* de Fui- 
gtneo, ec. In fini!: Imprc*. Vcneiiis per Georgium Arrimbenum Anm> 
reconcil. nativtt. Mfi ( leg. Wò\) Le passage e ile par Balzac e*l 
a f. 7 cui. 1. De Renzi- 



390 
Otre: De ralione victus saltuari* vosi incisam venam et amissum 

te 

sanguinem , ad Amatum, epigramma Anastasia, qui est poblié 
dans (oulesles e'ditions 4I11 Ucgimcn Salerni. 

V. 1757. Ce vers est conserve par Albert le grand : De n- 
crel. mulier. p. 33. 

V. 17831784. Ces deux vers nous paraissent un resumé 
d'un §. d'Isaac Lib. uriti, fot. 1l>9. Dans son Comm. Pierre d'E- 
spagne Ics donne en ces termes: Querilur quare dicitur qao4 
fel commovet iras, unde versus : Cm % sapit eie. Il les repro- 
duit encore au v. 139 en ajoutant: ut dicit vulgus. 

Y. 17851786. Distique conserve par Albert le grand Di 
secret, mulier. p. 39. 

Y. 1790 a 1793. Sont puisés dans Mici). Scot, qui les cita 
chap. XXIV. 

Y. 1795 a 1798. Les quatre vers sont pris dans le De se- 
cret, mulier. Alberti magni, et precedei de ces mota: Soletdici 
per quatuor versus. 

Y. 1807-1809. Sont recueillis dans Michael Scoti: De* 
cretis naturae e. IX. (Voy. la note p. 51). 

Y. 1816 1817. Mieli. Scoti Jbid. cap. VII: Unde di^UPaB- 
philus: Saepe solet fìliis ... et alius: Fructibus ipsa sub. .. 
Nous aurions aimé à trouver ces vers arrangés comma il miU 

Fructibus ipsa suis quae sit dignoscitur arbor ; 
Saepe solet virgo similis esse metri, 
Saepe solet filius similis esse patri» 

Nous y aurions trouvé alors formulée une loi de la nature 
en vertu de la quelle l'espece bumaine persevero dans l'idea- 
ticité de son type. 

Y. 1818. Conserve par Albert le grand p. 39. De $ecrtt. 
mulier. 

Y. 1819. Se trouve dans le Comm. de Pierre d'Espagne sor 
Isaac et dans Magninus. 

Y. 1820 a 1828. Nous aimons à citer à propos dea àgttde 
l'homme l'Epig. 38. Lib. VII. de Tb. Bartbolin: 

* 
Quattuor aetates vario capiuntur amore. 

Prima nuces, veneres altera saepe cupit. 

Ambitiosa novos mox tertia quaerit honores; 

Ultima decrepiti divitis ambit opes. 

Y. 1921 et seq. Dans le MS. 20 v. 8 anonymi Ad Orna* w- 
tium oculorum: Haec nocent oculis: fumus, legumiua, acusi- 
na, vinum , vigilia , allia , venus , dormire calceatus v sedere 
multum ad ignem, caseus, Ine, pasta indigesta, videre noi 
placentia, panis adustus, fletus immoderatus, caulos, carnes 



397 

vaccinai* et porcinae , et inspicere rem albam et radica sola- 
rea, coire cum vedila et cum menstruata, legere assidue per 
libros novos, fames et jejunium, et freqaeos minotio sangui- 
nis a vena quae est in cubito. Conferì oculis minutio de vena 
quae est sub cubito, et minutio de cephalica moderate valet. 
V. 1931-1932. Dans ces deux vers sont enumérées les cau- 
se* dcs fievres 9 d'après Isaac Libr> febr. pars IL cap. 1. v." 
205 à v. 206. 

« 

V. 1938. Voir sur ce passage le commentaire de Corion: 
Rectissime ab Hrppocrate 9 eie. ( pag. 22 v. edii. Francfurt. 
1568). On peut encore lire sur ce sujet un passage remarqna- 
ble de Montaigne Lib. I. chap. 10. 

V. 1947 et les suiv. Ce qu'il renferment sous les titres De 
abundantia et morbi des diverses humeurs , présente un rap- 
port manifeste avec le chap. d'Isaac , de signiflcatione pieni* 
tudinis et dominatione humorum. Portegni Lib. X. cap. IL 
v. 61. 

V. 2033 a 2035. Les trois vers sont d'une, lecture difficile- 
le dernier surtout. On peut néammoins proposer comme in- 
terprétation la paraphrase qui suit: l'altération de la fonction 
montre que l'organo est lése; la tumefaction que Porgane est 
developpé; la douleur est le signe de la maladie— Il j a einq 
sortes de douleurs, 1.° penetrante; 2.° poignante; 3.° esten- 
sive; 4.° profonde; &° errante, vague: elles correspondent la 
1 . au sang ; la 2. è la bile ; la 3. à la jennesse ; la 4. i l'hu- 
meur melancolique; la 5. aux exprits? 

V. 2168 2169. Ces deux vers rappèlent le vieil adage: 

Jeune qui velile, et vienx qui dort, 
Sont tous deux bien près de la mort. 

V. 2223 et suiv. Voyez les analogies de ce $. avec Isaac 
Theor. Lib. VII. r. 34 à v. 35. 

V. 2244 a 2252. Ces vers ont un rapport sensible avec le 
Ch. 106. d'Isaac. Theor. Lib. IV. v.° 24. 

V. 2268. Isaac Lib. uri*, fol. 123.— MS. 5. Comment da 
▼. 10 du Lib. Aegid. De urin. fol. 116. 1. col. in vase vi* 
treo , darò , rotando, habente figuram vesicae 9 ut sicut par- 
tes ejus in vesica ordinantur, sic in urinali propter continen- 
tiam ordinentur (1). 

V. 2273. Petr. Hispan. in Comm. Isaaci De tirimi v. 156. 

V. 2277. Voy. Cboulant ed. de Gilles de Corb. Preface 
p. XV 111. sur les matières contenues dans Turine et qn'il 
faut examiner. 

V. 2289. Voy. la note aux vers 1631 et suiv. 

(1) Voy. la note a pag. 39S. 0$ tonti. 



398 

V. 2307. Cboulant in Comm. Aegid. De urini* pag. MI. 
Extat in Codi Paulin. Lips. n.° 1 167. fol. 43. Index colonna 
urinae. ( Peut Mro e est le moine que les Regulae urtnanm 
Mag. Mauri Salernitani. Voy. Colteci. Solermi. Tom. III. 
p. 6.) 

V. 2316. MS. 3. à In suite d'une copie du tratte /te «rimi 
de Gilles, qui se termine par: 

Aegidius doctor haec fecit metra Salerai , 

On lit ces vers: 

Puri fonlis aquac se comparat alba ; seroque 
Lactea; glauca negat lucenti cedere cornu; 
Exsurgit charopos vellus praedata Cameli ; 
Pallida pallet uti succus carnis semicoctae, 
Pallorisquc minus subpallida colligit in se ; 
Pomi Gitrini noscit citrina colorem, 
Subcitrina citri minus est vestita colore; 
Rufam cum puro contendere non potest auro; 
Impuri refert auri subrufa colorem , 
Aurora rubeam , dat subrubeam crocus horti ; 
Exprimit urinam sanguis purus rubicundam; 
Sanguis aquosus habet portendere subrubicundam ; 
Est inopos nigis par Baccho, livida plumbo , 
Melitur spcciem Kyanos quam purpura nescit, 
Est viridis caulis viridis sortita colorem, 
Est bene lucenti nigro nigra consona corna. 

Pour la signification des couleurs voy, Cboulant Comm. ia 
Lib. De urinis Aegidii. 

V. 2310. Lisez l'analyse que M. Henschel donne da MS. 
73. VII. 9. Collect. Salernit. T, IL p. 12. 

V. 2375. Ce g. nous est fourni par M. Choulant, Ioc. cit 
pag. XX. Il est precede de cette note: Reinesius (Far. lectùm* 
lenae 1670) habuit Codicem manuscriptum, in quo Inter ver- 
sus 338 et 339 libri De urinis Aegidii sequentes versas cote 
spurii legebantur. (Epist. ad Daumium). 

V. 2417. Ce §. est au v. 128 du MS. 5. en regard des vert 
120 et 121 du Lib. De Urinis, et est suivi d'un Gommentùn 
fol. 129. 

V. 2452 2453. Ces deux vers avec les v. 2447-48, soni à 
la marge du fol. 66 du MS. 8. en regard d'un passage da 
la Practica Galieri , ainsi con$u : Virginis urina Incida et 
serena , et quasi subcilrina dicitur esse; concabitae vero tor- 
bida vel densa , et semen viri in fuudo apparet. Menstruala 
quasi sanguinea apparet; praegnans vero in primo, secan- 



399 

do et Icilio mense nehulam minutani hafret, et hypostasim 
albani et urioam nimis claram et maxime in fundo cumqui- 
busdam coutentis minutissimis admodum auri per totum cor- 
pus urinae apparentibus ; in quarto autem mense tam serena 
est et babens colorem vini (albi) et alba hypostasis vel foex 
urinae, in fine est crassa et lucida. 

V. 2465. Dans le MS. 5. Comment. du Lib. De urinis Ae- 
gid. foi. 147. Spiasi concretio lactis, id est, coagulatio , quod 
lac magis excdctum est et magis digestum, et absorpta est 
aquosilas virtute caloris, unde si exeogutta super marmor 
vel unguem ponatur et non deQuit, et laterales partes ejus 
redigantur in curaulum signant masculi conceptionem. 

V. 2486. Jean de S. Amand loc. cit f.° 210. De nocumenti* 
ex assumptione medicinae. 

V. 2489. MS. 6. v. HI en haut Lib. definii.: Asma est dif- 
fieultas inspirandi vel expirandi, vel utriusque, et habettres 
'spccies ; si enim laborat homo patiens in anbelando, vel la- 
borat tantum in inspirando etdicitur sansuginosus a sangui- 
suga quae laborat in attrabendo sanguinem , sic laborat pa- 
liens in attrabendo aerem. Si laborat in expirando et in in- 
aurando dicitur orthomia ab orthos quod est rectum , quia 
recte et aequaliter laborat in inspirando et espirando 9 unde 
versus: Expirat late etc. 

V. 2510 2511. Pierre d'Espagne a conserve ces deux vers 
dans le Comment sur Isaac De diaet. partic. v. 117. 

V. 2515. Jean de S. Amand loc. cit. v. 206. De conditioni- 
bus in evacuatione considerandis. 

Y. 2521. Il nous parait avoir un rapport manifeste avec un 
passage de Jean de S. Amand , loc. cit. f.° 200. col. 2. A. Sunt 
praeparationes medicinarum coctio, contritio, adusilo, abiu- 
ro, congelatio, commixtio. 

V. 2522. Jean de S. Amand loc, cit. v. 208. De preparan- 
ti is corporibus post medicinam. 

V. 2532. Jean de S. Amand loc. cit. Impedientia evacua - 
tionem. 

V. 2548-2549. Jean de Saint Amand , dans son Expo$itio 
tnpra And dot. Nicholai p. 203. 4. Col. E, s'exprime en ces 
tcrmes : In principio apostematum debemus uti repercussi- 
vis , exceptis novem casibus , qui per hos versus habentur : 
Mobile etc. Grossilies etc. Nous attachons une baute impor- 
tance à ce passage. 

2558. Ces vers ont quelque rapport avec Jean de S. A- 
mand loc. cit. f.° 20$, col. 2. A. 

V. 2570 à 2579. Rappèlent quelques points de la doctrine 
do Magister Salernus. 

V. 2588. Const. Afric. Lib. de virtut. simplic. mcdicin. 
alias: Cogitanti mihi e. 53: De diurelieis. Asparagus, bruscus, 



400 

daucus, juDiperus, squinantum f carvi , calaraentnm , yperi- 
con f petroselinum, levisticum, spica utraque, xilocassia, si- 
seleos. — Fu est un nom do la valeriane ; gith , setoli Ca- 
stelli Lexin. significai nigella, sive melanthiura, vel piper. 

Y. 2592. Const. Air. Op. cit. cap. 54 : De frangentibus 
lapidem. 

V. 2596. Const. Afr. Op. cit. cap. 65 : De provocantibui 
menstrua. 

V. 2600. Const. Afr. Op. cit. cap. 20: De constrictivif. 

V. 2606. Const. Afr. Op. cit. cap. 37: De repercusaivis. 

V. 2608. Const. Afr. Op. cit. cap. 23: De maturativi*. 

V. 2610. Const. Afr. Op. cit. cap. 49: De ulcerantibas *• 
perficiem. 

V. 2612. Const. Afr.Op. cit. cap. 31:Decicatrisantibus. 

V. 2616 2618. Les eh. 26 27 et 28 du mème Cogitanti mo* 
strent des flagrantes analogies avec les §§. murutificùntia et 
corrosiva. 

V. 2621. Petr. Hispan. in Comment. sup. lib. Issaci Ai 
diaelis panie, v. 129 : Quaeritur quare capparis habet prò- 
prietatem in aegritudinibus splcnis , et ipsura proprie raspi- 
cit, non sic vero alia membra sicut hepar, ut dicunt isti ver- 
sus: Gaudet hepar etc. 

Y. 2626. Jean de S. Amand loc. cit. v. 212. Col. 3. A. 

V. 2638. Voy. le Regim. Sanitat. Magnini Cap. *L 

Y. 2672. Dans le BegimenSanitatis Magnini, deja citò f. VI, 
e. 1. p. 5. De phlebotomia on trouve des détails carienxnr 
la saignée au point de vue astrologique. 

Y. 2695. Dans le MS. 5 f.° 84 à la saite du traile Dtffcb- 
botomia Ricardi, nous trouvons : Phlebotomia H. P. Inibii: 
Notabile bonum de phlebotomia secundum M. P. InliaNs: 
Si necessitas fuerit in omni tempore phlebotomus est adhi- 
bendus 9 tamen in tempore ab Vili, apritis usque in THIan- 
sis lunii est utilitas trahendi sanguinem, quia tane habetang- 
mentum sanguis. Sed observanda est quali tas temporis, et cur- 
sus lunae, seu luna V. X. XV. XX. XXV. XXX., in his alili 
diebus non est phlebotomus adhibendus ; hos enim diesforfa- 
nes vocant 9 atque ut medici affirmant infinita* nnmeras kn- 
minuin propter qualitates temporum et casum lunae morte! 
sunt. Super omnia servandum est, ut a XV. mensis IiilU-W 
que ad nonas septembris, non fiat phlebotomia, nec datar 
potui solutio laxativa , quia tunc regnat canicula , et vocantar 
illi dies caniculares, et humores tunc sunt mixti. Quod ai ne- 
cessitas fuerit in hoc tempore phlebotomare, et pharmacara» 
cum maxima cautela fiat. Sunt tres dies in anno in quibus 
non debemus minucre, nec purgationem accipere , acilicet 
primus dies Augusti, ullimus dies Decembris, et XIV di» 
Aprilis; qui in his tribus mimierit Ubi, sive sii homo, sive 



401 

• 

sit pofcus, mala morte raorielur. Quicunque in XVII. die 
marti i de dextro bracino et in X! die Aprilis sanguinali mi- 
nuerint numquam oculorum lumen aniittaut. Qui in fincMaii, 
vel iiij. diesanguinem minueril, is nunquam febrem Iinbebit. 
Explicit. 

2767. Jean de S. Amand. Expos. sup. Antid. Nicol, v. 
217. Col. 2. 11. 

V. 2776. Jean de S, Amand loc. cit. fol. 218. col. 2. B, 
Yenae quae sunt in temporibus . . . illae sunt quas Hippocra- 
tes et Avicenna vocant juveniles, quarum abscissio reddit 
hominem impotentem generare. — Cette opinion singulièreà 
été emise par Hippocrate en deux endroits au moins ; il nous 
semble qu'elle est deduite de l'opinion ou I' on était qtie la 
semence derivai! du cerveau , et qu'ainsi par la section deces * 
veines le passage était intercepté. Il faut toute fois remar- 
quer que le nom de veine , et que l'anatomie des vaisseux 
n'ont rien de précis dans le texte d'Hippocrate. 

V. 2780. Jean de S. Amand loc. cit. v. 217. 2. col. F. 

V. 2804. Dans le MS. 73. XXIX. 20. on trouve le frag- 
ment suivant qui est ici dans son entier: De observatipne 
minutionis: Si aliquis cupit se minuere, et cholericus faciat,in 
quarta ora se minuat,quia sanguisregnat tribushoris in exor- 
dio diei. Quartam autem horam de cholera rubea esse nullus 
ambigit, et tunc per diem cboleram subtrahere convenir Sed 
priusquam minuat se bonum est ut transacta bora diei secon- 
da paululum panis ac carnis comedat, modicumque vini a- 
quae mixti bibat. Ob hoc, videlicet, ut subtracto sanguine 
cholera rubea insurgat, fumumque ascendente!», unde natura 
et quinque sensibus corporis turbatis , minuentem scilicet 
exinaniri et sui oblitum eadem faciat , et sic post unam ho- 
ram se audacter minuat. Hoc idem melancholici faciant ne 
similiter causa teterrimi fumi e cholera nigra procedenti» et 
cerebrum et corebrum gravitate percutientis jejuni exina- 
ninntur. Sed qui sanguine habundant et degniate jejuni faciant, 
et unusquisque tam phlegmatici quam melancolici sanguinei 
et cholerici in suis criticis horis, videlicet regnanti bus hu- 
moribus , invicem phlebotomentur , non comedent ullam syl- 
Taticam carnem , nec lac . nec caseum , neque olerà , neque 
pisces, sic vitare potuerint et non bibant aquam per tres dies, 
aon dormiant ipsa die minutionis , ne natura sanguinis calore 
evacuata dum somno cedit phlegma resurgat et trans- 

vertat se, et febrem quotidianam faciat. non se balneantad 
tertiam diem ; non coeant quia coitus causa nonnulli dator, 
nec mirum. Quidam vero sunt debili et subtili natura , et eo- 
rum mali humores minorali sunt. 

V. 2817. V. Jean de S. Amand loc. cit. p. 219. 

Y . 2827. Jean de S. Amand loc. cit p. 192. Gol I. D. 

26 



• i 



•102 

V. 2858. Jean de S. Amand loc. cit. f. 221. Col. 2. B, Di 
supposiloriis. Dans le MS. 73 XXXII. 4. se trouve la ciUUoa 
suivante de Mag. Petronius, que Fon rencontre ausai dans 
Platearius, cap. VII. Laxativa quidem sic fiL Pone axun- 
giam porci in aqua et mal vani et mercurialem et o leum et sai , 
et ipsum in j ice per clystere; vel coquatur mei cura sale ad 
spissitudinem; ut inde possint fieri magdaliones ad modum 
candelae , et unus supponatur per animi , vel salgemma. 

V. 2840. Jean de S. Amand loc. cit. pag. 220 col: 2. 11. 
De evacuatione per clysteres. 

Y. 2855. MS. 6. f. 18. Pro clysterio haec sunt herbae com- 
munes: malva, bismalva, mercurialis, cicla, viola, parìe- 
taria. 

Y. 2884 et simv. Tout ce qu'on Ht sur les flèvres nous a 
presente de graves difficultés , soit a cause du manvais étal 
graphique des MSS., soit à cause des ternies insolites qui s'y 
rencontrent. Voici diverses citations propres à éclaircir lei 
points les plus obscurs. 

MS. 5 dans le Comment. du traile de Vrinis de Gilles firi. 
136. 1. col.: sanguis corruptus et putrefactus tres facit(fc- 
brium) species, scilicet: Augmasticam, epagmasticam, etho- 
motonam. In augmastica plus corrumpitur de sanguine qoaa 
dividatur vel resolvatur a corde , unde ejus corruptio pi» 
augmentatur, et rubor in tali febris specie in urina augmea- 
tatur. Totum est contrarium in epangmastica, unde priorcst 
niortalis taec autem salubris , quia plus resolvitur quam pa- 
trefiat; aequaliter se liabent res in homotona; unde est aeger 
in ambiguo. — lbid. 2. col. au bas: Est et causonides febris 

continua composita ex duplici ex cholera scilicet princi- 

paliter et ex sanguine secundario , unde magis urina aocedit 
ad tenuitatem quam ad spissitudinem. Ita autem per contra- 
rium procedens est ponenda : urina magis rubra vel subra- 
bra; magis accedens ad spissitudinem quam ad tennitalem 
synochidem significata id est, febris continua, composita prius 
ex sanguine, secundario ex cholera (1). 

Àcgid. Gorbol. de Urinis lib. V. 42. Son éditenr M. Choo- 
lant ajoute en note : hemiiritaeus parvus et medius , tertia 
ejus species hemitritacus major est. 

Voy. Isaac Lib. febrium panie, lib. V. cap. 1S. p. 225 ;— 
Galien Lib. II. cap. 6. — Ghoulant note du v. 193 du fle «fi- 
nis de Gilles.— CoUeciio Salern. Voi. II. p. 38, et 39-40 poar 
les MSS. examinés par Henschel. 

V. 2915. Ges vers rappelent la métliode tout à fait moder- 
ne de Prietnitz; elle est bien ancienne, et est mème indiquèe 

(1) Voy. la noie à la pag 393, Ces pas?ag»»s soni f. 11 v. de l'EdU. 
da i49i. De Renzi. 



403 

par Galien. Il faut se rappeler du Moine de Caslroglovaimi de 
Sicile du 1724. Voy. Eloy Dici, hislor. de laméd. au mot: 
Castragianno; et le Mercure de 1724, et 1725 (1). 

V. 2961-2962. Nous n'avons pu lire qu'incomplétement ce 
§. que nous avons trouvé sur une marge du MS. 5. LeCom- 
ment. sur Gilles de Urinis donne in fo). 120. 2. col. au bas : 
Morbus caducus , idest epilepsia , quae alio nomine dioitur 
Jeranoxon, pedi con, et morbus comitialis, et ira Dei. — Dans 
le Comm. du traité de Urinis de Gilles MS. 5. fol. 122, 2. 
col. lign. 14 : Pedicon , idest , epilentia quam patitur radi* 
t oli us ftensibilitatis. — Dans le MS. 6. fol. 111. Definilionuxa 
lig. 10: Epilepsia . . . dicitur etiam pedicon , idest, puerilis, 
quia frequenter contigit pueris ; et dicitur etiam Hieranoxon 
quasi sacra passio. — D'après ce passage, il semblerait que le 
nom de Pedicon se donnait aux convulsions de l'infance. 

V. 2963. Eloy, Dici, cité T. II. p. 367 : Gordon (vers l'an 
1285 ) prétend qu'on guérit l'épilepsie , en récrtant troia fois 
à lordile du malade, ou en lui faisant porter au col, les trota 
vers suivants: Gaspar feri, etc. Pierre d'Espagne versle mè- 
me temps,car il mourut en 1272, préconise laroéme recette, 
dnns son Thesaurus pauperum p. 253 (in 4.° 1525). Enfia 
Thom. Bartholin, De medie, poet. p. 78, cite ces vers comme 
versus vulgalissimi. * 

V. 3035. (2) Voy. Isaac Pantegni Lib. IV. Practic. cap. II. 
fol. 93: De cura leprae et ejus significatione. 

V. 3053. Isaac , Pracfica Lib. II. fol. 75 : urina canis su- 
per verrucas et porros valet. 

V. 3059. Si nous osions nous permeare d'ajouter nous raè- 
me un vers à cette collection, nous proposerions ce §. sur la 
vaccine : 

Ne pariant tenero variolae funera nato , 
Infanti cactus vaccinum mittito virus. 

V. 3085. Ce §. passe pour avoir été l'oceasion de la pre- 
mière composition du Regimen sanitatis. 

(1) In art. 2. De siynis variarum tpecierwn leprae, pag. 89, prolapsu 
Typographi desunt quatuor seqnenles versus; ( Vid CoUect. Sol. L 
p. 507, v. 1905-1908 ) 

Decidit Alopecia ciliam, lux ignea target» 
Taberibus succensa rubet facies saniosis, 
Grossa lumei naris, pravum respirai odorem 
Putrida sanguineum sugit gengiva cruorem. 

De Renzi. 



(2) Voy. la memo note de la pag* 395. De Renzi. 



m 



404 

V. 3130. La nuit de la S. Jean Bapliste. Dans plusieuri 
monuments du rtioyen àge il est établi que les simples dui- 
veni ètre recueillis circa Baplhtae fe&tum. 

V. 3171. Suivant les notes interi ineaires du MS. de Bru- 
xelles, les apocopes doivent pour le sens ètre rétablies de la 
manière suivante : Euphrasia, plantago, verbena, pulegium, 
betonica, feniculus, malva. 

V. 3175. Ces vers sont cités dans le Gynaeciorum. Tom. I. 
p. 110. traile intitule: Erotis medici liberti Iuliae, quem ali- 
qui Trotulam inepte nominarunt. 

V. 3298 3299 3301. Dans le Lib. definitici, du MS. 6. v. 
III. lig. 25: Dyssenteriae tres sunt species, prima species est 
in qua abraditur pinguedo villorum stomachi , et tunc epe- 
stio assimilatur loturae carnis. Secunda est in qua abradila- 
tur intestina , et tunc assimilatur egestio rasurae pergamena 
Tertia species est quando frustatim egestio emittitur ac si es- 
sent intestina ipsa. Prima species curabilis est. Secunda vii 
curatur. Tertia est ultima et incurabilis. 

V. 3318. À l'art. De hyclero (l).MS. 6. Lib. definii, fol. 113. 
lin. 5. lctericia est foedatio cutis sine ipsius inaequalitate. 
Ictericiae tres sunt species: prima dicitur citrina» secunda di- 
citur viridis , tertia dicitur nigra. Citrina est quae citri por 
tendit colorem , viridis speciali vocabolo appellatur Pegaso- 
leontis, id est, mustela agrestis ad similitudinem ipsius ani- 
malis. Nigra dicitur melanchiron , a melan quod est nigrunt 
et cheiros quod est manus , inde melanchiron quasi nigra 
manus. 

Y. 3323. MS. S. fol. 120 2. col. dans le Cornm. du de Uri- 
nis de Gilles (2) : Alchites , species hydropis dicitur ab Alchi 
quasi uter, quod in ea venter percussus sonat in raodum utris 
semipieni . . . ocrxoc, outre, d'ou notre mot ascile. Alchi est 
arabe. Avicenne et Paracclse donnent Asolile* pour asciles ; 
Gilles de Corbeil asquiles, De viri. med. lib. HI. v. 692. 

V. 3431. Nous avons pensò pouvoir reunir ici quelques 
vers de divers auteurs sur la médecine et sur les raédecins ; 
la plupart sont satyriques, car de tout teraps ce sujet a exer- 
cé la verve moqueuse; nous n'besitons pas cependant à eoa- 
tribuer à leur propagation en Ics reproduisant ici, parcequ e 
nous pensons que les plaisanteries si mordentes de nos co^ 

(1) Desant duo versus prò lapsu Typographi Vid. in CoUut. Salem. 
T. 1. p. 511. Gap. XXXIII. De hyclero vers. 2007-2008: 

Ilycterns est viridis , hunc aogaricum vocilamus 
Nigram melanchiron vocanl, oxlmnatn croccamqoe. 

Ih Renzi. 

(2) Voy. la noie ò la ppg, 395. De Renzi. 



405 

miques ont été trés utiles aux progrès de notre professimi, et 
à l'amélioration de son exercice. D'ailleurs la natute bumai- 
ne a tant d inlìrmilés, l'homme a si peu de coeur pour les 
supporler , et son esprit inconstant a tant d'inconséquences , 
que les ricurs finissent toujours par nous revenir et par con- 
venir avec Beaumarchais, à qui l'on attribue cette ingéuieuse 
pensée, que la Médecine est l'art qui quelquefois guérit, sou- 
vent snulage, toujours console. 

Le Mantouan , poete italien du XV siede a dit des mède- 
cins : 

His, etsi in tenebris palpent, est data potestas 
Excruciandi aegros, hominesque impune necandi. 

Thom. Bartholin, Garin. Lib. Vili. 38: 

Est lapidi virtus, berbis quoque docta medendi, 
Verba sed aegrotis dant nisi verba nibil. 

Le mème, Ibid. 88. de Medico 

Nec Galenus opes, nec habet Romanus honores 
Causidicus; si vis quaerere; miles babet. 

Oven, Epigrammat. p. 7, 

Accipit oblatum Medicus, dare non solet, aurum, 
Pbarmaca dat Medicus, non solet acci pere. 

Ordonner Medicos, aegrog or donner oportet, , 

Alterius sic res altera poscit opero. 

Le méme p. 65, 

Theiologis animam subjecit lapsus Adami, 
Et corpus Medicis, et bona Iuridicis, 

Oven, p. 179. Aesculapius trifrons 

lntrantis Medici facies tres esse videntur 
Aegrotanti: bominis, daemonis atque Dei. 

Quamprimum accessit Medicus, dixitque salutem: 
En Deus, aut custos Angelus, aeger ait. 

Cimi morbum medicina fugaverit, ecce homo, clamat; 
Ginn poscit Medicus praemia: Vade, Satan. 

Voy. aussi : De advcnlu 3/ed. ad aegrotos. in Coli. Salern. 
Tom. II. pag. 74. Gilles de Corb. De virlut. medie. Lib. 



406 

IV. v. 1489. — Daremberg, Notices et ExiraiU des m$$. mei 
Par. I. p. 196. Scipion Abeille , chirurgien de Paris, frère 
de Gaspar Abeille , l'Acade'micien , de celui qui est célèbre 
eurtout par la piquante épigramme qu'il a inspirée, ecrivit en 
vers frangais plusieurs ouvrages de Médecine. Voici un frag- 
ment de lui qui mérite d'ètre conserve. Il est extrait da li- 
vre intitulé: Chapitre singulier tire de Guidop (Guy deCbio- 
liac) Paris 1696 in 12. Il s'agit des qualités qu'uu Chirurgien 
doit avoir: 

Qu'il soit grand ou petit, mais bon chirurgien ; 

Qu'il soit normand, gascon, manceau, parisieu , 

Qu'il porte le rabat, qu'il porte la cravatte ; 

Qu'il marche à pas comptés, ou quii marche à la hate; 

Qu'il soit vetu de gris. qu'il soit vetu de noir, 

Qu'importe? À cela près s'il fait bien son devoir. 

Si des rigueurs du temps il craint trop pour sa nuque, 

Qu'il quilte ses cheveux et porte la perruque. 

S'il aime les rubans, les diverses couleurs, 

Qu'il en change, cela ne change point les moeurs, 

Un peu d'ajoustement sied bien au mérite , 

Sous quelqu'habit qu'on soit l'on rève, l'on medile, 

Qu'il soit civil, honnète, et bon praticien, 

Cbaritable surtout, et fort homme de bien. 



FIN* 



SALERNUS SURNOMHÉ AEQUIVOCUS ; SOM CPOQUE 
SA OOCTRME , 8ES ÉCRITS (<). 



. i • 



Les Bibliographes , et les historiens de la Moderine cStent 
quelquefois mais rarement un Maitre Salerai la in sous le Dora 
ile Mag. Salerno; la similitude de son nom avec eelui de 
l'Eeole daus laquellc il enseignait, a fait parfois attribuer ih 
rette Eeole mème deux Ouvrages qui existent en raanuscrit 
dansquelques Bibliothéques, et qui portent cependanlbien ré- 
ellement le nom mème et le caractére d'Un Maitre particulier , 
S\lerncs. Nous avons dectaiflW, copie et collationncf quatré 
MSS. de ce genre qui existent à la Bibl. Boy, de Paris sona 
les nurncros 7924 , 6976 , 6988 et 6964. Il nous a èie possi b le 
dès lors d'apprecier la doctrine remarquable du M$decin Sa- 
lernus , et nous avons trouvé dnns ces cfcrits mème des témoi- 
goages irrccusables de sa personalité et de son nom. 

Outrc Hippocrate , Dioscoride etGalien, qu'il cito panni 
lesanciens, il nomme aussi quelques Auteurs plus moder* 
nes, savoir. 

1.° Zaccharias, Médecin Arabe, qui florissait vers 830 sous 
les Galifes Al Mamoun, et al Motazem. C'est Mesue l'ancieu 
Abu Zakhariab laliiah ben Maswyab al Dsondisaburi 9 mort 
en 857 à Samaria, 

2.° Constantin l'Africain, mort en 1087, et dont les écrits 
se sont propaga en Occident vers 1060 ou 1070. 

3.° Nicolas, nomine Praepositus, parcequ'il était chef ou Do- 
yen de l'Eeole de Salerne; il est du commencement du XII. 
siede , et un peu plus récent que Constantin. Ce Nicolas Prae- 
positus est auteur d' un Antidotaire , sur lequel llatthaeus 
Platearius a fait dans la première moitié du XIW siècle des 
gloses qui depuisont été imprimés. 

(1) M. de Balzac écrivait avant l'année 1848 , epoque de sa mori. 
Depuis ce temps la personalité et les écrits de Maitre Salernos ont été 
mieux connus et appreciés; et je en avais parie dans la CoUectio Saler- 
nitana T. I. (1852); Tom. 11. pag 776 (1853), Stona documentata 
9{Hla Scuola Medica di Salerno p. 311 (1857); j'avais publié un frag i>e»l 
de ses Tabùlae dans la Coli. Sai T. II. p. 422 , et un autre da Com- 
pendiai Ibid. T. 111. p 92. Cesi pour cola que je public simplement 
un abituò da Uavail criliquc de M. B. de Balzai*. .(D? Ronzi). 



408 

4.° Matthaeus Platearius, le commentateuF de Nicolai, an. 
teur lui mème d'un traile : De simplici medicina, plus canai 
par le nom de Circa inslam, son nom iuitial (1). Ce dernfer 
traité est cité par Salernus , et Salernus lui mème y est cité f 
«Tou il n'est pas difficile de conclure que Matthaepa Platea- 
rius et Salernus sont contemporains. 

D'autre part Gilles de Gorbeil , qui écrit vers le milieu da 
XII siede, nomme Magister Salernus ; ceci est donc de la fia 
du XI et du cornine ncement du XII siede ; bien plus en par- 
lant de lui, Gilles sé sert du mot quondam, autrefois; ili» 
peut donc dès à présent nous rester aucun doute sur sop epo- 
que (2). 

Nous avons un ouvrage de Salernus, et une exposition re- 
sumcs de sa doctrine, faites par l'un de ses disciples. Gas deus 
ecrits sont inlitulés: le premier Tabulae Magiitri Solenti: il 
existe en MS. dans les recueils n.° 7924 et 6964 de la K- 
blioth. Roy. de Paris. Le second a pour titre: Compendimi* 
Salerai, il se trouve deux fois aussi à la Bibl. roy. <jfe Paris, 
sous les n.° 6976, et 6988 (3). 

Les Tabulae sont précedées d'une courte préfacequelque pen 
differente, quant aux terraes , dans les deux copies de la Bi- 
bl. roy. mais semblables quant aux idées.Dans l'une etl'aa- 
tre nous lisons: Salernus nominor Salernae civitaiii acquivo- 
cus ; ce qui ne peut laisser aucun doute sur le véritable no» 
de l'Auteur. 11 semble mème ètre resultò de la que le mot 
cequivocus est devenu le sur nom caracteristique de Saleraos. 
Aussi M. Gboulant (pag. 216 edit. de. GUI. de Corb.) ditde 
lui: Salernus medicus, iqagistri titulo iqsiguitas t et aequivo- 
eus cognominatus , cum nomen gereret urbi siami proprioa. 
Et Gilles de Gorbeil deux fois parie de aequivoci Solermi (De 
urin. v. 342, et De puls, III. 2q2). M. Choulant ajoute en no- 
te au v. 252. a 256 De puls. ili. sensus est; ut securus alt l|- 
bellus ab ornili injuria muniendus est nominibus illastrinai 
doctorum Scholae medicae Salernitanae , Mtisaqdini aeilieat, 
Salerni et Alphani. 

L'Auteur inconnu (4) pour nous <TunCommenta|redij tratte 

(1) Poar les Platearius voy. Storia documentata delia Scuota Mjrffni 
di Salerno pag. 208. 210, 244. 302. 308. (De Renzi). 

(2) Il est prouvc par des documents civils que Mag Salerno! est 
mori peu après Pan 1167. Voy. Stor. docum p. 314. (De Remi). 

(3) Voy. Coliccl. Saltrn. T. III. P. 92 poar le MS. delaBibL La*~ 
reni iana de Florence . De Renzi. 

(4) IH Auleur quo Balzac dit inconnu est Gè riti lis de Foligno , et 
son Commentane est piiblié , et non inedit. Voy. Egidiue de vrùMt 
et pulsihus , eie. Veneta* per Georg Arricabenum An. reame natii, 
fili ( ? h> HO^j Die 2'J noicmò Le passuge cité est au f.° 30. ?/ 
Pc Renzi. 



409 

de Puhitm Aegidii Corboliensis , con temi dans le recueilMS. 
6988 de la Bib. roy. commente aussi ce passage : Musandino 
sapore , idest , sapidis et sententiosis actoribus Petri Musau- 
dini, qui fuit patronus et suramus opifex et pontifex hujus 
facultatis , qui Salerai Don habuit parenrnec babiturus est se- 
queniem. — A equivoci Salerni, Salernus aequivocus est ad ei- 
\itatem et ad magnum hujus artis praeceptorem. — Alphani, id 
est, illius summi magistri et unici in phisicali scientia: Prae- 
sulis, id est, Archipraesulis. Salerna tamen tanti confisa pa- 
tronis potest malignis hostibus obviare. 

Toutes ces citations ne saurait laisser de doute sur le nom 
veritable de l'Auteur des Tabulae, sur la personalità de ma- 
gister Salernus. 

L'une de deux copies des Tabulae, celle du MS. 6964 , fait 
mention dans doux entroits du Circa instati*: c'est, comme on 
le sait, le nom d'un traité De simpìici medicina de Matthaeus 
Platearius, et nous verrons que Salernus etson Compendium 
sont cités parMattbaeusPIatearius dans le mème Circa instane. 
Ces mentions réciproques suflìraient, ainsi que nous l'avons 
dit plus haut , pour Taire considérer les deux Auteurs comme 
contemporains , si l'on ne craignait pas d'étre induit en er- 
reur par quelque interpolatici! de Gopiste , de sorte qu'il est 
ben de rechercher ailleurs d'autres téraoignages. L'undes plus 
importants à notre sensesteelui de Gilles qui cite evidem- 
ment les Tabulae mag. Salerni dans les v. 834 et suiv. du lib, 
I. De compos. medicavi. 

Ante datis divisivis: radicibus, herbis, 
Gummis, seminibus, quibus est diuretica virtus, 
Ordine sub certo, quorum, foecunda Salerni 
Pagina describi t similem distincta columnis, 
Corpora mollito calidi virtute lavacri 
Quo fuerint cocta Gresso 

Notons d'abord que ces vers ne seraient point intelligibles» 
si nous ne sous entendions Viriutem après similem, ou si nous 
ne supposions au lieu de similem quelqu'autre mot comme 
Vim; une autre remarque philologique, c'est que nous avons 
«crii dans le vers suivant Corpora au lieu de carpare que don- 
nentLevscr etClioulant;il en resuite de la ciarle dans la ph ra- 
se «iu |)oi|ìt de vue grammalical , et nous trouvons dès lors 
dans celle phrase une analogie formelle avec un passage du 
Compendium Salerni (commenc. du §. 10. p. 14), que voici: 
In primis igilur digestivis estutendum; deinde divisivis, po- 
Mea expiilsivis. Indigesta digerere debet , compatta dividere , 
innrliticaiida cxpcllcre. Prius autem quam fialcvacuatio opor- 
fai fliiia lacere corpora rum niollienfibus , digerere cum ai- 
lejuutibus, dividere cum divisivis. 



AIO 

Nous ne prclendons pas arguir cncurc de ce |>;is.sage lecuo 
femporancite de Salernus el de Mattliacus Plalenriu*, nuk 
nous constatons que les expressions de Gilles de Corbeil; Pr 
yina... Saìerni columnis dittinola , s'appliquent merveiltaut- 
ment bien à ce tableau synoplique, eomme un dirait aujoor 
d'hui , dans lequel Salernus a classe les mcdieameitts simpta, 
el nous sommes corroborés dans la conrlusion ci dessiue- 
noneée dejà queSalernus avait ecritses Tabulae av*uit le tempi 
cu Gilles de Corbe il écrivait; nous avons ci-dessus déja cito' 
d'aulres passages de Gilles qui témoigm'ut de l'antcrioritéde 
Salernus et qui montrent quelle consideratimi il avail poiirw 
maitre celebre, l'unes des gloires, suivant lui v de r Reo le de 
Salerne. 

Le Compcndium Salenti, quoiqu'il ne soil pas de Salernus 
lui mème (1) , il est ncammoins cmineuient propre à nous 
faire connaitre, en nous initiant à sa doctrine. 

La Bihliothèque Royale de Paris en possedè deux copies, 
sous les n.° 6988 et G976; clles soni peu diRerentes fune de 
l'autrc, et nous avons recueilli leurs principales variaotes 
dans nos notes. 

Le Compendium est donc un abregé de la doctrine de Saler- 
nus, composés par l'un de ses disciples, qui l'adrcsse 4 ceax 
qu'il nomine Sodi diteclisùmi. Gel Icrit n'est pas unesimple 
liste da médicaments , cornine les Tabulae, c'est une expod- 
tion thporique de leur manière d'agir, et il contient une re- 
cherebe scrupuleuse des moyens à employer pour rémedier 
aux inconvénients qui peuvent so rencontrer dans leur admn 
nistration. 

Il y a entre le Compendium et les Tabulae une slroiliiude 
de doctrine remarquable que la citation de deux passages de 
ce dernier écrit va manifestar formcilcment, Voiei la premiè- 
re; Si fon prend une grenouille très grosse, et si aprés lui 
avoir ole la tòte, on fait bonillir la partio postórienre de 
6on corps avee du fromcnt, si l'on donne alors le froment à 
manger à une poule, la cliair de cotte poule sera uu aliment 
propre à Taire engraisser colui qui s'en nourrira et k reparer 
chez lui Tumide radicai (Tab. VII. col. 2. p. 52). Quant aa 
sccond passage, il a pour objet un fruii classi parrai lesfru- 
its nourrissants, l'auteur le nomine Musa, ou pomme de Pa- 
radis (c'est la Banane), ce fruit est suivant lui oblena de la 
manière suivantc; Placcz un noyau de ce fruit dans une racine 
de la piante nommée Golocasia (c'est la gouet colocase, nona- 
me par Césalpin pampina paradisi), enfouissez le lout dans 
la terre, il poussera bientót un arbre qui porterà la Musa (Tab. 

(1) A propos do cello opinion do M. do Balzac voycz CollecUo Soler- 

!»'f wi T ini V. p.-ij: 1(V> De Rc:\z>. 



VII. col. S. p. 51). Ce froit da Bananier iouissait à ce quii 
parait d'une grande réputation au moyen ège , car nona trou- 
vons dans f AI fila (Coli. Sai. 111. p. 301) que les opinioBs é- 
taient partagées sur la question de savoir,si le fruit pr&entè 
par Ève à notre premier pére était une musa o une flgue. Le 
aeul point qui paraisse avere au milieu de toutes ce» Jables , 
c'est que le fruit de banane, originaire de l'Inde, pommés 
par les indigènes Musa et Amusa , dont les denx principato 
espèces sont aujourd'hui encore designées par les noma de 
Musa paradisiaca et Musa sapientóni, doit ces noma apécifiques 
à l'opinion que nous venons de rapporter et peut-ètre à ce 
que la section transversale du fruit montre une Croix em- 
preinte dans son infcfrieur. 

Le titre de Cotnpendium Sakrni est trés distinctement dans 
les deux HSS. que nous avéna sous les yeux; le mot Sakrni 
n'a dans Tun ni dans l'autre aucun signe d'abrdviatlon 9 de 
aorte qu'on ne peut lire SdernUanum ; d'ailleurs il y a dana 
ce traité un passage tout à fait décisif puisque le nom de Ma- 
gister Salernus s 9 y trouve formellement; c'est une fòrmule 
des Pilules , le voici ; Pilulae preliosae Magiari Salmi, gua$ 
suaviier purgami, eie. 

Le Compendiutn et les Tabulae sont donc deux ferito prò- 
pres à nous faire connaiire Magister Salernus, ita ont entr'eok 
des rapports intimes de doctrine ; Tua est un- véritable antt- 
dotaire doni Salernus est l'auteur, l'autre est un resumé de la 
doctrine de ce maitre célèbre exposée par un de ces disciplqa 
aans doule , et ne saurait en aucune fafon ótre confonda avec 
le Begimen Scholae Salernitanae. 

Le Cotnpendium est cile par Matthaeus Platearius dans le 
Circa in$tan$,ce qui a induit en erreur M. Henschel qui croit 
que le titre de Compendiutn Salernilanum doit ètre attribuò à 
la collection des pièces Salernitaines du MSS. de Breslau (1). 

Quoiqu'il en soit Gilles de Corbeil, qui, ainsi que nona 
l'àvons établi plus baut , cite les Tabulae Salerni, nous a sem- 
blé avoir une connaissance profonde de la doctrine de Saler- 
nus , en a vois presente une epèce d'analyse dans les vers 837 
a 863 du Liv. Ili De composti, medicam. et avoir m6me, si 
nous ne trompons , nomme encore ici l'auteur lui mème dana 
le vers 861 . Il s'agii du Gaibarticum Imperiale, et à ce propos 
Gilles dit: 

849. Expedit igitur solerli s indagine mentis 

Obscuros medico rerum explorare recessus , 

Ut quae dauda, quibus perpendat, quaeve neganda , 

Quac crasis explorat hominis , quae forma vel aeta& , 

(1) Vn } Coli. Sa). T. II. p. 24, ri Storia docume^ p. 319 De R. 



412 

Quae virlus, quae compositi subslancia constai , 
Rara sit an solida , quae sii junctura viarum 9 

855. An stricti sint membrorum largì ve meatus, 

Quis locus huraorum, quae causa forinseca morbi, 
Quae sit privata, qualis sii corporis humor , 
Fluxilis an durus, quae sii mixtura malorum. 
Quod superat simplex in acuminc fertur acutum, 

860. Fondere sub cerio cujus melitur acumen 
Regula docloris quondam decisa Salcrni, 
Quam nostri venerantur adhuc celcbrantque moderni. 

Dans le vers 861, nous avons rompiate le mot doclorum qw 
donnent Leyser et Choulanl par docloris , parcoquc les abbre- 
viations terminales de ceux deux mots soni aisecs à confronto 
dans certains MSS. percequ'il n'y a rien de tout cela dans le 
Regimen Scholae Salernitanae , parceque le vers suivanl serait 
absolument oiseux , si on voulait l'appliquer à l'icole de Sa- 
lerno , qui à l'epoque de Gilles était dans toute la splendeor 
de son autorité , tandisque dans ce passage Gilles de Corbeil 
semble s'étre applique à resumcr la doctrine de M agister Sa- 
lernus ; ce doni on ne doulera pas si Ton prend la peine de 
lire attentivement le Compendium. 

Du reste, si mème on nous con testa it la valcur de cette der- 
nière citation de Gilles de Corbeil , les autres citations qoe 
nous avons failes seraient encore sufflsamment ex pli ci les po«r 
decider que ce versiflcateur a nommé Magister Salernus , qoe 
par conséquent Salernus l'a devancé. 

Baudry db Balzac, 



1 ÌY D E X 



Prefazione pag. tir 

Fi.os xMkdicixak Scholak Salerni 1 

i'roocmium ibid 

Pars Prima. Hygiene 2 

Pars scrunila. Materia Medica ........ 21 

Pars tertia. Anatomica #45 

Pars quarta. Physiologica 47 

Pars quinta. Etiologica 53 

Pars sexta. Semiotica 59 

Pars septima. Patologica 71 

Pars octava. Therapeuticd «73 

Pars nona. Nosologica 85 

Pars decima* De arte . . * 102 

Epilogus 104 

Sul poema di Gio: dell' Aquila De phlcbotomia. . . , 105 

ISotice bibliographique sur #/ manuscrits francai* et étran- 

gers relati fs à l'histoire de la medecine au moyen dge, 

et specialement à l'Ècole de Salerne, et sur $46 édi~ 

tions de l'Ècole de Salerne , dont suhenl les deux ca- 

talogues, par M. Baudry de Balzac 113 

Catalogne des Manuscrits 116 

Additions au Catalogne de Balzac 143 

Cataloguc chronologique des èditions par M. Baudry de 

Balzac 1Ì5 

Bibliographes povr l'établissement du Catalogne des èdi- 
tions , . . . . ibid 

Èditions sans date . , ibid 

Èditions datées 148 

Principaux éditeurs de la Scltola Salernitana par M. 

Baudry de Balzac. . , 170 

Poema anatomicum 173 

Sulle opere del Maestro Salerno 199 

Incipit (<mipendium Salemi 201 

Tabnlae Salemi *233 



Su in mula Musandint 2oi 

Commentar ium Maghivi Bernardi Provinciali* super Ta- 
bula* Salrrni 269 

Sul comento del Maestro Bernardo Provenzale . . . 329 

De instruetione Medici secundum Archimalhaeum ... 333 

Praclica Archimathaei 360 

Intorno al Maestro Archimatteo , ed alle sue Opere. Lette- 
ra al eh. Carlo Daremberg 376 

Notes choisies de M. Baudry de Balzac au Flos Samtatis 385 
Salernus surnommé Aequivocus; san epoque sa doe(rine,se$ 
écrils 401 



CONSIGLIO GENEK. DI PUBBLICA ISTUZIONE 

Napoli 28 Aprile 4859. 

Vista la domanda del tipografo Domenico de Pascale, con 
li quale ha chiesto di porre a stampa il quinto volume del- 
l' opera del sig. cav. D. Salvatore de Renzi, intitolata : Scuo- 
la Salernitana. 

Visio il parere del regio revisore sig. D. Domenico Mini- 
chini. 

Si permette che dotto volume si stampi; ma non si pubbli- 
chi senza un secondo permesso che non si darà se prima lo 
slesso regio Revisore non avrà attestato di aver riconosciuto 
nel confronto esser l'impressione uniforme all'originale ap- 
provati. 

Il Consultore di Slato Pm. prov. Caponszzì. 
Il Segretario Generale Giuseppe Pietrocoi.a. 



COMMISSIONE ARCIVESCOVILE 



PER LA REVISIONE DE* LIBRI 



Nihil obstat Imprimatur 

Michael Notarinnni Pro Dep.° 

Cens. Tlieol. Leop. Ruggiero